૫. અચેલકવગ્ગો

૧. અચેલકસિક્ખાપદ-અત્થયોજના

૨૬૯. અચેલકવગ્ગસ્સ પઠમે પરિવિસતિ એત્થાતિ પરિવેસનન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘પરિવેસનટ્ઠાન’’ન્તિ. પરિબ્બાજકપબ્બજસદ્દા સમાનાતિ આહ ‘‘પરિબ્બાજકસમાપન્નોતિ પબ્બજ્જં સમાપન્નો’’તિ. તિત્થેન સમં પૂરતીતિ સમતિત્થીકં, નદીઆદીસુ ઉદકં, સમતિત્થિકં વિયાતિ સમતિત્થિકં, પત્તભાજનેસુ યાગુભત્તં. તેસન્તિ માતાપિતૂનં દેન્તસ્સાતિ સમ્બન્ધો. ‘‘દાપેતી’’તિ એત્થ દાધાતુયા સમ્પદાનસ્સ સુવિજાનિતત્તા તં અદસ્સેત્વા કારિતકમ્મમેવ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અનુપસમ્પન્નેના’’તિ.

૨૭૩. ‘‘સન્તિકે’’તિઇમિના ‘‘ઉપનિક્ખિપિત્વા’’તિ એત્થ ઉપસદ્દસ્સ સમીપત્થં દસ્સેતિ. તેસન્તિ તિત્થિયાનં. તત્થાતિ ભાજને. ઇતોતિ પત્તતો. ઇધાતિ મય્હં ભાજને. નન્તિ ખાદનીયભોજનીયં. તસ્સાતિ તિત્થિયસ્સાતિ. પઠમં.

૨. ઉય્યોજનસિક્ખાપદં

૨૭૪. દુતિયે પટિક્કમનઅસનસાલસદ્દાનં પરિયાયત્તા વુત્તં ‘‘અસનસાલાયપી’’તિ. ભત્તસ્સ વિસ્સજ્જનં ભત્તવિસ્સગ્ગોતિ કતે ભત્તકિચ્ચન્તિ આહ ‘‘ભત્તકિચ્ચ’’ન્તિ. સમ્ભૂધાતુસ્સ પપુબ્બઅપધાત્વત્થત્તા વુત્તં ‘‘ન પાપુણી’’તિ.

૨૭૬. વુત્તાવસેસન્તિ વુત્તેહિ માતુગામેન સદ્ધિં હસિતુકામતાદીહિ અવસેસં. તસ્મિન્તિ ઉય્યોજિતભિક્ખુમ્હિ. અત્થતોતિ વિજહન્તવિજહિતભિક્ખૂનં અવિનાભાવસઙ્ખાતઅત્થતો. ઇતરેનાતિ ઉય્યોજકભિક્ખુના. તત્થાતિ ‘‘દસ્સનૂપચારં વા સવનૂપચારં વા’’તિવચને. એત્થાતિ નિદ્ધારણસમુદાયો, દસ્સનૂપચારસવનૂપચારેસૂતિ અત્થો. ‘‘તથાતિઇમિના દ્વાદસહત્થપમાણં અતિદિસતિ. તેહીતિ કુટ્ટાદીહિ. તસ્સાતિ દસ્સનૂપચારાતિક્કમસ્સ. ‘‘વુત્તપકારમનાચાર’’ન્તિ ઇમિના ‘‘ન અઞ્ઞો કોચિ પચ્ચયો’’તિ એત્થ અઞ્ઞસદ્દસ્સ અપાદાનં દસ્સેતિ, ‘‘કારણ’’ન્તિઇમિના પચ્ચયસદ્દસ્સત્થં.

૨૭૭. કલિસદ્દસ્સ પાપપરાજયસઙ્ખાતેસુ દ્વીસુ અત્થેસુ પાપસઙ્ખાતો કોધોતિ આહ ‘‘કલીતિ કોધો’’તિ. ‘‘આણ’’ન્તિઇમિના સાસનસદ્દસ્સત્થં દસ્સેતિ. વુત્તઞ્હિ ‘‘આણા ચ સાસનં ઞેય્ય’’ન્તિ. કોધવસેન વદતીતિ સમ્બન્ધો. દસ્સેત્વા વદતીતિ યોજના. ઇમસ્સ ઠાનં નિસજ્જં આલોકિતં વિલોકિતં પસ્સથ ભોતિ યોજના. ઇમિનાપીતિ અમનાપવચનં વચનેનાપીતિ. દુતિયં.

