૨. અત્થઙ્ગતસિક્ખાપદં

૧૫૩. દુતિયે પરિયાયસદ્દો વારત્થોતિ આહ ‘‘વારેના’’તિ. વારોતિ ચ અનુક્કમોયેવાતિ આહ ‘‘પટિપાટિયાતિ અત્થો’’તિ. અધિકં ચિત્તં ઇમસ્સાતિ અધિચેતોતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અધિચિત્તવતો’’તિઆદિ. અધિચિત્તં નામ ઇધ અરહત્તફલચિત્તમેવ, ન વિપસ્સનાપાદકભૂતં અટ્ઠસમાપત્તિચિત્તન્તિ આહ ‘‘અરહત્તફલચિત્તેના’’તિ. ‘‘અધિચિત્તસિક્ખા’’તિઆદીસુ (પારા. ૪૫; દી. નિ. ૩.૩૦૫; મ. નિ. ૧.૪૯૭; અ. નિ. ૬.૧૦૫; મહાનિ. ૧૦) હિ વિપસ્સનાપાદકભૂતં અટ્ઠસમાપત્તિચિત્તં ‘‘અધિચિત્ત’’ન્તિ વુચ્ચતિ. ન પમજ્જતોતિ ન પમજ્જન્તસ્સ. સાતચ્ચકિરિયાયાતિ સતતકરણેન. ઉભો લોકે મુનતિ જાનાતીતિ મુનીતિ ચ, મોનં વુચ્ચતિ ઞાણં મુનનટ્ઠેન જાનનત્થેન, તમસ્સત્થીતિ મુનીતિ ચ દસ્સેન્તો આહ ‘‘મુનિનોતી’’તિઆદિ. તત્થ ‘‘યો મુનતિ…પે… મુનનેન વા’’તિઇમિના પઠમત્થં દસ્સેતિ, ‘‘મોનં વુચ્ચતિ…પે… વુચ્ચતી’’તિઇમિના દુતિયત્થં દસ્સેતિ. મુન ગતિયન્તિ ધાતુપાઠેસુ (સદ્દનીતિધાતુમાલાયં ૧૫ પકારન્તધાતુ) વુત્તત્તા ‘‘યો મુનતી’’તિ એત્થ ભૂવાદિગણિકો મુનધાતુયેવ, ન કીયાદિગણિકો મુધાતૂતિ દટ્ઠબ્બં. અથ વા મુન ઞાણેતિ ધાતુપાઠેસુ (સદ્દનીતિધાતુમાલાયં ૧૭ કિયાદિગણિક) વુત્તત્તા ‘‘મુનાતી’’તિ કીયાદિગણિકોવ. ધાત્વન્તનકારલોપોતિ દટ્ઠબ્બં. ‘‘મોનં વુચ્ચતિ ઞાણ’’ન્તિ ચેત્થ ઞાણં નામ અરહત્તઞાણમેવ. મોનસ્સ પથો મોનપથોતિ વુત્તે સત્તતિંસ બોધિપક્ખિયધમ્માવ અધિપ્પેતાતિ આહ ‘‘સત્તતિંસબોધિપક્ખિયધમ્મેસૂ’’તિ. અથ વા અધિસીલસિક્ખાદયો અધિપ્પેતાતિ આહ ‘‘તીસુ વા સિક્ખાસૂ’’તિ. પુબ્બભાગપટિપદન્તિ અરહત્તઞાણસ્સ પુબ્બભાગે પવત્તં સીલસમથવિપસ્સનાસઙ્ખાતં પટિપદં. પુબ્બભાગેતિ અરહત્તઞાણસ્સ પુબ્બભાગે. એત્થાતિ ‘‘અધિચેતસો…પે… સિક્ખતો’’તિ વચને. ‘‘તાદિનો’’તિપદં ‘‘મુનિનો’’તિપદેન યોજેતબ્બન્તિ આહ ‘‘તાદિસસ્સ ખીણાસવમુનિનો’’તિ. એત્થાતિ ‘‘સોકા ન ભવન્તિ તાદિનો’’તિ વચને. રાગાદયો ઉપસમેતીતિ ઉપસન્તોતિ દસ્સેતું વુત્તં ‘‘રાગાદીન’’ન્તિ. સતિ અસ્સત્થીતિ સતિમાતિ કત્વા મન્તુસદ્દો નિચ્ચયોગત્થોતિ આહ ‘‘સતિયા અવિરહિતસ્સા’’તિ.

