૧૪. સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાન પબ્બજ્જાકથા

૬૦. ‘‘તેતિ સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાના. અગમંસુ કિરાતિ યોજના. તત્રાતિ ગિરગ્ગસમજ્જે. અથાતિ પરિવિતક્કનાનન્તરં. તસ્સાતિ સઞ્ચયસ્સ. પારન્તિ પરતીરં. એત્થાતિ તુમ્હાકં વાદે. ઇદન્તિ અયં વાદો એત્તકોયેવાતિ અત્થો. યોતિ યો કોચિ. ત્વઞ્ચ અહઞ્ચ અમ્હે, તેસુ. નામતુમ્હસઙ્ખાતેસુ હિ તીસુ સદ્દેસુ એકસેસેન કત્તબ્બેસુ પચ્છિમસ્સેવ એકસેસો કાતબ્બો. તેનાતિ કતિકકરણહેતુના.

સંખેપેન વુત્તં વિત્થારેન દસ્સેન્તો આહ ‘‘ઇદં હી’’તિઆદિ. અત્થીકેહીતિ અમતેન અત્થિકેહિ. ઉપઞ્ઞાતં મગ્ગન્તિ અમતસ્સ મગ્ગો ઉપગન્ત્વા ઞાતો. ઞાતો ચેવ ઉપગતો ચાતિ સહ ઉપસગ્ગેન પદં પરિવત્તિત્વા અત્થં કથેન્તો ઉપસગ્ગત્થો ચ ધાતુત્થો ચ વિસુંયેવ હોતીતિ ઞાપેતિ. અત્થિકેહિ અમ્હેહિ ઉપઞ્ઞાતં નિબ્બાનં મગ્ગં મગ્ગન્તો અનુબન્ધેય્યન્તિ વા દસ્સેન્તો આહ ‘‘અથ વા’’તિઆદિ. મગ્ગફલપચ્ચવેક્ખણઞાણેહિ ઉપગન્ત્વા ઞાતબ્બન્તિ ઉપઞ્ઞાતં નિબ્બાનં. મગ્ગધાથુયા અન્વેસનત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘પરિયેસન્તો’’તિ.

સારિપુત્તોપિ પઞ્હં પુચ્છીતિ સમ્બન્ધો. કમણ્ડલુતોતિ કુણ્ડિકતો. અત્તનો ચ પરેસઞ્ચ અકથનેન અન્તરે વિવરં પટિસન્દહતીતિ પટિસન્ધારો, તં. એત્થાતિ ‘‘ન ત્યાહં સક્કોમી’’તિપદે. અધિપ્પાયો એવં વેદિતબ્બોતિ યોજના. એત્તકન્તિ એત્તકં પઞ્હં. ઇમસ્સાતિ પરિબ્બાજકસ્સ. અવિસયભાવન્તિ અત્તનો અવિસયભાવં.

હેતું પટિચ્ચ ભવન્તીતિ હેતુપ્પભવાતિ વચનત્થેન પઞ્ચક્ખન્ધા હેતુપ્પભવા નામાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘હેતુપ્પભવા નામ પઞ્ચક્ખન્ધા’’તિ. તેનાતિ ‘‘યે ધમ્મા હેતુપ્પભવા’’તિ પદેન. અસ્સાતિ સારિપુત્તપરિબ્બાજકસ્સ. ‘‘તેસં હેતુ નામ સમુદયસચ્ચ’’ન્તિ ઇમિના હિનોતિ એતસ્મા ફલન્તિ હેતૂતિ વચનત્થેન સમુદયસચ્ચં હેતુ નામાતિ દસ્સેતિ. તઞ્ચાતિ સમુદયસચ્ચઞ્ચ. તેસન્તિ એત્થ તસદ્દસ્સ વિસયં દસ્સેતું વુત્તં ‘‘ઉભિન્નમ્પિ સચ્ચાન’’ન્તિ. અપવત્તિવસેન નિરુજ્ઝતિ એત્થાતિ નિરોધો. તઞ્ચાતિ નિરોધઞ્ચ. તેનાતિ ‘‘તેસઞ્ચ યો નિરોધો’’તિપદેન. અસ્સાતિ સારિપુત્તપરિબ્બાજકસ્સ. એત્થાતિ ઇમિસ્સં ગાથાયં, ચતૂસુ સચ્ચેસુ વા. નયતોતિ નાનન્તરિકનયતો, અવિનાભાવનયતો વા, નેત્તિદેસનાહારનયતો વા. તમેવત્થં પાકટં કરોન્તો આહ ‘‘નિરોધે હી’’તિઆદિ. એકદેસસરૂપેકસેસનયેન વા મગ્ગસચ્ચં ગહેતબ્બન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અથ વા’’તિઆદિ. નિરોધો ચ નિરોધૂપાયો ચ નિરોધોતિ એકદેસસરૂપેકસેસો કાતબ્બો. તેસઞ્ચાતિ એત્થ અવુત્તસમ્પિણ્ડનત્થેન ચસદ્દેન મગ્ગસચ્ચં ગહેતબ્બન્તિપિ વદન્તિ. અયં નયો અટ્ઠકથાયં ન વુત્તો. તમેવત્થન્તિ ચતુસચ્ચસઙ્ખાતં તમેવત્થં. પટિપાદેન્તોતિ નિગમેન્તો.

