૩. ઓવાદવગ્ગો

૧. ઓવાદસિક્ખાપદ-અત્થયોજના

૧૪૪. ભિક્ખુનિવગ્ગસ્સ પઠમે તેસન્તિ થેરાનં. મહાકુલેહિ નિક્ખમિત્વા પબ્બજિતાતિ યોજના. કુલધીતરો વિજ્જમાનગુણં કથયન્તીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘ઞાતિમનુસ્સાન’’ન્તિપદં ‘‘કથયન્તી’’તિપદે સમ્પદાનં. કુતોતિ કસ્સ થેરસ્સ સન્તિકાતિ અત્થો. તેસન્તિ થેરાનં ગુણન્તિ સમ્બન્ધો. ‘‘કથેતુ’’ન્તિપદમપેક્ખિત્વા ‘‘વિજ્જમાનગુણે’’તિ વત્તબ્બે અવત્વા ‘‘વટ્ટન્તી’’તિપદમપેક્ખિય ‘‘વિજ્જમાનગુણા’’તિ વુત્તં. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા. તતોતિ કથનકારણા અભિહરિંસૂતિ સમ્બન્ધો. તેનાતિ અભિહરણહેતુના.

તેસન્તિ છબ્બગ્ગિયાનં. તાસૂતિ ભિક્ખુનીસુ. ‘‘ભિક્ખુનિયો’’તિપદં ‘‘ઉપસઙ્કમિત્વા’’તિપદે કમ્મં. છબ્બગ્ગિયાનં ભિક્ખુનીસુ ઉપસઙ્કમનં લાભતણ્હાય હોતિ, ભિક્ખુનીનં છબ્બગ્ગીસુ ઉપસઙ્કમનં ચલચિત્તતાય હોતીતિ અઞ્ઞમઞ્ઞૂપસઙ્કમન્તાનં વિસેસો. તિરચ્છાનભૂતા કથા તિરચ્છાનકથા નિરત્થકકથાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘તિરચ્છાનકથન્તી’’તિ. સગ્ગમગ્ગગમનેપીતિ પિસદ્દો મોક્ખગમને પન કા નામ કથાતિ દસ્સેતિ. રાજાનો આરબ્ભ પવત્તા કથા રાજકથા. આદિસદ્દેન ચોરકથાદયો સઙ્ગણ્હાતિ.

૧૪૭. તે ભિક્ખૂતિ છબ્બગ્ગિયા ભિક્ખૂ ભવેય્યુન્તિ સમ્બન્ધો. અદિટ્ઠં સચ્ચં યેહીતિ અદિટ્ઠસચ્ચા, તેસં ભાવો અદિટ્ઠસચ્ચત્તં, તસ્મા અદિટ્ઠસચ્ચત્તા બન્ધિત્વાતિ યોજના. નેસન્તિ છબ્બગ્ગિયાનં. અઞ્ઞેનેવ ઉપાયેનાતિ અલદ્ધસમ્મુતિતો અઞ્ઞેનેવ લદ્ધસમ્મુતિસઙ્ખાતેન કારણેન કત્તુકામોતિ સમ્બન્ધો. પરતોતિ પરસ્મિં પચ્છા, ઉપરીતિ અત્થો. કરોન્તો વાતિ પરિબાહિરે કરોન્તો એવ હુત્વા આહાતિ યોજના. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા. યસ્મા ન ભૂતપુબ્બાનિ, ઇતિ તસ્મા પરિબાહિરં કરોન્તો વાતિ અત્થો.

તત્થાતિ ‘‘અનુજાનામી’’તિઆદિવચને. સીલવાતિ એત્થ વન્તુસદ્દો પસંસત્થે ચ અતિસયત્થે ચ નિચ્ચયોગત્થે ચ હોતિ. તસ્સાતિ લદ્ધસમ્મુતિકસ્સ. તન્તિ સીલં. પાતિમોક્ખસંવરસદ્દાનં કમ્મધારયભાવં, તેહિ ચ સંવુતસદ્દસ્સ તપ્પુરિસભાવં દસ્સેતું વુત્તં ‘‘પાતિમોક્ખોવા’’તિઆદિ. તત્થ એવસદ્દેન કમ્મધારયભાવં, એનસદ્દેન ચ તપ્પુરિસભાવં દસ્સેતીતિ દટ્ઠબ્બં.

વત્તતીતિ અત્તભાવં પવત્તેતિ. કારિતપચ્ચયો હિ અદસ્સનં ગતો. ઇમિના ઇરિયાપથવિહાર દિબ્બવિહાર બ્રહ્મવિહાર અરિયવિહારેસુ ચતૂસુ વિહારેસુ અત્તભાવવત્તનં ઇરિયાપથવિહારં દસ્સેતિ. હીતિ સચ્ચં. એતન્તિ ‘‘પાતિમોક્ખસંવરસંવુતો વિહરતી’’તિવચનં. વિભઙ્ગેતિ ઝાનવિભઙ્ગે.