ન કસીયતિ ન વિલેખીયતીતિ અકાસો, સોયેવ આકાસો. અન્તરેન છિદ્દેન ઇક્ખિતબ્બોતિ અન્તલિક્ખો. આકાસો હિ ચતુબ્બિધો અજટાકાસો, કસિણુગ્ઘાટિમાકાસો, પરિચ્છિન્નાકાસો, રૂપપરિચ્છેદાકાસોતિ. તત્થ અજટાકાસોવ ઇધાધિપ્પેતો ‘‘અન્તલિક્ખે’’તિ વિસેસિતત્તા. તેનાહ ‘‘ન કસિણુગ્ઘાટિમે, ન પન રૂપપરિચ્છેદે’’તિ. પરિચ્છિન્નાકાસોપિ રૂપપરિચ્છેદાકાસેન સઙ્ગહિતો. ‘‘મ’’ન્તિ પદં ‘‘અવમઞ્ઞન્તી’’તિ પદે કમ્મં. એત્તકમેવાતિ એતપ્પમાણં ‘‘અધિચેતસો’’તિઆદિસઙ્ખાતં વચનમેવ, ન અઞ્ઞં બુદ્ધવચનન્તિ અત્થો. અયન્તિ ચૂળપન્થકો થેરો. હન્દાતિ વસ્સગ્ગત્થે નિપાતો. મમ આનુભાવં દસ્સેમિ, તુમ્હે પસ્સથ ગણ્હથાતિ અધિપ્પાયો. વુટ્ઠાયાતિ તતો ચતુત્થજ્ઝાનતો વુટ્ઠહિત્વા. અન્તરાપિ ધાયતીતિ એત્થ પિસદ્દસ્સ અટ્ઠાનત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘અન્તરધાયતિપી’’તિ. એસેવ નયો ‘‘સેય્યમ્પિ કપ્પેતી’’તિ એત્થપિ. થેરોતિ ચૂળપન્થકો થેરો. ઇદં પદં અન્તરન્તરા યુત્તટ્ઠાનેસુ સમ્બન્ધિત્વા ‘‘તઞ્ચેવ ભણતી’’તિઇમિના સમ્બન્ધિતબ્બં. ભાતુથેરસ્સાતિ જેટ્ઠકભાતુભૂતસ્સ મહાપન્થકથેરસ્સ.

પદ્મન્તિ ગાથાયં તયો પાદા ઇન્દવજિરા, ચતુત્થપાદો ઉપેન્દવજિરો. તસ્મા પદ્મન્તિ એત્થ મકારે પરે દુકારુકારસ્સ લોપં કત્વા પરક્ખરં નેત્વા ‘‘પદ્મ’’ન્તિ દ્વિભાવેન લિખિતબ્બં. અવીતગન્ધન્તિ એત્થ વીતિ દીઘુચ્ચારણમેવ યુત્તં. પઙ્કે દવતિ ગચ્છતીતિ પદુમં. કોકં દુગ્ગન્ધસ્સ આદાનં નુદતિ અપનેતીતિ કોકનુદં. સુન્દરો ગન્ધો ઇમસ્સાતિ સુગન્ધં. અયં પનેત્થ યોજના – યથા કોકનુદસઙ્ખાતં સુગન્ધં પાતો પગેવ બાલાતપેન ફુલ્લં વિકસિતં અવીતગન્ધં હુત્વા વિરોચમાનં પદુમં સિયા, તથા અઙ્ગીરસં અઙ્ગિતો સરીરતો નિચ્છરણપભસ્સરરસં હુત્વા વિરોચમાનભૂતં અન્તલિક્ખે તપન્તં આદિચ્ચં ઇવ તેધાતુકે તપન્તં સમ્માસમ્બુદ્ધં પસ્સાતિ.

પગુણન્તિ વાચુગ્ગતં. તતોતિ અસક્કુણેય્યતો. નન્તિ ચૂળપન્થકં. થેરોતિ મહાપન્થકો થેરો નિક્કડ્ઢાપેસીતિ સમ્બન્ધો. સોતિ ચૂળપન્થકો. અથાતિ તસ્મિં કાલે. ભગવા આહાતિ યોજના. બુદ્ધચક્ખુનાતિ આસયાનુસયઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તઞાણસઙ્ખાતેન સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધાનં ચક્ખુના. તન્તિ ચૂળપન્થકં. તસ્સાતિ ચૂળપન્થકસ્સ. અથાતિ તસ્મિં આરોચનકાલે. અસ્સાતિ ચૂળપન્થકસ્સ, દત્વાતિ સમ્બન્ધો. રજં મલં હરતિ અપનેતીતિ રજોહરણં, પિલોતિકખણ્ડં. સોતિ ચૂળપન્થકો. તસ્સાતિ પિલોતિકખણ્ડસ્સ, ‘‘અન્ત’’ન્તિપદે અવયવિસમ્બન્ધો. પરિસુદ્ધમ્પીતિ પિસદ્દો અપરિસુદ્ધે પિલોતિકખણ્ડે કા નામ કથાતિ દસ્સેતિ. સંવેગન્તિ સન્તાસં ભયન્તિ અત્થો. અથાતિ તસ્મિં આરમ્ભકાલે. અસ્સાતિ ચૂળપન્થકસ્સ. ‘‘ત’’ન્તિપદં ‘‘મમાયનભાવ’’ન્તિપદેન સમ્બન્ધં કત્વા યોજના કાતબ્બાતિ. દુતિયં.