૭. વિકાલભોજનસિક્ખાપદં

૨૪૭. સત્તમે ગિરિમ્હીતિ પબ્બતમ્હિ. સો હિ હિમવમનાદિવસેન જલં, સારભૂતાનિ ચ ભેસજ્જાદિવત્થૂનિ ગિરતિ નિગ્ગિરતીતિ ગિરીતિ વુચ્ચતિ. અગ્ગસમજ્જોતિ ઉત્તમસમજ્જો. ઇમેહિ પદેહિ અગ્ગો સમજ્જો અગ્ગસમજ્જો, ગિરિમ્હિ પવત્તો અગ્ગસમજ્જો ગિરગ્ગસમજ્જોતિ અત્થં દસ્સેતિ. સમજ્જોતિ ચ સભા. સા હિ સમાગમં અજન્તિ ગચ્છન્તિ જના એત્થાતિ સમજ્જોતિ વુચ્ચતિ. ‘‘ગિરિસ્સ વા’’તિઆદિના ગિરિસ્સ અગ્ગો કોટિ ગિરગ્ગો, તસ્મિં પવત્તો સમજ્જો ગિરગ્ગસમજ્જોતિ અત્થો દસ્સિતો. સોતિ ગિરગ્ગસમજ્જો. ભવિસ્સતિ કિરાતિ યોજના. ભૂમિભાગેતિ અવયવિઆધારો, સન્નિપતતીતિ સમ્બન્ધો. નટઞ્ચ નાટકઞ્ચ નટનાટકાનિ. ‘‘નચ્ચં ગીતં વાદિતઞ્ચા’’તિ ઇદં તયં ‘‘નાટક’’ન્તિ વુચ્ચતિ. તેસન્તિ નટનાટકાનં. દસ્સનત્થન્તિ દસ્સનાય ચ સવનાય ચ. સવનમ્પિ હિ દસ્સનેનેવ સઙ્ગહિતં. અપઞ્ઞત્તે સિક્ખાપદેતિ ઊનવીસતિવસ્સસિક્ખાપદસ્સ તાવ અપઞ્ઞત્તત્તા. તેતિ સત્તરસવગ્ગિયા. તત્થાતિ ગિરગ્ગસમજ્જં. અથાતિ તસ્મિં કાલે. નેસન્તિ સત્તરસવગ્ગિયાનં અદંસૂતિ સમ્બન્ધો. વિલિમ્પેત્વાતિ વિલેપનેહિ વિવિધાકારેન લિમ્પેત્વા.

૨૪૯. ‘‘વિકાલે’’તિ સામઞ્ઞેન વુત્તેપિ વિસેસકાલોવ ગહેતબ્બોતિ આહ ‘‘કાલો’’તિઆદિ. સો ચાતિ ભોજનકાલો ચ. મજ્ઝન્હિકો હોતીતિ યોજના. તેનેવાતિ ભોજનકાલસ્સ અધિપ્પેતત્તા એવ. અસ્સાતિ ‘‘વિકાલે’’તિપદસ્સ. ‘‘વિકાલો નામ…પે… અરુણુગ્ગમના’’તિ પદભાજનેન અરુણુગ્ગમનતો યાવ મજ્ઝન્હિકા કાલો નામાતિ અત્થો નયેન દસ્સિતો હોતિ. તતોતિ ઠિતમજ્ઝન્હિકતો. સૂરિયસ્સ અતિસીઘત્તા વેગેન ઠિતમજ્ઝન્હિકં વીતિવત્તેય્યાતિ આહ ‘‘કુક્કુચ્ચકેન પન ન કત્તબ્બ’’ન્તિ. કાલત્થમ્ભોતિ કાલસ્સ જાનનત્થાય થૂણો. કાલન્તરેતિ કાલસ્સ અબ્ભન્તરે.

અવસેસં ખાદનીયં નામાતિ એત્થ વિનિચ્છયો એવં વેદિતબ્બોતિ યોજના. યન્તિ ખાદનીયં અત્થીતિ સમ્બન્ધો. વનમૂલાદિપભેદં યમ્પિ ખાદનીયં અત્થિ, તમ્પિ આમિસગતિકં હોતીતિ યોજના. સેય્યથિદન્તિ પુચ્છાવાચકનિપાતસમુદાયો. ઇદં ખાદનીયં સેય્યથા કતમન્તિ અત્થો. ઇદમ્પીતિ ઇદં દ્વાદસવિધમ્પિ. પિસદ્દેન ન પૂવાદિયેવાતિ દસ્સેતિ.

