૬. સુરાપાનવગ્ગો

૧. સુરાપાનસિક્ખાપદ-અત્થયોજના

૩૨૬. સુરાપાનવગ્ગસ્સ પઠમે ભદ્દા વતિ એત્થાતિ ભદ્દવતિકાતિ ચ, ભદ્દા વતિ ભદ્દવતિ, સા એત્થ અત્થીતિ ભદ્દવતિકાતિ ચ અત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘સો’’તિઆદિ. સોતિ ગામો લભીતિ સમ્બન્ધો. પથં ગચ્છન્તીતિ પથાવિનોતિ કતે અદ્ધિકાયેવાતિ આહ ‘‘અદ્ધિકા’’તિ. અદ્ધં ગચ્છન્તીતિ અદ્ધિકા. ‘‘પથિકા’’તિપિ પાઠો, અયમેવત્થો. ‘‘તેજસા તેજ’’ન્તિપદાનિ સમ્બન્ધાપેક્ખાનિ ચ હોન્તિ, પદાનં સમાનત્તા સમ્બન્ધો ચ સમાનોતિ મઞ્ઞિતું સક્કુણેય્યા ચ હોન્તિ, તસ્મા તેસં સમ્બન્ધઞ્ચ તસ્સ અસમાનતઞ્ચ દસ્સેતું વુત્તં ‘‘અત્તનો તેજસા નાગસ્સ તેજ’’ન્તિ. ‘‘આનુભાવેના’’તિઇમિના પન તેજસદ્દસ્સ અત્થં દસ્સેતિ. કપોતસ્સ પાદો કપોતો ઉપચારેન, તસ્સ એસો કાપોતો, વણ્ણો. કાપોતો વિય વણ્ણો અસ્સાતિ કાપોતિકાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘કપોતપાદસમવણ્ણરત્તોભાસા’’તિ. પસન્નસદ્દસ્સ પસાદસદ્ધાદયો નિવત્તેતું ‘‘સુરામણ્ડસ્સેતં અધિવચન’’ન્તિ વુત્તં. પઞ્ચાભિઞ્ઞસ્સ સતોતિ પઞ્ચાભિઞ્ઞસ્સ સમાનસ્સ સાગતસ્સાતિ યોજના.

૩૨૮. ‘‘મધુકપુપ્ફાદીનં રસેન કતો’’તિઇમિના પુપ્ફાનં રસેન કતો આસવો પુપ્ફાસવોતિ વચનત્થં દસ્સેતિ. એસ નયો ‘‘ફલાસવો’’તિઆદીસુપિ. સુરામેરયાનં વિસેસં દસ્સેતું વુત્તં ‘‘સુરા નામા’’તિઆદિ. પિટ્ઠકિણ્ણપક્ખિત્તાતિ પિટ્ઠેન ચ કિણ્ણેન ચ પક્ખિત્તા કતા વારુણીતિ સમ્બન્ધો. કિણ્ણાતિ ચ સુરાય બીજં. તઞ્હિ કિરન્તિ નાનાસમ્ભારાનિ મિસ્સીભવન્તિ એત્થાતિ કિણ્ણાતિ વુચ્ચતિ. તસ્સાયેવ મણ્ડેતિ યોજના. સુરનામકેન એકેન વનચરકેન કતાતિ સુરા. મદં જનેતીતિ મેરયં.

૩૨૯. લોણસોવીરકન્તિ એવંનામકં પાનં. સુત્તન્તિપિ એવમેવ. તસ્મિન્તિ સૂપસંપાકે. તેલં પન પચન્તીતિ સમ્બન્ધો. નત્થિ તિખિણં મજ્જં એત્થાતિ અતિખિણમજ્જં, અતિખિણમજ્જે તસ્મિંયેવ તેલેતિ અત્થો. યં પનાતિ તેલં પન. તિખિણં મજ્જં ઇમસ્સ તેલસ્સાતિ તિખિણમજ્જં. યત્થાતિ તેલે. અરિટ્ઠોતિ એવંનામકં ભેસજ્જં. તન્તિ અરિટ્ઠં, ‘‘સન્ધાયા’’તિપદે અવુત્તકમ્મં. એતન્તિ ‘‘અમજ્જં અરિટ્ઠ’’ન્તિવચનં, ‘‘વુત્ત’’ન્તિપદે વુત્તકમ્મન્તિ. પઠમં.