‘‘સીલ’’ન્તિઆદીનિ અટ્ઠ પદાનિ તુલ્યાધિકરણાનિ. અયં પનેત્થ સમ્બન્ધો – સીલં કુસલાનં ધમ્માનં સમાપત્તિયા પતિટ્ઠા આદિ ચરણં સંયમો સંવરો મોક્ખં પમોક્ખન્તિ. સમાપત્તિયાતિ સમાપત્તત્થાય. ‘‘ઉપેતો’’તિઆદીનિ સત્ત પદાનિ અઞ્ઞમઞ્ઞવેવચનાનિ. તત્થ ઉપપન્નોતિ યુત્તો અનુયુત્તો. સમન્નાગતોતિ સમન્તતો અનુ પુનપ્પુનં આગતોતિ સમન્નાગતો, સમઙ્ગીભૂતોતિ અત્થો. એત્થ હિ સંસદ્દો સમન્તત્થવાચકો, અનુસદ્દો નઉપચ્છિન્નત્થવાચકો. તેનાતિ તેન કારણેન. પાલેતીતિ અત્તભાવં બાધનતો રક્ખતિ. યપેતીતિ અત્તભાવો પવત્તતિ. યાપેતીતિ અત્તભાવં પવત્તાપેતિ. યપ યાપને. યાપનં પવત્તનન્તિ હિ ધાતુપાઠેસુ વુત્તં (સદ્દનીતિધાતુમાલાયં ૧૮ પકારન્તધાતુ). વિહરતીતિ એત્થ એકો આકારત્થવાચકો ઇતિસદ્દો લુત્તનિદ્દિટ્ઠો, ઇતિ વુચ્ચતિ, ઇતિ વુત્તન્તિ વા યોજના.

આચારગોચરસદ્દાનં દ્વન્દભાવં, તેહિ ચ સમ્પન્નસદ્દસ્સ તપ્પુરિસભાવં દસ્સેન્તો આહ ‘‘આચારગોચરસમ્પન્નો’’તિઆદિ. તત્થ ચસદ્દેન દ્વન્દભાવં, એનસદ્દેન ચ તપ્પુરિસભાવં દસ્સેતિ. અણુસદ્દો અપ્પત્થો, મત્તસદ્દો પમાણત્થોતિ આહ ‘‘અપ્પમત્તકેસૂ’’તિ. ‘‘દસ્સનસીલો’’તિઇમિના ‘‘દસ્સાવી’’તિએત્થ આવીસદ્દસ્સ તસ્સીલત્થભાવં દસ્સેતિ. ‘‘સમાદાયા’’તિ એત્થ સંપુબ્બઆપુબ્બસ્સ દાસદ્દસ્સ કમ્માપેક્ખત્તા તસ્સ કમ્મં દસ્સેતું વુત્તં ‘‘તં તં સિક્ખાપદ’’ન્તિ. ઇમિના ‘‘સિક્ખાપદેસૂ’’તિ ઉપયોગત્થે ભુમ્મવચનન્તિ દસ્સેતિ. અથ વા સિક્ખાપદેસૂતિ નિદ્ધારણત્થે ભુમ્મવચનમેતં. ‘‘તં તં સિક્ખાપદ’’ન્તિ કમ્મં પન અજ્ઝાહરિતબ્બન્તિ દસ્સેતિ. ‘‘સમાદાયા’’તિ એત્થ સંસદ્દસ્સ ચ આપુબ્બસ્સ દાસદ્દસ્સ ચ યકારસ્સ ચ અત્થં દસ્સેતું ‘‘સાધુકં ગહેત્વા’’તિ વુત્તં. એત્થાતિ ઇમિસ્સં અટ્ઠકથાયં. વિત્થારો પન ગહેતબ્બોતિ યોજના. યોતિ કુલપુત્તો.

અસ્સાતિ લદ્ધસમ્મુતિકસ્સ. યં તં બહુ સુતં નામ અત્થિ, તં ન સુતમત્તમેવાતિ યોજના. મઞ્જૂસાયન્તિ પેળાયં. સા હિ સામિકસ્સ સધનત્તં મઞ્ઞતે ઇમાયાતિ ‘‘મઞ્જૂસા’’તિ વુચ્ચતિ. મઞ્જૂસાયં રતનં સન્નિચિતં વિય સુતં સન્નિચિતં અસ્મિં પુગ્ગલેતિ યોજના, એતેનાતિ ‘‘સન્નિચિત’’ન્તિપદેન, દસ્સેતીતિ સમ્બન્ધો. સોતિ લદ્ધસમ્મુતિકો ભિક્ખુ. સન્નિચિતરતનસ્સેવાતિ સન્નિચિતરતનસ્સ ઇવ. તન્તિ ‘‘યે તે ધમ્મા’’તિઆદિવચનં. એત્થાતિ ઇમસ્મિં સિક્ખાપદે. અસ્સાતિ લદ્ધસમ્મુતિકસ્સ ભિક્ખુનો. તત્થાતિ ‘‘વચસા પરિચિતા’’તિઆદિવચને. એવમત્થો વેદિતબ્બોતિ યોજના. પગુણાતિ ઉજુકા. ઉજુકો હિ અજિમ્હત્તા પકટ્ઠો ઉત્તમો ગુણોતિ અત્થેન ‘‘પગુણો’’તિ વુચ્ચતિ. અનુપેક્ખિતાતિ પુનપ્પુનં ઉપગન્ત્વા ઇક્ખિતા, પસ્સિતા દસ્સિતાતિ અત્થો. અત્થતોતિ અભિધેય્યત્થતો, અટ્ઠકથાતોતિ અત્થો. કારણતોતિ ધમ્મતો, પાળિતોતિ અત્થો. દિટ્ઠિસદ્દસ્સ પઞ્ઞાસદ્દવેવચનત્તા ‘‘પઞ્ઞાયા’’તિ વુત્તં. સુપચ્ચક્ખકતાતિ સુટ્ઠુ અક્ખાનં ઇન્દ્રિયાનં પટિમુખં કતા.

