૯. રતનવગ્ગો

૧. અન્તેપુરસિક્ખાપદ-અત્થયોજના

૪૯૪. રાજવગ્ગસ્સ પઠમે પરિત્તકોતિ ગુણેન ખુદ્દકો. પાસાદવરસદ્દસ્સ ઉપરિસદ્દેન સમ્બન્ધિતબ્બભાવં દસ્સેતું વુત્તં ‘‘પાસાદવરસ્સ ઉપરિ ગતો’’તિ. ઇમિના પાસાદવરસ્સ ઉપરિ ઉપરિપાસાદવરં, તં ગતો ઉપગતોતિ ઉપરિપાસાદવરગતોતિ વચનત્થં દસ્સેતિ. અય્યાનન્તિ ભિક્ખૂનં. ‘‘કારણા’’તિ ઇમિના ‘‘વાહસા’’તિ પદસ્સત્થં દસ્સેતિ. તેહીતિ અય્યેહિ.

૪૯૭. અન્તરન્તિ ખણં, ઓકાસં વા વિવરં વા. ઘાતેતુન્તિ હનિતું. ઇચ્છતીતિ ઇમિના પત્થધાતુયા યાચનત્થં દસ્સેતિ. ‘‘રાજન્તેપુરં હત્થિસમ્મદ્દ’’ન્તિઆદીસુ વચનત્થો એવં વેદિતબ્બોતિ યોજના. હત્થિસમ્મદ્દન્તિ હત્થિસમ્બાધટ્ઠાનં. અસ્સેહિ સમ્મદ્દો એત્થાતિ અસ્સસમ્મદ્દો. રથેહિ સમ્મદ્દો એત્થાતિ રથસમ્મદ્દોતિ વચનત્થં અતિદિસન્તો આહ ‘‘એસેવ નયો’’તિ. ‘‘સમ્મત્ત’’ન્તિ પઠમક્ખરેન પાઠસ્સ સમ્બાધસ્સ અવાચકત્તા વુત્તં ‘‘તં ન ગહેતબ્બ’’ન્તિ. તત્થાતિ પાઠે. ‘‘હત્થીનં સમ્મદ્દ’’ન્તિ ઇમિના ઉત્તરપદસ્સ સમ્મદ્દનં સમ્મદ્દન્તિ ભાવત્થં દસ્સેતિ, પુરિમપદેન છટ્ઠીસમાસઞ્ચ. પુરિમપાઠે પન ઉત્તરપદસ્સ અધિકરણત્થઞ્ચ પુબ્બપદેન તતિયાસમાસઞ્ચ દસ્સેતિ. બાહિરત્થસમાસોતિપિ વુચ્ચતિ. પચ્છિમપાઠે ‘‘હત્થિસમ્મદ્દ’’ન્તિઆદિપદસ્સ લિઙ્ગવિપલ્લાસઞ્ચ ‘‘અત્થી’’તિ પાઠસેસેન યોજેતબ્બતઞ્ચ દસ્સેતું વુત્તં ‘‘હત્થિસમ્મદ્દો અત્થી’’તિ. રજિતબ્બાનીતિ રજનીયાનિ, રજિતું અરહાનીતિ અત્થો. ઇમિના સમ્બન્ધકાલે પુરિમપાઠે રઞ્ઞો અન્તેપુરેતિ વિભત્તિવિપલ્લાસો કાતબ્બોતિ. પચ્છિમપાઠે પન મુખ્યતોવ યુજ્જતિ. તેન વુત્તં ‘‘તસ્મિં અન્તેપુરે’’તિ.

૪૯૮. અવસિત્તસ્સાતિ ખત્તિયાભિસેકેન અભિસિત્તસ્સ. ઇતોતિ સયનિઘરતો. ઇમિના પઞ્ચમીબાહિરસમાસં દસ્સેતિ. રઞ્ઞો રતિજનનટ્ઠેન રતનં વુચ્ચતિ મહેસી. મહેસીતિ ચ સાભિસેકા દેવી. નિપુબ્બ ગમુધાતુસ્સ નિપુબ્બકમુધાતુયા પરિયાયભાવં દસ્સેતું વુત્તં ‘‘નિગ્ગતન્તિ નિક્ખન્ત’’ન્તિ. પઠમં.