૩. સભોજનસિક્ખાપદં

૨૭૯. તતિયે ‘‘સયનિયઘરે’’તિ વત્તબ્બે યકારલોપં કત્વા ‘‘સયનિઘરે’’તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘સયનિઘરે’’તિ. યતોતિ એત્થ તોસદ્દો પઠમાદીસુ અત્થેસુ દિસ્સતિ. ‘‘યતોનિદાન’’ન્તિઆદીસુ (સુ. નિ. ૨૭૫) પઠમત્થે. ‘‘અન્તરાયે અસેસતો’’તિઆદીસુ (ધ. સ. અટ્ઠ. ગન્થારમ્ભકથા ૭) દુતિયત્થે. ‘‘અનિચ્ચતો’’તિઆદીસુ (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૦૯) તતિયત્થે. ‘‘માતિતો પિતિતો’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૩૧૧) પઞ્ચમ્યત્થે. ‘‘યં પરતો દાનપચ્ચયા’’તિઆદીસુ (જા. ૨.૨૨.૫૮૫) છટ્ઠ્યત્થે. ‘‘પુરતો પચ્છતો’’તિઆદીસુ (પાચિ. ૫૭૬) સત્તમ્યત્થે. ‘‘પદમતો’’તિઆદીસુ કારણત્થે દિસ્સતિ. ઇધાપિ કારણત્થેયેવાતિ આહ ‘‘યસ્મા’’તિ. યસ્મા કારણા અય્યસ્સ ભિક્ખા દિન્ના, તસ્મા ગચ્છથ ભન્તે તુમ્હેતિ અત્થો. યન્તિ ભિક્ખં. વોતિ તુમ્હેહિ. અધિપ્પાયોતિ પુરિસસ્સ અજ્ઝાસયો. ‘‘પરિયુટ્ઠિતો’’તિ સામઞ્ઞતો વુત્તેપિ અત્થપકરણાદિતો રાગપરિયુટ્ઠિતોવાધિપ્પેતોતિ આહ ‘‘રાગપરિયુટ્ઠિતો’’તિ, રાગેન પરિભવિત્વા ઉટ્ઠિતોતિ અત્થો.

૨૮૦. સભોજનન્તિ એત્થ સકારો સહસદ્દકારિયો ચ અકારુકારાનં અસરૂપત્તા અકારતો ઉકારસ્સ લોપો ચ તીસુ પદેસુ પચ્છિમાનં દ્વિન્નં પદાનં તુલ્યત્થનિસ્સિતસમાસો ચ પુબ્બપદેન સહ ભેદનિસ્સિતબાહિરત્થસમાસો ચ હોતિ, ઇતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘સહ ઉભોહિ જનેહી’’તિ. અથ વા ભુઞ્જિતબ્બન્તિ ભોજનં, સં વિજ્જતિ ભોજનં અસ્મિં કુલેતિ સભોજનન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અથ વા’’તિઆદિ. હીતિ સચ્ચં. તેનેવાતિ તેનેવ અઞ્ઞમઞ્ઞં ભુઞ્જિતબ્બત્તા. અસ્સાતિ ‘‘સભોજને’’તિપદસ્સ. ઘરેતિ એત્થ પુબ્બો સયનિસદ્દો લોપોતિ આહ ‘‘સયનિઘરે’’તિ. ઇમિના ‘‘દત્તો’’તિઆદીસુ વિય પુબ્બપદલોપસમાસં દસ્સેતિ. પિટ્ઠસઙ્ઘાટસ્સાતિ એત્થ પિટ્ઠસઙ્ઘાટો નામ ન અઞ્ઞસ્સ યસ્સ કસ્સચિ, અથ ખો સયનિઘરગબ્ભસ્સેવાતિ આહ ‘‘તસ્સ સયનિઘરગબ્ભસ્સા’’તિ. યથા વા તથા વાતિ યેન વા તે ન વા આકારેન. કતસ્સાતિ પિટ્ઠિવંસં આરોપેત્વા વા અનારોપેત્વા વા કતસ્સાતિ. તતિયં.

૨૮૪. ચતુત્થપઞ્ચમેસુ યથા ચ સભોજનસિક્ખાપદં પઠમપારાજિકસમુટ્ઠાનં, એવમેવ તાનિપીતિ યોજનાતિ. ચતુત્થપઞ્ચમાનિ.