‘‘બહુસ્સુતો’’તિ એત્થ બહુસ્સુતસ્સ તિવિધભાવં દસ્સેન્તો આહ ‘‘અયં પના’’તિઆદિ. નિસ્સયતો મુચ્ચતીતિ નિસ્સયમુચ્ચનકો. પરિસં ઉપટ્ઠાપેતીતિ પરિસુપટ્ઠાકો. ભિક્ખુનિયો ઓવદતીતિ ભિક્ખુનોવાદકો. તત્થાતિ તિવિધેસુ બહુસ્સુતેસુ. નિસ્સયમુચ્ચનકેન એત્તકં ઉગ્ગહેતબ્બન્તિ સમ્બન્ધો. ઉપસમ્પદાયાતિ ઉપસમ્પાદેત્વા. પઞ્ચ વસ્સાનિ એતસ્સાતિ પઞ્ચવસ્સો. તેન ઉગ્ગહેતબ્બન્તિ યોજના. સબ્બન્તિમેનાતિ સબ્બેસં પરિચ્છેદાનં અન્તે લામકે પવત્તેન. પગુણાતિ અજિમ્હા ઉજુકા. વાચુગ્ગતાતિ તસ્સેવ વેવચનં. યસ્સ હિ પાળિપાઠા સજ્ઝાયનકાલે પગુણા હોન્તિ, તસ્સ વાચુગ્ગતા. યસ્સ વા પન વાચુગ્ગતા હોન્તિ, તસ્સ પગુણા. તસ્મા તાનિ પદાનિ અઞ્ઞમઞ્ઞકારણવેવચનાનિ. પક્ખદિવસેસૂતિ જુણ્હપક્ખકાળપક્ખપરિયાપન્નેસુ દિવસેસુ. ધમ્મસાવનત્થાયાતિ સમ્પત્તાનં પરિસાનં ધમ્મસ્સ સાવનત્થાય સુણાપનત્થાયાતિ અધિપ્પાયો. સાવનત્થાયાતિ એત્થ યુપચ્ચયપરત્તા કારિતપચ્ચયો લોપો હોતીતિ દટ્ઠબ્બં. તસ્મા સાવીયતે સુણાપીયતે સાવનન્તિ વચનત્થો કાતબ્બો. ભાણવારા ઉગ્ગહેતબ્બાતિ સમ્બન્ધો. સમ્પત્તાનન્તિ અત્તનો સન્તિકં સમ્પત્તાનં. પરિકથનત્થાયાતિ પરિસ્સઙ્ગેન આલિઙ્ગનેન કથનત્થં, અપ્પસદ્દસઙ્ખાતાય વાચાય કથનત્થન્તિ અત્થો. ‘‘કથામગ્ગો’’તિ વુત્તત્તા વત્થુકથાયેવ અધિપ્પેતા, ન સુત્તસઙ્ખાતો પાળિપાઠો. અનુ પચ્છા, પુનપ્પુનં વા દાયકા મોદન્તિ એતાયાતિ અનુમોદના. ઝાનં વા મગ્ગો વા ફલં વા સમણધમ્મો નામ. તસ્સ કરણત્થં ઉગ્ગહેતબ્બન્તિ યોજના. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા. ચતૂસુ દિસાસુ અપટિહતોતિ ચાતુદ્દિસો, અપટિહતત્થે ણપચ્ચયો.

પરિસુપટ્ઠાપકેન કાતબ્બાતિ યોજના. અભિવિનયેતિ અઞ્ઞમઞ્ઞપરિચ્છિન્ને વિનયપિટકે. દ્વે વિભઙ્ગાતિ ભિક્ખુવિભઙ્ગો ચ ભિક્ખુનિવિભઙ્ગો ચ. અસક્કોન્તેન પરિસુપટ્ઠાપકેન ભિક્ખુનાતિ સમ્બન્ધો. એવં અત્તનો અત્થાય ઉગ્ગહેતબ્બં દસ્સેત્વા ઇદાનિ પરિસાય અત્થાય ઉગ્ગહેતબ્બં દસ્સેન્તો આહ ‘‘પરિસાય પના’’તિઆદિ. અભિધમ્મેતિ અઞ્ઞમઞ્ઞપરિચ્છિન્ને સુત્તન્તપિટકે એવ, ન અભિધમ્મપિટકે. તયો વગ્ગાતિ સગાથાવગ્ગો નિદાનવગ્ગો ખન્ધવગ્ગોતિ તયો વગ્ગા. વાસદ્દો અનિયમવિકપ્પત્થો. એકન્તિ એકં નિપાતં. તતો તતોતિ નિકાયતો. સમુચ્ચયં કત્વાતિ રાસિં કત્વા. ન વુત્તન્તિ અટ્ઠકથાસુ ન કથિતં. યસ્સ પન નત્થિ, સો ન લભતીતિ યોજના. સુત્તન્તે ચાતિ સુત્તન્તપિટકે પન. ઉગ્ગહિતોતિ સરૂપકથનેન ગહિતો, ઉચ્ચારિતોતિ અત્થો. દિસાપામોક્ખોતિ દિસાસુ ઠિતાનં ભિક્ખુઆદીનં પામોક્ખો. યેન કામં ગમોતિ યથાકામં ગમો.

ચતૂસુ નિકાયેસૂતિ ખુદ્દકનિકાયતો અઞ્ઞેસુ દીઘનિકાયાદીસુ. એકસ્સાતિ અઞ્ઞતરસ્સ એકસ્સ. એકનિકાયેનાતિ એકસ્મિં નિકાયે લદ્ધનયેન. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા. તત્થાતિ ચતુપ્પકરણસ્સ અટ્ઠકથાયં. નાનત્થન્તિ નાનાપયોજનં. તન્તિ વિનયપિટકં. એત્તાવતાતિ એત્તકપમાણેન પગુણેન. હોતીતિ ઇતિસદ્દો પરિસમાપનત્થો. ઇતિ પરિસમાપનં વેદિતબ્બન્તિ યોજના.