૨. રતનસિક્ખાપદં

૫૦૨. દુતિયે પમુસ્સિત્વાતિ સતિવિપ્પવાસેન પમુસ્સિત્વા. પુણ્ણપત્તન્તિ તુટ્ઠિદાયં. તઞ્હિ મનોરથપુણ્ણેન પત્તબ્બભાગત્તા ‘‘પુણ્ણપત્ત’’ન્તિ વુચ્ચતિ. તસ્સ સરૂપં દસ્સેતું વુત્તં ‘‘સતતો પઞ્ચ કહાપણા’’તિ. ઇધ પન કહાપણાનં પઞ્ચસતત્તા પઞ્ચવીસકહાપણા અધિપ્પેતા. આભરણસદ્દસ્સ અલઙ્કારસદ્દેન પરિયાયભાવં દસ્સેતું વુત્તં ‘‘અલઙ્કાર’’ન્તિ. ‘‘મહાલતં નામા’’તિ ઇમિના ન યો વા સો વા અલઙ્કારો, અથ ખો વિસેસાલઙ્કારોતિ દસ્સેતિ. મહન્તાનિ માલાકમ્મલતાકમ્માનિ એત્થાતિ મહાલતા. લતાગહણેન હિ માલાપિ ગહિતા. નવહિ કોટીહિ અગ્ઘં ઇમસ્સાતિ નવકોટિઅગ્ઘનકં, નવકોટિસઙ્ખાતં અગ્ઘં અરહતીતિ વા નવકોટિઅગ્ઘનકં.

૫૦૪. અન્તે સમીપે વસનસીલત્તા પરિચારિકો ‘‘અન્તેવાસી’’તિ વુચ્ચતીતિ આહ ‘‘પરિચારિકો’’તિ.

૫૦૬. દ્વે લેડ્ડુપાતાતિ થામમજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ દ્વે લેડ્ડુપાતા. સઙ્ઘ…પે… નવકમ્માનં અત્થાય ઉગ્ગણ્હન્તસ્સ વા ઉગ્ગણ્હાપેન્તસ્સ વા દુક્કટન્તિ યોજના. અવસેસન્તિ જાતરૂપરજતતો અવસેસં. માતુકણ્ણપિળન્ધનતાલપણ્ણમ્પીતિ માતુયા કણ્ણે પિળન્ધિતતાલપણ્ણમ્પિ, પટિસામેન્તસ્સાતિ સમ્બન્ધો.

‘‘કપ્પિયભણ્ડં હોતી’’તિ ઇમિના અકપ્પિયભણ્ડં ન વટ્ટતીતિ દસ્સેતિ. ઇદન્તિ ભણ્ડં. પલિબોધો નામાતિ અત્તનો પલિબોધો નામ. છન્દેનપીતિ વડ્ઢકીઆદીનં છન્દહેતુનાપિ. ભયેનપીતિ રાજવલ્લભાનં ભયહેતુનાપિ. બલક્કારેનાતિ કરણં કારો, બલેન કારો બલક્કારો, તેન, બલક્કારો હુત્વા પાતેત્વાતિ અત્થો.

તત્થાતિ મહારામે. યત્થાતિ યસ્મિં ઠાને, સઙ્કા ઉપ્પજ્જતીતિ સમ્બન્ધો. મહાજનસઞ્ચરણટ્ઠાનેસૂતિ બહૂનં જનાનં સઞ્ચરણસઙ્ખાતેસુ ઠાનેસુ. નગહેતબ્બસ્સ હેતું દસ્સેતું વુત્તં ‘‘પલિબોધો ન હોતી’’તિ. યસ્મા પલિબોધો ન હોતિ, તસ્મા ન ગહેતબ્બન્તિ અધિપ્પાયો. એકોતિ એકો ભિક્ખુ પસ્સતીતિ સમ્બન્ધો. ઓક્કમ્માતિ ઓક્કમિત્વા.

રૂપસદ્દો ભણ્ડપરિયાયોતિ આહ ‘‘ભણ્ડ’’ન્તિ. ભણ્ડં રૂપં નામાતિ યોજના. ભણ્ડિકન્તિ ભણ્ડેન નિયુત્તં પુટકં. ગણેત્વાતિ ગણનં કત્વા. નિમિત્તન્તીતિ એત્થ ઇતિસદ્દો નામપરિયાયો. લઞ્છનાદિ નિમિત્તં નામાતિ હિ યોજના. લઞ્છનાદીતિ આદિસદ્દેન નીલપિલોતિકાદયો સઙ્ગણ્હાતિ. લાખાયાતિ જતુના.