૨. અઙ્ગુલિપતોદકસિક્ખાપદં

૩૩૦. દુતિયે અઙ્ગુલીહિ પતુજ્જનં અઙ્ગુલિપતોદો, સોયેવ અઙ્ગુલિપતોદકોતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અઙ્ગુલીહી’’તિઆદિ. ઉત્તન્તોતિ અવતપન્તો. અવતપન્તોતિ ચ અત્થતો કિલમન્તોયેવાતિ આહ ‘‘કિલમન્તો’’તિ. કિલમન્તો હુત્વાતિ યોજના. અસ્સાસગહણેન પસ્સાસોપિ ગહેતબ્બોતિ આહ ‘‘અસ્સાસપસ્સાસસઞ્ચારો’’તિ. તમ્પીતિ ભિક્ખુનિમ્પીતિ. દુતિયં.

૩. હસધમ્મસિક્ખાપદં

૩૩૫. તતિયે પકારેન કરીયતિ ઠપીયતીતિ પકતં પઞ્ઞત્તન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘યં ભગવતા’’તિઆદિ. યન્તિ સિક્ખાપદં.

૩૩૬. હસસઙ્ખાતો ધમ્મો સભાવો હસધમ્મોતિ વુત્તે અત્થતો કીળિકાયેવાતિ આહ ‘‘કીળિકા વુચ્ચતી’’તિ.

૩૩૭. ગોપ્ફકાનન્તિ ચરણગણ્ઠિકાનં. તે હિ પાદે પાદં ઠપનકાલે અઞ્ઞમઞ્ઞૂપરિ ઠપનતો ગોપીયન્તીતિ ગોપ્ફા, તે એવ ગોપ્ફકાતિ વુચ્ચન્તિ. પાદસ્સ હિ ઉપરિ પાદં ઠપનકાલે એકસ્સ ઉપરિ એકો ન ઠપેતબ્બો. તેનાહ ભગવા ‘‘પાદે પાદં અચ્ચાધાયા’’તિ (દી. નિ. ૨.૧૯૬; મ. નિ. ૧.૪૨૩; અ. નિ. ૩.૧૬). ઓટ્ઠજો દુતિયો. ઓરોહન્તસ્સ ભિક્ખુનોતિ સમ્બન્ધો.

૩૩૮. ફિયારિત્તાદીહીતિ આદિસદ્દેન લઙ્કારાદયો સઙ્ગણ્હાતિ. કેચિ વદન્તીતિ સમ્બન્ધો. પતનુપ્પતનવારેસૂતિ પતનવાર ઉપ્પતનવારેસુ. તત્થાતિ તસ્સં ખિત્તકથલાયં. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા. ઠપેત્વા કીળન્તસ્સાતિ સમ્બન્ધો. લિખિતું વટ્ટતિ કીળાધિપ્પાયસ્સ વિરહિતત્તાતિ અધિપ્પાયો. કીળાધિપ્પાયેન અત્થજોતકં અક્ખરં લિખન્તસ્સાપિ આપત્તિયેવાતિ વદન્તિ. એત્થાતિ ઇમસ્મિં સિક્ખાપદેતિ. તતિયં.

૪. અનાદરિયસિક્ખાપદં

૩૪૨. ચતુત્થે ધમ્મો નામ તન્તિયેવાતિ આહ ‘‘તન્તી’’તિ. પવેણીતિ તસ્સેવ વેવચનં. ‘‘તં વા ન સિક્ખિતુકામો’’તિ એત્થ તંસદ્દસ્સ અત્થમાવિકાતું વુત્તં ‘‘યેન પઞ્ઞત્તેના’’તિ. વિનયે અપઞ્ઞત્તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘અપઞ્ઞત્તેના’’તિ આહ ‘‘સુત્તે વા અભિધમ્મે વા આગતેના’’તિ.

૩૪૪. પવેણિયાતિ ઉપાલિઆદિકાય આચરિયપરમ્પરસઙ્ખાતાય તન્તિયા. કુરુન્દિયં વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. મહાપચ્ચરિયં વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. તં સબ્બન્તિ કુરુન્દિવાદમહાપચ્ચરિવાદસઙ્ખાતં સબ્બં તં વચનં. પવેણિયા આગતેતિ પવેણિયા આગતસઙ્ખાતે મહાઅટ્ઠકથાવાદેતિ. ચતુત્થં.

૩૪૫. પઞ્ચમે મનુસ્સવિગ્ગહેતિ મનુસ્સવિગ્ગહપારાજિકેતિ. પઞ્ચમં.