ઉભયાનિ ખો પનસ્સાતિ આદિ પન વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. અઞ્ઞસ્મિન્તિ વિનયપિટકતો ઇતરસ્મિં. તત્થાતિ ‘‘ઉભયાનિ ખો પનસ્સા’’તિઆદિવચને. યથા યેનાકારેન આગતાનિ, તં આકારં દસ્સેતુન્તિ યોજના. પદપચ્ચાભટ્ઠસઙ્કરદોસવિરહિતાનીતિ પદાનં પચ્ચાભટ્ઠસઙ્કરભૂતેહિ દોસેહિ વિરહિતાનિ. એત્થ ચ પદપચ્ચાભટ્ઠન્તિ પદાનં પટિનિવત્તિત્વા આભસ્સનં ગળનં, ચુતન્તિ અત્થો. પદસઙ્કરન્તિ પદાનં વિપત્તિ, વિનાસોતિ અત્થો. ‘‘સુત્તસો’’તિ સામઞ્ઞતો વુત્તેપિ ખન્ધકપરિવારસુત્તં એવ ગહેતબ્બન્તિ આહ ‘‘ખન્ધકપરિવારતો’’તિ. અનુબ્યઞ્જનસોતિ એત્થ બ્યઞ્જનસદ્દો અક્ખરસ્સ ચ પદસ્સ ચ વાચકોતિ આહ ‘‘અક્ખરપદપારિપૂરિયા ચા’’તિ. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા.

‘‘સિથિલધનિતાદીન’’ન્તિપદં ‘‘વચનેના’’તિપદે કમ્મં, ‘‘વચનેના’’તિપદં ‘‘સમ્પન્નાગતો’’તિપદે હેતુ, ‘‘વિસ્સટ્ઠાય અનેલગળાય અત્થસ્સ વિઞ્ઞાપનિયા’’તિપદાનિ ‘‘વાચાયા’’તિપદે વિસેસનાનિ. સિથિલધનિતાદીનન્તિ આદિસદ્દેન નિગ્ગહિતવિમુત્તસમ્બન્ધવવત્થિતદીઘ રસ્સ ગરુ લહુ સઙ્ખાતા અટ્ઠ બ્યઞ્જનબુદ્ધિયો સઙ્ગણ્હાતિ. યથાવિધાનવચનેનાતિ અક્ખરચિન્તકાનં યથા સંવિદહનવચનેન. વાચાયેવ કરીયતિ કથીયતિ ઉચ્ચારીયતિ વાક્કરણં ચકારસ્સ કકારં કત્વા. હીતિ તદેવ યુત્તં. માતુગામો યસ્મા સરસમ્પત્તિરતો, તસ્મા હીળેતીતિ યોજના. ‘‘સરસમ્પત્તિરહિત’’ન્તિપદં ‘‘વચન’’ન્તિપદે વિસેસનભાવેન વિસેસં કત્વા ‘‘હીળેતી’’તિપદે હેતુભાવેન સમ્પજ્જનતો હેતુઅન્તોગધવિસેસનન્તિ દટ્ઠબ્બં. સબ્બાસન્તિ ભિક્ખુનીનં. ‘‘સીલાચારસમ્પત્તિયા’’તિઇમિના જાતિ ગોત્ત રૂપ ભોગાદિનાતિઅત્થં નિવત્તેતિ. કારણઞ્ચાતિ અટ્ઠકથઞ્ચ. તજ્જેત્વાતિ ઉબ્બેજેત્વા. તાસન્તિ ભિક્ખુનીનં. ગિહિકાલેતિ ભિક્ખુનોવાદકસ્સ ગિહિકાલે અનજ્ઝાપન્નપુબ્બો હોતીતિ સમ્બન્ધો. હિ તદેવ યુત્તં. ‘‘માતુગામો’’તિપદં ‘‘ન કરોતી’’તિપદે સુદ્ધકત્તા, ‘‘ઉપ્પાદેતી’’તિપદે હેતુકત્તા. ઠિતસ્સ ભિક્ખુનો ધમ્મદેસનાયાપીતિ યોજના. અપિસદ્દો ગરહત્થો. વિસભાગેહીતિ વિરુદ્ધેહિ વત્થારમ્મણેહિ. અયુત્તટ્ઠાનેતિ પબ્બજિતાનં અનનુરૂપટ્ઠાને. છન્દરાગન્તિ બલવતણ્હં. તેનાતિ તેન હેતુના.

‘‘એત્થ ચા’’તિઆદિમ્હિ અયં પન સઙ્ગહો –

‘‘સીલવા બહુસ્સુતો ચ, સ્વાગતો ચ સુવાચકો;

પિયો પટિબલો ચાપિ, નજ્ઝાપન્નો ચ વીસતી’’તિ.

૧૪૮. વત્થુસ્મિન્તિ અટ્ઠુપ્પત્તિયં. કકારલોપં કત્વા ગરુધમ્માતિ વુચ્ચન્તીતિ આહ ‘‘ગરુકેહિ ધમ્મેહી’’તિ. તેતિ ગરુધમ્મા. હીતિ યસ્મા. ‘‘એકતો’’તિ સામઞ્ઞેન વુત્તવચનસ્સ વિસેસેન ગહેતબ્બતં દસ્સેતું વુત્તં ‘‘ભિક્ખુનીનં સન્તિકે’’તિ. યથાવત્થુકમેવાતિ પાચિત્તિયમેવ. તઞ્હિ વત્થુસ્સ આપત્તિકારણસ્સ અનુરૂપં પવત્તત્તા ‘‘યથાવત્થુક’’ન્તિ વુચ્ચતિ.