પતિરૂપા નામ ઇધ લજ્જિકુક્કુચ્ચકાતિ આહ ‘‘લજ્જિનો કુક્કુચ્ચકા’’તિ. થાવરન્તિ જઙ્ગમા અઞ્ઞં થાવરં. અદ્ધુનોતિ કાલસ્સ. સમાદપેત્વાતિ અઞ્ઞે સમાદપેત્વા. ઉદ્દિસ્સ અરિયા તિટ્ઠન્તિ, એસા અરિયાન યાચના’’તિ (જા. ૧.૭.૫૯) વુત્તનયેન યાચિત્વાતિ અત્થો.

૫૦૭. રતનસમ્મતન્તિ મનુસ્સાનં ઉપભોગપરિભોગન્તિ. દુતિયં.

૩. વિકાલગામપ્પવિસનસિક્ખાપદં

૫૦૮. તતિયે ‘‘તિરચ્છાનભૂતં કથ’’ન્તિ ઇમિના ‘‘તિરચ્છાનકથ’’ન્તિ પદસ્સ તુલ્યનિસ્સિતસમાસં દસ્સેતિ. રાજપટિસંયુત્તન્તિ રાજૂહિ પટિસંયુત્તં.

૫૧૨. સમ્બહુલા ભિક્ખૂતિ સમ્બન્ધો. તસ્મિં ગામેતિ તસ્મિં પઠમપવિસનગામે. તં કમ્મન્તિ તં ઇચ્છિતકમ્મં. અન્તરાતિ ગામવિહારાનમન્તરે. ભુમ્મત્થે ચેતં નિસ્સક્કવચનં.

કુલઘરે વાતિ ઞાતિકુલઉપટ્ઠાકકુલઘરે વા. તેલભિક્ખાય વાતિ તેલયાચનત્થાય વા. પસ્સેતિ અત્તનો પસ્સે સમીપેતિ વુત્તં હોતિ. તેનાતિ ગામમજ્ઝમગ્ગેન. અનોક્કમ્માતિ અનોક્કમિત્વા, અપક્કમિત્વાતિ અત્થોતિ. તતિયં.

૪. સૂચિઘરસિક્ખાપદં

૫૧૭. ચતુત્થે કકારસ્સ પદપૂરણભાવં દસ્સેતું વુત્તં ‘‘ભેદનમેવ ભેદનક’’ન્તિ. અસ્સત્થિઅત્થે અપચ્ચયોતિ આહ ‘‘તં અસ્સ અત્થી’’તિ. અસ્સાતિ પાચિત્તિયસ્સ. પઠમં સૂચિઘરં ભિન્દિત્વા પચ્છા પાચિત્તિયં દેસેતબ્બન્તિ અત્થો. અરણિધનુકેતિ અરણિયા ધનુકે. વેધકેતિ કાયબન્ધનવેધકેતિ. ચતુત્થં.

૫. મઞ્ચસિક્ખાપદં

૫૨૨. પઞ્ચમે છેદનમેવ છેદનકં, તમસ્સત્થીતિ છેદનકન્તિ અત્થં સન્ધાય વુત્તં ‘‘વુત્તનયમેવા’’તિ.

નિખણિત્વાતિ પમાણાતિરેકં નિખણિત્વા. ઉત્તાનં વા કત્વાતિ હેટ્ઠુપરિ પરિવત્તનં વા કત્વા. ઠપેત્વાતિ લમ્બણવસેન ઠપેત્વાતિ. પઞ્ચમં.

૬. તૂલોનદ્ધસિક્ખાપદં

૫૨૬. છટ્ઠે એત્થાતિ મઞ્ચપીઠે. અવનહિતબ્બન્તિ ઓનદ્ધં, તૂલેન ઓનદ્ધં તૂલોનદ્ધન્તિ અત્થોપિ યુજ્જતિ. તૂલં પક્ખિપિત્વાતિ મઞ્ચપીઠે ચિમિલિકં પત્થરિત્વા તસ્સુપરિ તૂલં પક્ખિપિત્વાતિ અત્થોતિ. છટ્ઠં.