તત્થાતિ દ્વાદસસુ ખાદનીયેસુ, આધારે ભુમ્મં. મૂલતિ પતિટ્ઠાતિ એત્થ, એતેનાતિ વા મૂલં. ખાદિતબ્બન્તિ ખાદનીયં. મૂલમેવ ખાદનીયં મૂલખાદનીયં, તસ્મિં વિનિચ્છયો એવં વેદિતબ્બોતિ યોજના. મૂલકમૂલાદીનિ લોકસઙ્કેતો પદેસતોયેવ વેદિતબ્બાનિ. તં તઞ્હિ નામં અજાનન્તાનં અતિસમ્મૂળ્હકારણત્તા સહ પરિયાયન્તરેન વચનત્થં વક્ખામ. સૂપસ્સ હિતં સૂપેય્યં, સૂપેય્યં પણ્ણં એતેસન્તિ સૂપેય્યપણ્ણા, તેસં મૂલાનિ સૂપેય્યપણ્ણમૂલાનિ. આમીયતિ અન્તો પવેસીયતીતિ આમિસો, આકારો અન્તોકરણત્થો, આમિસસ્સ ગતિ વિય ગતિ એતેસન્તિ આમિસગતિકાનિ . એત્થાતિ મૂલેસુ. જરડ્ઢન્તિ જરભૂતં ઉપડ્ઢં. અઞ્ઞમ્પીતિ વજકલિમૂલતો અઞ્ઞમ્પિ.

યાનિ પન મૂલાનિ વુત્તાનિ, તાનિ યાવજીવિકાનીતિ યોજના. પાળિયં વુત્તાનીતિ સમ્બન્ધો. ખાદનીયત્થન્તિ ખાદનીયસ્સ, ખાદનીયે વા વિજ્જમાનં, ખાદનીયેન વા કાતબ્બં કિચ્ચં, પયોજનં વાતિ ખાદનીયત્થં. ‘‘ખાદનીયે’’તિઇમિના ‘‘તત્થ વુત્તાભિધમ્મત્થા’’તિઆદીસુ વિય ખાદનીયત્થપદસ્સ ઉત્તરપદત્થપધાનભાવં દસ્સેતિ. તત્થ ખાદનીયસ્સ, ખાદનીયે વા વિજ્જમાનં, ખાદનીયેન વા કાતબ્બં કિચ્ચં નામ જિઘચ્છાહરણમેવ. યઞ્હિ પૂવાદિખાદનીયં ખાદિત્વા જિઘચ્છાહરણં હોતિ, તસ્સ કિચ્ચં કિચ્ચં નામાતિ વુત્તં હોતિ. તં કિચ્ચં, પયોજનં વા નેવ ફરન્તિ, નેવ નિપ્ફાદેન્તિ. એસેવ નયો ‘‘ન ભોજનીયે ભોજનીયત્થં ફરન્તી’’તિએત્થાપિ.

તેસન્તિ મૂલાનં અન્તો, લક્ખણન્તિ વા સમ્બન્ધો. એકસ્મિં જનપદે ખાદનીયત્થભોજનીયત્થેસુ ફરમાનેસુ અઞ્ઞેસુપિ જનપદેસુ ફરન્તિયેવાતિ દસ્સનત્થં ‘‘તેસુ તેસુ જનપદેસૂ’’તિ વિચ્છાપદં વુત્તં. કિઞ્ચાપિ હિ બહૂસુ જનપદેસુ પથવીરસઆપોરસસમ્પત્તિવસેન ખાદનીયત્થભોજનીયત્થં ફરમાનમ્પિ એકસ્મિં જનપદે પથવીરસઆપોરસવિપત્તિવસેન અફરમાનં ભવેય્ય, વિકારવસેન પન તત્થ પવત્તત્તા તં જનપદં પમાણં ન કાતબ્બં, ગહેતબ્બમેવાતિ વુત્તં હોતિ. પકતિઆહારવસેનાતિ અઞ્ઞેહિ યાવકાલિક, સત્તાહકાલિકેહિ અમિસ્સિતં અત્તનો પકતિયાવ આહારકિચ્ચકરણવસેન. ‘‘મનુસ્સાન’’ન્તિઇમિના અઞ્ઞેસં તિરચ્છાનાદીનં ખાદનીયત્થભોજનીયત્થં ફરમાનમ્પિ ન પમાણન્તિ દસ્સેતિ. તન્તિ મૂલં. હીતિ સચ્ચં. નામસઞ્ઞાસૂતિ નામસઙ્ખાતાસુ સઞ્ઞાસુ.

યથા મૂલે લક્ખણં દસ્સિતં, એવં કન્દાદીસુપિ યં લક્ખણં દસ્સિતન્તિ યોજના. ન કેવલં પાળિયં આગતાનં હલિદ્દાદીનં મૂલંયેવ યાવજીવિકં હોતિ, અથ ખો તચાદયોપીતિ આહ ‘‘યઞ્ચેત’’ન્તિઆદિ. યં એતં અટ્ઠવિધન્તિ સમ્બન્ધો.

એવં મૂલખાદનીયે વિનિચ્છયં દસ્સેત્વા ઇદાનિ કન્દખાદનીયે તં દસ્સેન્તો આહ ‘‘કન્દખાદનીયે’’તિઆદિ. તત્થ કન્દખાદનીયેતિ કં સુખં દદાતીતિ કન્દો, પદુમાદિકન્દો, સુખસ્સ અદાયકા પન કન્દા રુળ્હીવસેન કન્દાતિ વુચ્ચન્તિ, કન્દો એવ ખાદનીયં કન્દખાદનીયં, તસ્મિં વિનિચ્છયો એવં વેદિતબ્બોતિ યોજના. એસેવ નયો ઉપરિપિ. યન્તિ કન્દં. ઇમિના તંસદ્દાનપેક્ખો યંસદ્દોપિ અત્થીતિ ઞાપેતિ. તત્થાતિ કન્દખાદનીયે. તરુણો, સુખખાદનીયોતિ વિસેસનપદાનિ યથાવચનં ઉપરિપિ યોજેતબ્બાનિ. એવમાદયો ફરણકકન્દા યાવકાલિકાતિ સમ્બન્ધો.