૧૪૯. પાતોતિ પગેવ, પઠમન્તિ અત્થો. અસમ્મટ્ઠં સમ્મજ્જીતબ્બન્તિ સમ્બન્ધો. અસમ્મજ્જને દોસં પાકટં કરોન્તો આહ ‘‘અસમ્મટ્ઠં હી’’તિઆદિ. હીતિ તપ્પાકટીકરણજોતકો. તન્તિ પરિવેણં. દિસ્વા ભવેય્યુન્તિ સમ્બન્ધો. તેનાતિ અસોતુકામાનં વિય ભવનહેતુના. પરિવેણસમ્મજ્જનસ્સ આનિસંસં દસ્સેત્વા પાનીયપરિભોજનીયઉપટ્ઠાનસ્સ તમેવ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અન્તો ગામતો પના’’તિ આદિ. તસ્મિન્તિ પાનીયપરિભોજનીયે.

સાખાભઙ્ગમ્પીતિ ભઞ્જિતબ્બસાખમ્પિ. દુતિયોતિ વિઞ્ઞૂ પુરિસો દુતિયો. નિસીદિતબ્બટ્ઠાનં દસ્સેન્તો આહ ‘‘નિસીદિતબ્બ’’ન્તિઆદિ. ‘‘વિહારમજ્ઝે’’તિ સામઞ્ઞતો વત્વા વિસેસતો દસ્સેતું વુત્તં ‘‘દ્વારે’’તિ. ઓસરન્તિ અવસરન્તિ એત્થાતિ ઓસરણં, તઞ્ચ તં ઠાનઞ્ચેતિ ઓસરણટ્ઠાનં, તસ્મિં. સમગ્ગત્થાતિ એત્થ સંપુબ્બો ચ આપુબ્બો ચ ગમુસદ્દો હોતિ, તતો હિય્યત્તનીસઙ્ખાતં ત્થવચનં વા હોતિ, પઞ્ચમીસઙ્ખાતસ્સ થવચનસ્સ ત્થત્તં વા હોતિ, સંયોગપરત્તા આ ઉપસગ્ગો રસ્સો ચ હોતિ, ઇતિ અત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘સમ્મા આગતત્થા’’તિ. તત્થ ‘‘સમ્મા’’તિપદેન સંસદ્દસ્સ અત્થં દસ્સેતિ, ‘‘આ’’ઇતિપદેન આત્યૂપસગ્ગં, ‘‘ગત’’ઇતિપદેન ગમુધાતું, ‘‘ત્થ’’ઇતિપદેન હિય્યત્તનીસઙ્ખાતં ત્થવચનં વા, પઞ્ચમીસઙ્ખાતસ્સ થવચનસ્સ ત્થત્તં વા દસ્સેતિ. અયં પનેત્થત્થો – સમં તુમ્હે આગતત્થાતિ. પઞ્ચમીસઙ્ખાતસ્સ થવચનસ્સ ત્થત્તકાલે સમં તુમ્હે આગા અત્થ ભવથાતિ. ‘‘આગચ્છન્તી’’તિપદેન ‘‘વત્તન્તી’’તિ એત્થ વતુધાતુયા અત્થં દસ્સેતિ, ‘‘પગુણા વાચુગ્ગતા’’તિપદેહિ અધિપ્પાયં દસ્સેતિ. પાળીતિ ગરુધમ્મપાળિ.

તત્થાતિ તસ્સં પાળિયં, તેસુ વા અભિવાદનાદીસુ ચતૂસુ. મગ્ગસમ્પદાનન્તિ મગ્ગં પરિહરિત્વા ભિક્ખુસ્સ ઓકાસદાનં. બીજનન્તિ બીજનિયા વિધૂપનં. પાનીયાપુચ્છનન્તિ પાનીયસ્સ આપુચ્છનં. આદિસદ્દેન પરિભોજનીયાપુચ્છનાદિકં સઙ્ગણ્હાતિ. એત્થ ચાતિ એતેસુ ચતૂસુ અભિવાદનાદીસુ. ‘‘અન્તો ગામે વા’’તિઆદીનિ છ પદાનિ ‘‘કાતબ્બમેવા’’તિપદે આધારો. રાજુસ્સારણાયાતિ રઞ્ઞો આનુભાવેન જનાનં ઉસ્સારણાય. મહાભિક્ખુસઙ્ઘો સન્નિપતતિ એત્થાતિ મહાસન્નિપાતં, તસ્મિં મહાસન્નિપાતે ઠાને નિસિન્ને સતીતિ યોજના. પચ્ચુટ્ઠાનન્તિ પટિકચ્ચેવ ઉટ્ઠાનં. તં તન્તિ સામીચિકમ્મં.

સક્કત્વાતિ ચિત્તિં કત્વા, સં આદરં કત્વાતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘યથા કતો’’તિઆદિ. તિણ્ણં કિચ્ચાનન્તિ ‘‘સક્કત્વા ગરુંકત્વા માનેત્વા’’તિસઙ્ખાતાનં તિણ્ણં કિચ્ચાનં. અનીયસદ્દો કમ્મત્થોતિ આહ ‘‘ન અતિક્કમિતબ્બો’’તિ.