૭. નિસીદનસિક્ખાપદં

૫૩૧. સત્તમે કત્થાતિ કિસ્મિં ખન્ધકે, કિસ્મિં વત્થુસ્મિં વા. હીતિ સચ્ચં. તત્થાતિ ચીવરક્ખન્ધકે, પણીતભોજનવત્થુસ્મિં વા. ‘‘યથા નામા’’તિ ઇમિના ‘‘સેય્યથાપી’’તિ પદસ્સ અત્થં દસ્સેતિ, ‘‘પુરાણો ચમ્મકારો’’તિ ઇમિના ‘‘પુરાણાસિકોટ્ઠો’’તિ પદસ્સ. ચમ્મકારો હિ અસિના ચમ્મં કુટતિ છિન્દતીતિ ‘‘અસિકોટ્ઠો’’તિ વુચ્ચતિ. વત્થુપ્પન્નકાલમુપનિધાય વુત્તં ‘‘પુરાણો’’તિ. તમેવૂપમં પાકટં કરોન્તો આહ ‘‘યથા હી’’તિ. હીતિ તપ્પાકટીકરણં, તં પાકટં કરિસ્સામીતિ હિ અત્થો. ચમ્મકારો કડ્ઢતીતિ સમ્બન્ધો. વિત્થતન્તિ વિસાલં. સોપીતિ ઉદાયીપિ. તં નિસીદનં કડ્ઢતીતિ યોજના. તેનાતિ કડ્ઢનહેતુના. તન્તિ ઉદાયિં. સન્થતસદિસન્તિ સન્થતેન સદિસં. એકસ્મિં અન્તેતિ એકસ્મિં કોટ્ઠાસે, ફાલેત્વાતિ સમ્બન્ધોતિ. સત્તમં.

૮. કણ્ડુપટિચ્છાદિસિક્ખાપદં

૫૩૭. અટ્ઠમે ‘‘કત્થા’’તિઆદીનિ વુત્તનયાનેવ.

૫૩૯. ‘‘યસ્સા’’તિ પદસ્સ વિસયં દસ્સેતું વુત્તં ‘‘ભિક્ખુનો’’તિ. ‘‘નાભિયા હેટ્ઠા’’તિ ઇમિના નાભિયા અધો અધોનાભીતિ વચનત્થં દસ્સેતિ, ‘‘જાણુમણ્ડલાનં ઉપરી’’તિ ઇમિના જાણુમણ્ડલાનં ઉબ્ભ ઉબ્ભજાણુમણ્ડલન્તિ. ઉબ્ભસદ્દો હિ ઉપરિપરિયાયો સત્તમ્યન્તનિપાતો. કણ્ડુખજ્જુસદ્દાનં વેવચનત્તા વુત્તં ‘‘કણ્ડૂતિ ખજ્જૂ’’તિ. કણ્ડતિ ભેદનં કરોતીતિ કણ્ડુ. ખજ્જતિ બ્યધનં કરોતીતિ ખજ્જુ. કેસુચિ પોત્થકેસુ ‘‘કચ્છૂ’’તિ પાઠો અત્થિ, સો અયુત્તો.

લોહિતં તુણ્ડં એતિસ્સાતિ લોહિતતુણ્ડિકા. પિળયતિ વિબાધયતીતિ પિળકા. આ ભુસો અસુચિં સવતિ પગ્ઘરાપેતીતિ અસ્સાવોતિ વચનત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘અસુચિપગ્ઘરણ’’ન્તિ. અરિસઞ્ચ ભગન્દરા ચ મધુમેહો ચ. આદિસદ્દેન દુન્નામકાદયો સઙ્ગણ્હાતિ. તત્થ અરિ વિય ઈસતિ અભિભવતીતિ અરિસં. ભગં વુચ્ચતિ વચ્ચમગ્ગં, તં દરતિ ફાલેતીતિ ભગન્દરા, ગૂથસમીપે જાતો વણવિસેસો. મધુ વિય મુત્તાદિં મિહતિ સેચતીતિ મધુમેહો, સો આબાધો મુત્તમેહો સુક્કમેહો રત્તમેહોતિ અનેકવિધો. થુલ્લસદ્દો મહન્તપરિયાયોતિ આહ ‘‘મહા’’તિ. અટ્ઠમં.

૯. વસ્સિકસાટિકસિક્ખાપદં

૫૪૨. નવમે વસ્સે વસ્સકાલે અધિટ્ઠાતબ્બાતિ વસ્સિકા, વસ્સિકા ચ સા સાટિકા ચેતિ વસ્સિકસાટિકાતિ. નવમં.

૧૦. નન્દત્થેરસિક્ખાપદં

૫૪૭. દસમે ‘‘ચતૂહિ અઙ્ગુલેહી’’તિ ઇમિના ચતુરો અઙ્ગુલા ચતુરઙ્ગુલાતિ અસમાહારદિગું દસ્સેતિ. ઊનકપ્પમાણોતિ ભગવતો લામકપમાણો. ઇમિના ઓમકસદ્દસ્સ લામકત્થં દસ્સેતીતિ દટ્ઠબ્બન્તિ. દસમં.

રતનવગ્ગો નવમો.

ઇતિ સમન્તપાસાદિકાય વિનયસંવણ્ણનાય

ખુદ્દકવણ્ણનાય યોજના સમત્તા.