અધોતોતિ વિસરસો ઉદકેન અધૂનિતો. તેતિ કન્દા સઙ્ગહિતાતિ સમ્બન્ધો.

મૂલે અલતિ પવત્તતીતિ મુળાલો, ઉદકતો વા ઉદ્ધટમત્તે મિલતિ નિમિલતીતિ મુળાલં. એવમાદિ ફરણકમુળાલં યાવકાલિકન્તિ યોજના. તં સબ્બમ્પીતિ સબ્બમ્પિ તં મુળાલં સઙ્ગહિતન્તિ સમ્બન્ધો.

મસતિ વિજ્ઝતીતિ મત્થકો. એવમાદિ મત્થકો યાવકાલિકોતિ યોજના. જરડ્ઢબુન્દોતિ જરભૂતઅડ્ઢસઙ્ખાતો પાદો.

ખનીયતિ અવદારીયતીતિ ખન્ધો, ખાયતીતિ વા ખન્ધો. ‘‘અન્તોપથવીગતો’’તિપદં ‘‘સાલકલ્યાણિખન્ધો’’તિપદેનેવ યોજેતબ્બં, ન અઞ્ઞેહિ. એવમાદિ ખન્ધો યાવકાલિકોતિ યોજના. અવસેસાતિ તીહિ દણ્ડકાદીહિ અવસેસા.

તચતિ સંવરતિ પટિચ્છાદેતીતિ તચો. સરસોતિ એત્થ એવકારો યોજેતબ્બો, સરસો એવાતિ અત્થો. તેસં સઙ્ગહોતિ સમ્બન્ધો. હીતિ સચ્ચં. એતન્તિ કસાવભેસજ્જં, ‘‘અનુજાનામિ …પે… ભોજનીયત્થ’’ન્તિ વચનં વા. એત્થાતિ કસાવભેસજ્જે. એતેસમ્પીતિ મત્થકખન્ધત્તચાનમ્પિ.

પતતીતિ પત્તં. એતેસન્તિ મૂલકાદીનં. એવરૂપાનિ પત્તાનિ ચ એકંસેન યાવકાલિકાનીતિ યોજના. યા લોણી આરોહતિ, તસ્સા લોણિયા પત્તં યાવજીવિકન્તિ યોજના. દીપવાસિનોતિ તમ્બપણ્ણિદીપવાસિનો, જમ્બુદીપવાસિનો વા. યાનિ વા ફરન્તીતિ વુત્તાનીતિ સમ્બન્ધો. તેસન્તિ નિમ્બાદીનં. ઇદં પદં પુબ્બપરાપેક્ખકં, તસ્મા દ્વિન્નં મજ્ઝે વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. પણ્ણાનં અન્તો નત્થીતિ સમ્બન્ધો.

પુપ્ફતિ વિકસતીતિ પુપ્ફં. એવમાદિ પુપ્ફં યાવકાલિકન્તિ યોજના. તસ્સાતિ પુપ્ફસ્સ. અસ્સાતિ એવમેવ.

ફલતીતિ ફલં. યાનીતિ ફલાનિ. ફરન્તીતિ સમ્બન્ધો. નેસન્તિ ફલાનં પરિયન્તન્તિ સમ્બન્ધો. યાનિ વુત્તાનિ, તાનિ યાવજીવિકાનીતિ યોજના. તેસમ્પીતિ ફલાનમ્પિ પરિયન્તન્તિ સમ્બન્ધો.

અસીયતિ ખિપીયતિ, છડ્ડીયતીતિ વા અટ્ઠિ. એવમાદીનિ ફરણકાનિ અટ્ઠીનિ યાવકાલિકાનીતિ યોજના. તેસન્તિ અટ્ઠીનં.

પિસીયતિ ચુણ્ણં કરીયતીતિ પિટ્ઠં. એવમાદીનિ ફરણકાનિ પિટ્ઠાનિ યાવકાલિકાનીતિ યોજના. અધોતકન્તિ ઉદકેન અધૂનિતં. તેસન્તિ પિટ્ઠાનં.

નિરન્તરં અસતિ સમ્બજ્ઝતીતિ નિય્યાસો. સેસાતિ ઉચ્છુનિય્યાસતો સેસા. પાળિયં વુત્તનિય્યાસાતિ સમ્બન્ધો. તત્થાતિ નિય્યાસખાદનીયે. સઙ્ગહિતાનં નિય્યાસાનં પરિયન્તન્તિ યોજના. એવન્તિઆદિ નિગમનં.

વુત્તમેવાતિ હેટ્ઠા પઠમપવારણસિક્ખાપદે વુત્તમેવાતિ. સત્તમં.