નત્થિ ભિક્ખુ એત્થાતિ અભિક્ખુકો આવાસો, સો કિત્તકે ઠાને અભિક્ખુકો, યો આવાસો અભિક્ખુકો નામ હોતીતિ આહ ‘‘સચે’’તિ આદિ. ‘‘ઉપસ્સયતો’’તિપદં ‘‘અબ્ભન્તરે’’તિપદે અપાદાનં. એત્થાતિ અભિક્ખુકે આવાસે. હીતિ સચ્ચં. તતોતિ અડ્ઢયોજનબ્ભન્તરે ઠિતઆવાસતો. પરન્તિ અઞ્ઞસ્મિં આવાસે, ભુમ્મત્થે ચેતં ઉપયોગવચનં. પચ્છાભત્તન્તિ ભત્તતો પચ્છા. તત્થાતિ અભિક્ખુકે આવાસે. ‘‘ભિક્ખુનિયો’’તિપદં ‘‘વદન્તી’’તિપદે કમ્મં. વુત્તપ્પમાણેતિ અડ્ઢયોજનબ્ભન્તરસઙ્ખાતે વુત્તપ્પમાણે. સાખામણ્ડપેપીતિ સાખાય છાદિતમણ્ડપેપિ. પિસદ્દેન આવાસે પન કા નામ કથાતિ દસ્સેતિ. વુત્તાતિ વસિતા. એત્તાવતાતિ એકરત્તં વસિતમત્તેન. એત્થાતિ સભિક્ખુકે આવાસે. ઉપગચ્છન્તીહિ ભિક્ખુનીહિ યાચિતબ્બાતિ યોજના. પક્ખસ્સાતિ આસળ્હીમાસસ્સ જુણ્હપક્ખસ્સ. ‘‘તેરસિય’’ન્તિપદેન અવયવિઅવયવભાવેન યોજેતબ્બં. મયન્તિ અમ્હે. યતોતિ યેન ઉજુના મગ્ગેનાતિ સમ્બન્ધો. તેનાહ ‘‘તેન મગ્ગેના’’તિ. અઞ્ઞેન મગ્ગેનાતિ ઉજુમગ્ગતો અઞ્ઞેન જિમ્હમગ્ગેન. અયન્તિ અયં આવાસો. તતોતિ ભિક્ખૂનં આવાસતો, ભિક્ખુનિઉપસ્સયતો વા, ઇદમેવ યુત્તતરં. વક્ખતિ હિ ‘‘અમ્હાકં ઉપસ્સયતો ગાવુતમત્તે’’તિ. ખેમટ્ઠાનેતિ અભયટ્ઠાને. તઞ્હિ ખીયન્તિ ભયા એત્થાતિ ખેમં, ખેમઞ્ચ તં ઠાનઞ્ચેતિ ખેમટ્ઠાનન્તિ કત્વા ‘‘ખેમટ્ઠાન’’ન્તિ વુચ્ચતિ. તાહિ ભિક્ખુનીહીતિ અડ્ઢયોજનમત્તે ઠાને વસન્તીહિ. તા ભિક્ખુનિયોતિ ગાવુતમત્તે ઠાને વસન્તિયો. અન્તરાતિ તુમ્હાકં, અમ્હાકઞ્ચ નિવાસનટ્ઠાનસ્સ, નિવાસનટ્ઠાનતો વા અન્તરે વેમજ્ઝે. ભુમ્મત્થે ચેતં નિસ્સક્કવચનં. ઠિતે મગ્ગેતિ સમ્બન્ધો ‘‘સન્તિકા’’તિપદં ‘‘આગત’’ઇતિપદે અપાદાનં. તત્થાતિ અઞ્ઞાસં ભિક્ખુનીનં ઉપસ્સયે. ઇતિ યાચિતબ્બાતિ યોજના. તતોતિ ભિક્ખૂનં યાચિતબ્બતો, પરન્તિ સમ્બન્ધો.

ચાતુદ્દસેતિ આસળ્હીમાસસ્સ જુણ્હપક્ખસ્સ ચતુદ્દસન્નં દિવસાનં પૂરણે દિવસે. ઇધાતિ ઇમસ્મિં વિહારે. ‘‘ઓવાદ’’ન્તિપદં ‘‘અનુ’’ઇતિપદે કમ્મં. અનુજીવન્તિયોતિ અનુગન્ત્વા જીવનં વુત્તિં કરોન્તિયો. વુત્તા ભિક્ખૂતિ સમ્બન્ધો. દુતિયદિવસેતિ આસળ્હીપુણ્ણમિયં. અથાતિ પક્કમનાનન્તરં. એત્થાતિ ભિક્ખૂનં પક્કન્તત્તા અપસ્સને. ‘‘આભોગં કત્વા’’તિઇમિના આભોગં અકત્વા વસિતું ન વટ્ટતીતિ દીપેતિ. સભિક્ખુકાવાસં ગન્તબ્બમેવાતિ અધિપ્પાયો. સાતિ વસ્સચ્છેદાપત્તિ. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા. કેનચિ કારણેનાતિ ભિક્ખાચારસ્સ અસમ્પદાદિના કેનચિ નિમિત્તેન. હીતિ સચ્ચં. ભિક્ખૂનં પક્કન્તાદિકારણા અભિક્ખુકાવાસે વસન્તિયા કિં અભિક્ખુકાવાસેવ પવારેતબ્બન્તિ આહ ‘‘પવારેન્તિયા પના’’તિઆદિ.