૬. ચારિત્તસિક્ખાપદં

૨૯૪. છટ્ઠે કસ્મા તેહિ ‘‘દેથાવુસો ભત્ત’’ન્તિ વુત્તં, નનુ ભિક્ખૂનં એવં વત્તું ન વટ્ટતીતિ આહ ‘‘એત્થ તં કિરા’’તિઆદિ. તસ્માતિ યસ્મા અભિહટં અહોસિ, તસ્મા.

૨૯૫. ઇદં પન વચનં આહાતિ સમ્બન્ધો. પસાદઞ્ઞથત્તન્તિ પસાદસ્સ અઞ્ઞેનાકારેન ભાવો. નન્તિ ખાદનીયં. ‘‘ગહેત્વા આગમંસૂ’’તિઇમિના ‘‘ઉસ્સારિયિત્થા’’તિ એત્થ ઉકારસ્સ ઉગ્ગહત્થતઞ્ચ સરધાતુસ્સ ગત્યત્થતઞ્ચ અજ્જતનિઞુંવિભત્તિયા ત્થત્તઞ્ચ દસ્સેતિ, ઉગ્ગહેત્વા સારિંસુ અગમંસૂતિ અત્થો.

૨૯૮. યત્થાતિ યસ્મિં ઠાને. ઠિતસ્સ ભિક્ખુનો ચિત્તં ઉપ્પન્નન્તિ યોજના. તતોતિ ચિત્તુપ્પન્નતો. યન્તિ ભિક્ખું. પકતિવચનેનાતિ ઉચ્ચાસદ્દમકત્વા પવત્તેન સભાવવચનેન. અન્તોવિહારેતિ વચનસ્સ અતિસમ્બાધત્તા અયુત્તભાવં મઞ્ઞમાનો આહ ‘‘અપિ ચ અન્તોઉપચારસીમાયા’’તિ.

૩૦૨. ગામસ્સ અન્તરે આરામો તિટ્ઠતીતિ અન્તરારામો વિહારો, તં ગચ્છતીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અન્તોગામે’’તિઆદીતિ. છટ્ઠં.

૭. મહાનામસિક્ખાપદં

૩૦૩. સત્તમે ‘‘ભગવતો’’તિપદં ‘‘ચૂળપિતુપુત્તો’’તિપદે સમ્બન્ધો, ‘‘મહલ્લકતરો’’તિપદે અપાદાનં. ચૂળપિતુપુત્તોતિ સુદ્ધોદનો, સક્કોદનો, સુક્કોદનો, ધોતોદનો, અમિતોદનોતિ પઞ્ચ જના ભાતરો, અમિતા, પાલિતાતિ દ્વે ભગિનિયો. તેસુ ભગવા ચ નન્દો ચ જેટ્ઠભાતુભૂતસ્સ સુદ્ધોદનસ્સ પુત્તા, આનન્દો કનિટ્ઠભાતુભૂતસ્સ અમિતોદનસ્સ પુત્તો, મહાનામો ચ અનુરુદ્ધો ચ તતિયસ્સ સુક્કોદનસ્સ પુત્તા. સક્કોદનધોતોદનાનં પુત્તા અપાકટા. તિસ્સત્થેરો અમિતાય નામ ભગિનિયા પુત્તો, પાલિતાય પુત્તધીતરા અપાકટા. તસ્મા ચૂળપિતુનો સુક્કોદનસ્સ પુત્તો ચૂળપિતુપુત્તોતિ અત્થો દટ્ઠબ્બો. દ્વીસુ ફલેસૂતિ હેટ્ઠિમેસુ દ્વીસુ ફલેસુ. ઉસ્સન્નસદ્દો બહુપરિયાયોતિ આહ ‘‘બહૂ’’તિ. વજતોતિ ગોટ્ઠતો. તઞ્હિ ગાવો ગોચરટ્ઠાનતો પટિક્કમિત્વા નિવાસત્થાય વજન્તિ ગચ્છન્તિ અસ્મિન્તિ વજોતિ વુચ્ચતિ.

૩૦૬. તસ્મિં સમયેતિ તસ્મિં પવારણસમયે. ‘‘એત્તકેહી’’તિપદસ્સ નામવસેન વા પરિમાણવસેન વા દુવિધસ્સ અત્થસ્સ અધિપ્પેતત્તા વુત્તં ‘‘નામવસેન પરિમાણવસેના’’તિ. તેસુ નામં સન્ધાય એતં નામં એતેસં ભેસજ્જાનન્તિ એત્તકાનીતિ વચનત્થો કાતબ્બો, પરિમાણં સન્ધાય એતં પરિમાણં એતેસન્તિ એત્તકાનીતિ વચનત્થો કાતબ્બો. ‘‘અઞ્ઞં ભેસજ્જ’’ન્તિ એત્થ અઞ્ઞસદ્દસ્સ અપાદાનં નામં વા પરિમાણં વા ભવેય્યાતિ આહ ‘‘સબ્બિના પવારિતો’’તિઆદિ.