૬. જોતિસિક્ખાપદં

૩૫૦. છટ્ઠે જનપદસ્સ નામત્તા બહુવચનવસેન ‘‘ભગ્ગેસૂ’’તિ પાળિયં વુત્તં. સુસુમારસણ્ઠાનો પબ્બતસઙ્ખાતો ગિરિ એત્થાતિ સુસુમારગિરિ, એતસ્સ વા માપિતકાલે સુસુમારો ગિરતિ સદ્દં નિગ્ગિરતિ એત્થાતિ સુસુમારગિરીતિ અત્થમનપેક્ખિત્વા વુત્તં ‘‘નગરસ્સ નામ’’ન્તિ. તં પનાતિ વનં પન. ‘‘મિગાન’’ન્તિઆદિના મિગાનં અભયો દીયતિ એત્થાતિ મિગદાયોતિ અત્થં દસ્સેતિ.

૩૫૨. ‘‘જોતિકે’’તિપદસ્સ જોતિસ્સ અગ્ગિસ્સ કરણં જોતિકન્તિ દસ્સેતું વુત્તં ‘‘જોતિકરણે’’તિ.

૩૫૪. ‘‘સમાદહિતુકામતાયા’’તિપદં ‘‘અરણિસણ્ઠાપનતો’’તિપદે હેતુ. જાલાતિ સિખા. સા હિ જલતિ દિબ્બતીતિ જાલાતિ વુચ્ચતિ.

પતિલાતં ઉક્ખિપતીતિ એત્થ ‘‘પતિતાલાત’’ન્તિ વત્તબ્બે તકારલોપં કત્વા સન્ધિવસેન પતિલાતન્તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘અલાતં પતિતં ઉક્ખિપતી’’તિ. અલાતન્તિ ઉમ્મુક્કં. તઞ્હિ આદિત્તં હુત્વા અતિઉણ્હત્તા ન લાતબ્બં ન ગણ્હિતબ્બન્તિ અલાતન્તિ વુચ્ચતિ. અવિજ્ઝાતન્તિ ઝાયનતો ડય્હનતો અવિગતં અલાતન્તિ સમ્બન્ધો. ઝાયનં ડય્હનં ઝાતં, વિગતં ઝાતં ઇમસ્સાલાતસ્સાતિ વિજ્ઝાતં.

૩૫૬. પદીપાદીનીતિ પદીપજોતિકાદીનિ. તત્થાતિ તાસુ દુટ્ઠવાળમિગઅમનુસ્સસઙ્ખાતાસુ આપદાસુ નિમિત્તભૂતાસુ. નિમિત્તત્થે ચેતં ભુમ્મવચનન્તિ. છટ્ઠં.

૭. નહાનસિક્ખાપદં

૩૬૬. સત્તમે પારં ગચ્છન્તો ન કેવલં સઉદકાય નદિયા એવ ન્હાયિતું વટ્ટતિ, સુક્ખાય નદિયાપિ વટ્ટતીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘સુક્ખાયા’’તિઆદિ. ઉક્કિરિત્વાતિ વિયૂહિત્વા. આવાટાયેવ ખુદ્દકટ્ઠેન આવાટકા, તેસૂતિ. સત્તમં.