અન્વદ્ધમાસન્તિ એત્થ અનુસદ્દો વિચ્છત્થવાચકો કમ્મપ્પવચનીયો, તેન પયોગત્તા ભુમ્મત્થે ઉપયોગવચનન્તિ આહ ‘‘અદ્ધમાસે અદ્ધમાસે’’તિ. પચ્ચાસીસિતબ્બાતિ એત્થ પતિપુબ્બો ચ આપુબ્બો ચ સિધાતુ ઇચ્છત્થેતિ આહ ‘‘ઇચ્છિતબ્બા’’તિ. સિધાતુયા દ્વેભાવો હોતિ. આપુબ્બો સિસિ ઇચ્છાયન્તિપિ ધાતુપાઠેસુ વુત્તં. તત્થાતિ ‘‘ઉપોસથપુચ્છક’’ન્તિવચને. પક્ખસ્સાતિ યસ્સ કસ્સચિ પક્ખસ્સ. મહાપચ્ચરિયં પન વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. ઓવાદસ્સ યાચનં ઓવાદો ઉત્તરપદલોપેન, સોયેવ અત્થો પયોજનં ઓવાદત્થો, તદત્થાય. પાટિપદદિવસતોતિ દુતિયદિવસતો. સો હિ ચન્દો વુદ્ધિઞ્ચ હાનિઞ્ચ પટિમુખં પજ્જતિ એત્થ, એતેનાતિ વા પાટિપદોતિ વુચ્ચતિ. ઇતીતિ એવં વુત્તનયેન. ભગવા પઞ્ઞપેતીતિ યોજના. અઞ્ઞસ્સાતિ ધમ્મસ્સવનકમ્મતો અઞ્ઞસ્સ. નિરન્તરન્તિ અભિક્ખણં, ‘‘પઞ્ઞપેતી’’તિપદે ભાવનપુંસકં. હીતિ વિત્થારો. એવઞ્ચ સતીતિ એવં બહૂપકારે સતિ ચ. યન્તિ યં ધમ્મં. સાત્થિકન્તિ સપયોજનં. યથાનુસિટ્ઠન્તિ અનુસિટ્ઠિયા અનુરૂપં. સબ્બાયેવ ભિક્ખુનિયોપીતિ યોજના. હીતિ સચ્ચં.

ઓવાદં ગચ્છતીતિ ઓવાદં યાચિતું ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ આરામં ગચ્છતિ. ન ઓવાદો ગન્તબ્બોતિ ઓવાદં યાચિતું ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ આરામો ન ગન્તબ્બો. ઓવાદોતિ ચ ઉપયોગત્થે પચ્ચત્તવચનન્તિ દટ્ઠબ્બં. ઇતરથા હિ સદ્દપયોગો વિરુજ્ઝેય્ય. ઓવાદં ગન્તુન્તિ ઓવાદં યાચનત્થાય ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ આરામં ગન્તું.

‘‘દ્વે તિસ્સો ભિક્ખુનિયો’’તિપદં ‘‘યાચિત્વા’’તિપદે દુતિયાકમ્મં. ‘‘પેસેતબ્બા’’તિપદે પઠમાકમ્મં. ઓવાદૂપસઙ્કમનન્તિ ઓવાદસ્સ ગહણત્થાય ઉપસઙ્કમનં. આરામન્તિ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ આરામં. તતોતિ ગમનતો પરન્તિ સમ્બન્ધો. તેન ભિક્ખુનાતિ ઓવાદપટિગ્ગાહકેન ભિક્ખુના. તન્તિ સમ્મતં ભિક્ખું.

ઉસ્સહતીતિ સક્કોતિ. પાસાદિકેનાતિ પસાદં આવહેન પસાદજનકેન કાયવચીમનોકમ્મેનાતિ અત્થો. સમ્પાદેતૂતિ તિવિધં સિક્ખં સમ્પાદેતુ. એત્તાવતાતિ એત્તકેન ‘‘પાસાદિકેન સમ્પાદેતૂ’’તિ વચનમત્તેન. હીતિ ફલજોતકો. એતન્તિ ‘‘તાહી’’તિવચનં.

એત્થ ચ ભિક્ખૂનં સઙ્ઘગણપુગ્ગલવસેન વચનવારો તિવિધો હોતિ, તં તિવિધં વચનવારં ભિક્ખુનીનં સઙ્ઘગણપુગ્ગલવસેન તીહિ વચનવારેહિ ગુણિતં કત્વા નવ વચનવારા હોન્તિ, તં આકારં દસ્સેન્તો આહ ‘‘તત્રાયં વચનક્કમો’’તિ. તત્રાતિ પુરિમવચનાપેક્ખં. વચનાકારો પાકટોવ.

એકા ભિક્ખુની વા બહૂહિ ભિક્ખુનીઉપસ્સયેહિ ઓવાદત્થાય પેસિતે વચનાકારં દસ્સેન્તો આહ ‘‘ભિક્ખુનિસઙ્ઘો ચ અય્યા’’તિઆદિ.

તેનાપીતિ ઓવાદપટિગ્ગાહકેનાપિ ‘‘ઓવાદ’’ન્તિપદં ‘‘પટિગ્ગાહકેના’’તિ પદે કમ્મં. પુન ‘‘ઓવાદ’’ન્તિપદં ‘‘અપટિગ્ગહેતુ’’ન્તિપદે કમ્મં. બલતિ અસ્સાસપસ્સાસમત્તેન જીવતિ, ન પઞ્ઞાજીવિતેનાતિ બાલો. ગિલાયતિ રુજતીતિ ગિલાનો. ગમિસ્સતિ ગન્તું ભબ્બોતિ ગમિકો. અયં પનેત્થ યોજના – ગન્તું ભબ્બો યો ભિક્ખુ ગમિસ્સતિ ગમનં કરિસ્સતિ, ઇતિ તસ્મા સો ભિક્ખુ ગમિકો નામ. અથ વા યો ભિક્ખુ ગન્તું ભબ્બત્તા ગમિસ્સતિ ગમનં કરિસ્સતિ, ઇતિ તસ્મા સો ભિક્ખુ ગમિકો નામાતિ. ‘‘ભબ્બો’’તિ ચ હેતુઅન્તોગધવિસેસનં.