૩૧૦. યેતિ દાયકા, પવારિતા હોન્તીતિ સમ્બન્ધોતિ. સત્તમં.

૮. ઉય્યુત્તસેનાસિક્ખાપદં

૩૧૧. અટ્ઠમે ‘‘અભિમુખ’’ન્તિઇમિના અભિસદ્દસ્સત્થં દસ્સેતિ. ‘‘ઉય્યાતો’’તિપદસ્સ ઉટ્ઠહિત્વા યાતોતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘નગરતો નિગ્ગતો’’તિ. ‘‘કતઉય્યોગ’’ન્તિ ઇમિના ઉટ્ઠહિત્વા યુઞ્જતિ ગચ્છતીતિ ઉય્યુત્તાતિ દસ્સેતિ. ધાતૂન, મનેકત્થત્તા વુત્તં ‘‘ગામતો નિક્ખન્ત’’ન્તિ.

૩૧૪. દ્વાદસ પુરિસા ઇમસ્સ હત્થિનોતિ દ્વાદસપુરિસો, આવુધો હત્થેસુ એતેસન્તિ આવુધહત્થા. નિન્નન્તિ નિન્નટ્ઠાનં, પસ્સતો ભિક્ખુનોતિ સમ્બન્ધોતિ. અટ્ઠમં.

૯. સેનાવાસસિક્ખાપદં

૩૧૯. નવમે ‘‘તિટ્ઠતુ વા’’તિઆદિના વસનાકારં દસ્સેતિ. વાસદ્દો ‘‘ચઙ્કમતુ વા’’તિઅત્થં સમ્પિણ્ડેતિ. કિઞ્ચિ ઇરિયાપથન્તિ ચતૂસુ ઇરિયાપથેસુ કિઞ્ચિ ઇરિયાપથં. યથા રુદ્ધમાને સઞ્ચારો છિજ્જતિ, એવં રુદ્ધા સંવુતા હોતીતિ યોજના. ‘‘રુદ્ધો’’તિ ઇમિના ‘‘પલિબુદ્ધો’’તિ એત્થ પરિપુબ્બસ્સ બુધિધાતુસ્સ અધિપ્પાયત્થં દસ્સેતીતિ. નવમં.

૧૦. ઉય્યોધિકસિક્ખાપદં

૩૨૨. દસમે યુજ્ઝન્તીતિ સંપહરન્તિ. ‘‘બલસ્સ અગ્ગં એત્થા’’તિઇમિના ભિન્નાધિકરણબાહિરત્થસમાસં દસ્સેતિ. ‘‘જાનન્તી’’તિપદં અત્થસમ્પુણ્ણત્થાય પક્ખિત્તં. અગ્ગન્તિ કોટ્ઠાસં. બલં ગણીયતિ એત્થાતિ બલગ્ગન્તિ વચનત્થોપિ યુજ્જતિ. તેનાહ ‘‘બલગણનટ્ઠાન’’ન્તિ. ઇદઞ્હિ વચનં અમ્બસેચનગરુસિનનયેન વુત્તં. કથં? ‘‘બલગણનટ્ઠાન’’ન્તિ વદન્તેન અટ્ઠકથાચરિયેન ‘‘બલસ્સ અગ્ગં જાનન્તિ એત્થાતિ બલગ્ગ’’ન્તિ વચનત્થસ્સ પિણ્ડત્થો ચ ઞાપીયતિ, ‘‘બલં ગણીયતિ એત્થાતિ બલગ્ગ’’ન્તિ વચનત્થો ચ દસ્સીયતિ. વિયૂહીયતે સમ્પિણ્ડીયતે બ્યૂહો, સેનાય બ્યૂહો સેનાબ્યૂહોતિ અત્થં દસ્સેતિ ‘‘સેનાય વિયૂહ’’ન્તિઆદિના. અણતિ ભેરવસદ્દં કરોતીતિ અણીકં, મુદ્ધજણકારો, હત્થીયેવ અણીકં હત્થાણીકં. એસેવ નયો સેસેસુપિ. યો હત્થી પુબ્બે વુત્તો, તેન હત્થિનાતિ યોજનાતિ. દસમં.

અચેલકવગ્ગો પઞ્ચમો.