૮. દુબ્બણ્ણકરણસિક્ખાપદં

૩૬૮. અટ્ઠમે અલભીતિ લભોતિ વચનત્થે અપચ્ચયં કત્વા ણપચ્ચયસ્સ સ્વત્થભાવં દસ્સેતું વુત્તં ‘‘લભોયેવ લાભો’’તિ. અપચ્ચયમકત્વા પકતિયા ણપચ્ચયોપિ યુત્તોયેવાતિ દટ્ઠબ્બં. સદ્દન્તરોપિ અત્થન્તરાભાવા સમાસો હોતીતિ આહ ‘‘નવચીવરલાભેનાતિ વત્તબ્બે’’તિ. અનુનાસિકલોપન્તિ ‘‘નવ’’ન્તિ એત્થ નિગ્ગહીતસ્સ વિનાસં. નિગ્ગહીતઞ્હિ નાસં અનુગતત્તા ‘‘અનુનાસિક’’ન્તિ વુચ્ચતિ, તસ્સ અદસ્સન, મકત્વાતિ અત્થો. મજ્ઝે ઠિતપદદ્વયેતિ ‘‘નવ’’ન્તિ ચ ‘‘ચીવરલાભેના’’તિ ચ દ્વિન્નં પદાનમન્તરે ‘‘ઠિતે પના’’તિ ચ ‘‘ભિક્ખુના’’તિ ચ પદદ્વયે. નિદ્ધારણે ચેતં ભુમ્મવચનં. નિપાતોતિ નિપાતમત્તં. અલભીતિ લભોતિ વચનત્થસ્સ અભિધેય્યત્થં દસ્સેતું ‘‘ભિક્ખુના’’તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘ભિક્ખુના’’તિઆદિ. પદભાજને પન વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. યન્તિ યં ચીવરં. ‘‘ચીવર’’ન્તિ એત્થ ચીવરસરૂપં દસ્સેન્તો આહ ‘‘યં નિવાસેતું વા’’તિઆદિ. ચમ્મકારનીલન્તિ ચમ્મકારાનં તિફલે પક્ખિત્તસ્સ અયગૂથસ્સ નીલં. મહાપચ્ચરિયં વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. દુબ્બણ્ણો કરીયતિ અનેનાતિ દુબ્બણ્ણકરણં, કપ્પબિન્દુન્તિ આહ ‘‘કપ્પબિન્દું સન્ધાયા’’તિ. આદિયન્તેન ભિક્ખુના આદાતબ્બન્તિ સમ્બન્ધો. કોણેસૂતિ અન્તેસુ. વાસદ્દો અનિયમવિકપ્પત્થો. અક્ખિમણ્ડલમત્તં વાતિ અક્ખિમણ્ડલસ્સ પમાણં વા કપ્પબિન્દૂતિ સમ્બન્ધો. પટ્ટે વાતિ અનુવાતપટ્ટે વા. ગણ્ઠિયં વાતિ ગણ્ઠિકપટ્ટે વા. પાળિકપ્પોતિ દ્વે વા તિસ્સો વા તતો અધિકા વા બિન્દુઆવલી કત્વા કતો કપ્પો. કણ્ણિકકપ્પોતિ કણ્ણિકં વિય બિન્દુગોચ્છકં કત્વા કતો કપ્પો. આદિસદ્દેન અગ્ઘિયકપ્પાદયો સઙ્ગણ્હાતિ. સબ્બત્થાતિ સબ્બાસુ અટ્ઠકથાસુ. એકોપિ બિન્દુ વટ્ટોયેવ વટ્ટતીતિ આહ ‘‘એકં વટ્ટબિન્દુ’’ન્તિ.

૩૭૧. અગ્ગળાદીનીતિ આદિસદ્દેન અનુવાતપરિભણ્ડે સઙ્ગણ્હાતીતિ. અટ્ઠમં.

૯. વિકપ્પનસિક્ખાપદં

૩૭૪. નવમે તસ્સાતિ એત્થ તસદ્દસ્સ વિસયો ચીવરસામિકોયેવાતિ આહ ‘‘ચીવરસામિકસ્સા’’તિ. દુતિયસ્સ તસદ્દસ્સ વિસયો વિનયધરોયેવાતિ આહ ‘‘યેના’’તિઆદિ. ‘‘અવિસ્સાસન્તો’’તિપદસ્સ કિરિયાવિસેસનભાવં દસ્સેતું વુત્તં ‘‘અવિસ્સાસેના’’તિ. તેનાતિ વિનયધરેનાતિ. નવમં.

૧૦. ચીવરાપનિધાનસિક્ખાપદં

૩૭૭. દસમે ‘‘અપનેત્વા’’તિઇમિના અપઇત્યૂપસગ્ગસ્સ અત્થં દસ્સેતિ. નિધેન્તીતિ નિગૂહિત્વા ઠપેન્તિ. હસાધિપ્પાયોતિ હસં, હસનત્થાય વા અધિપ્પાયો. પરિક્ખારસ્સ સરૂપં દસ્સેતું વુત્તં ‘‘પત્તત્થવિકાદિ’’ન્તિ. પત્તસ્સ પાળિયમાગતત્તા પત્તસ્સ થવિકાતિ અત્થોયેવ ગહેતબ્બો, ન પત્તો ચ થવિકા ચાતિ. ‘‘સમણેન નામા’’તિપદં ‘‘ભવિતુ’’ન્તિપદે ભાવકત્તાતિ. દસમં.

સુરાપાનવગ્ગો છટ્ઠો.