‘‘સચેપી’’તિ ઇમિના યદીતિ પદસ્સત્થં વણ્ણેતિ. ‘‘એત્તકમેવા’’તિ ઇમિના તાવદેવાતિ પદસ્સત્થં વણ્ણેતિ. ‘‘ઇતો ઉત્તરિ નત્થી’’તિ ઇમિના એવકારસ્સ ફલં દસ્સેતિ. ઇતોતિ સોતાપત્તિફલતો. ‘‘ઇદં…પે… પત્તબ્બ’’ન્તિ ઇમિના ‘‘એત્તકમેવા’’તિ પદસ્સ અત્થસરૂપં દસ્સેતિ. ‘‘એસો એવ ધમ્મો’’તિ ઇમિના ‘‘એસેવ ધમ્મો’’તિપદસ્સ અત્થં વણ્ણેતિ. પચ્ચબ્યત્થાતિ પતિઅવપુબ્બો ઇધાતુ પટિવિદ્ધત્થોતિ આહ ‘‘પટિવિદ્ધત્થા’’તિ. તુમ્હેહીતિ અસ્સજિત્થેરં સન્ધાયાહ. ઇમિના ‘‘પચ્ચબ્યત્થા’’તિ એત્થ હિય્યત્તનીપરસ્સપદમજ્ઝિમપુરિસબહુવચનત્થવિભત્તિં દીપેતિ. કપ્પનહુતેહીતિ કપ્પાનં નહુતેહિ, કોટિપકોટિસતસહસ્સાનં સતેહિ નહુતેહીતિ અત્થો. અબ્ભતીતન્તિ અભિઅતીતં. અમ્હેહિ અદિટ્ઠમેવ હુત્વા અતિક્કમાપિતન્તિ અત્થો.

૬૨. આરમ્મણભૂતસ્સ નિબ્બાનસ્સ ગમ્ભીરત્તા આરમ્મણિકભૂતં ઞાણમ્પિ ગમ્ભીરમેવાધિપ્પેતન્તિ આહ ‘‘ગમ્ભીરસ્સ ચ ઞાણસ્સા’’તિ. યથા હિ સણ્હવત્થસ્સ સિબ્બનત્થાય સણ્હસૂચિ અધિપ્પેતાતિ. ઉપધીનં સમ્મા ખયટ્ઠેન નિબ્બાનં ઉપધિસઙ્ખયં નામાતિ આહ ‘‘ઉપધિસઙ્ખયેતિ નિબ્બાને’’તિ. તદારમ્મણાયાતિ તંનિબ્બાનારમ્મણાય. વિમુત્તિયાતિ ફલવિમુત્તિયા. સાવકપારમીઞાણેતિ અગ્ગસાવકપારમીઞાણે. તેસૂતિ સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાનેસુ. અડ્ઢમાસેન અરહત્તે પતિટ્ઠિતોતિ સમ્બન્ધો.

અતીતેતિ કપ્પસતસહસ્સાધિકે અસઙ્ખ્યેય્યમત્થકે. તસ્સાતિ બુદ્ધસ્સ સન્તિકે અગ્ગસાવકભાવં પત્થેસીતિ યોજના. અસ્સમેતિ મુનીનં ઠાને. તઞ્હિ આ કોધં, આ ભુસો વા રાગાદયો સમેન્તિ એત્થાતિ અસ્સમોતિ વુચ્ચતિ, તસ્મિં. પત્થયિત્વા ચ પેસેસીતિ સમ્બન્ધો. તત્થાતિ નીલુપ્પલમણ્ડપે. તેસૂતિ તાપસસેટ્ઠીસુ.

૬૩. યેસન્તિ કુલાનં. ‘‘વિધવભાવાયા’’તિ ઇમિના વિધવાય ભાવો વેધબ્યન્તિ વચનત્થં દસ્સેતિ. વિધવાતિ ચ પતિસુઞ્ઞા. સા હિ ધવેન વિગતાતિ ‘‘વિધવા’’તિ ચ, વિગતો ધવો ઇમિસ્સાતિ ‘‘વિધવા’’તિ ચ વુચ્ચતિ. ઉભયેનાપીતિ પુત્તપબ્બજ્જપતિપબ્બજ્જસઙ્ખાતેન દુવિધેનપિ.

સઞ્ચયાનીતિ એત્થ નિસ્સયૂપચારેન નિસ્સયે નિસ્સિતૂપચારો હોતીતિ આહ ‘‘સઞ્ચયસ્સ અન્તેવાસિકાની’’તિ. અથ વા ણપચ્ચયો તસ્સેદમત્થે હોતીતિ આહ ‘‘સઞ્ચયસ્સ અન્તેવાસિકાની’’તિ. ‘‘મગધાન’’ન્તિ બહુવચનવસેન વુત્તત્તા જનપદસ્સ નામન્તિ આહ ‘‘મગધાનં જનપદસ્સા’’તિ. ગિરિબ્બજન્તિ એત્થ વજો વિયાતિ વજો, ગિરિ. વજસદિસો ગિરિ એત્થાતિ ગિરિબ્બજં પદહેટ્ઠુપરિયવસેન, નગરં. ‘‘મહાવીરિયવન્તો’’તિ ઇમિના મહન્તો વીરો એતેસં તથાગતાનન્તિ મહાવીરાતિ વચનત્થં દસ્સેતિ. ધમ્મેન નયમાનાનં કા ઉસૂયા વિજાનતન્તિ એત્થ કચ્ચાયનનયેન (કચ્ચાયને ૨૭૭ સુત્તે) ઉસૂયપયોગે સમ્પદાનં હોતીતિ આસઙ્કા ભવેય્યાતિ આહ ‘‘ભુમ્મત્થે સામિવચનં, ઉપયોગત્થે વા’’તિ. વિજાનન્તાનન્તિ વિજાનન્તેસુ તથાગતેસુ, વિજાનન્તે વા.