તત્થાતિ બાલાદીસુ તીસુ પુગ્ગલેસુ. દુતિયપક્ખદિવસેતિ પાટિપદતો દુતિયપક્ખદિવસે. ઉપોસથગ્ગેતિ ઉપોસથગેહે. તઞ્હિ ઉપોસથં ગણ્હન્તિ, ઉપોસથો વા ગય્હતિ અસ્મિન્તિ ‘‘ઉપોસથગ્ગ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. તસ્મિં ઉપોસથગ્ગે. ‘‘અનારોચેતુ’’ન્તિ વચનસ્સ ઞાપકં દસ્સેત્વા ‘‘અપચ્ચાહરિતુ’’ન્તિ વચનસ્સ તમેવ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અપરમ્પિ વુત્ત’’ન્તિઆદિ.

તત્થાતિ ઓવાદપટિગ્ગાહકેસુ ભિક્ખૂસુ. નો ચસ્સાતિ નો ચે અસ્સ. સભં વાતિ સમજ્જં વા. સા હિ સહ ભાસન્તિ એત્થ, સન્તેહિ વા ભાતિ દિબ્બતીતિ ‘‘સભા’’તિ વુચ્ચતિ, તં સભં વા ઉપસઙ્કમિસ્સામીતિ યોજના. તત્રાતિ તસ્મિં સભાદિકે. એવં ‘‘તત્થા’’તિપદેપિ.

ચતુદ્દસન્નં પૂરણો ચાતુદ્દસો, તસ્મિં પવારેત્વાતિ સમ્બન્ધો. ભિક્ખુસઙ્ઘેતિ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ સન્તિકે, સમીપત્થે ચેતં ભુમ્મવચનં. અજ્જતનાતિ એત્થ અસ્મિં અહનિ અજ્જ, ઇમસદ્દતો અહનીતિ અત્થે જ્જપચ્ચયો, ઇમસદ્દસ્સ ચ અકારો, અજ્જ એવ અજ્જતના, સ્વત્થો હિ તનપચ્ચયો. અપરસ્મિં અહનિ અપરજ્જ, અપરસદ્દતો અહનીતિ અત્થે જ્જપચ્ચયો સત્તમ્યન્તોયેવ. એત્થાતિ પવારણે, ‘‘અનુજાનામી’’તિઆદિવચને વા. હીતિ સચ્ચં.

કોલાહલન્તિ કોતૂહલં. પઠમં ભિક્ખુની યાચિતબ્બાતિ સઙ્ઘેન પઠમં ભિક્ખુની યાચિતબ્બા.

તાય ભિક્ખુનિયા વચનીયો અસ્સાતિ યોજના. પસ્સન્તો પટિકરિસ્સતીતિ વજ્જાવજ્જં પસ્સન્તો હુત્વા પટિકરિસ્સતિ.

ઉભિન્નન્તિ ભિક્ખુભિક્ખુનીનં. યથાઠાનેયેવાતિ યં યં ઠાનં યથાઠાનં, તસ્મિં યથાઠાનેયેવ. કેનચિ પરિયાયેનાતિ કેનચિ કારણેન. અવપુબ્બો વરસદ્દો પિહિતત્થોતિ આહ ‘‘પિહિતો’’તિ. વચનંયેવાતિ ઓવાદવચનંયેવ. પથોતિ જેટ્ઠકટ્ઠાને ઠાનસ્સ કારણત્તા પથો. દોસં પનાતિ અભિક્કમનાદીસુ આદીનવં પન. અઞ્જેન્તીતિ મક્ખેન્તિ. ભિક્ખૂહિ પન ઓવદિતું અનુસાસિતું વટ્ટતીતિ યોજના.

અઞ્ઞન્તિ ઓવાદતો અઞ્ઞં. એસોતિ ગરુધમ્મો.

૧૫૦. ‘‘અધમ્મકમ્મે’’તિ એત્થ કતમં કમ્મં નામાતિ આહ ‘‘અધમ્મકમ્મેતિઆદીસૂ’’તિઆદિ. તત્થાતિ અધમ્મકમ્મધમ્મકમ્મેસુ.

૧૫૨. ઉદ્દેસં દેન્તો ભણતિ, અનાપત્તીતિ યોજના. ઓસારેતીતિ કથેતિ. ચતુપરિસતીતિ ચતુપરિસસ્મિં. તત્રાપીતિ તેન ભિક્ખુનીનં સુણનકારણેનાતિ. પઠમં.

૨. અત્થઙ્ગતસિક્ખાપદં

૧૫૩. દુતિયે પરિયાયસદ્દો વારત્થોતિ આહ ‘‘વારેના’’તિ. વારોતિ ચ અનુક્કમોયેવાતિ આહ ‘‘પટિપાટિયાતિ અત્થો’’તિ. અધિકં ચિત્તં ઇમસ્સાતિ અધિચેતોતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અધિચિત્તવતો’’તિઆદિ. અધિચિત્તં નામ ઇધ અરહત્તફલચિત્તમેવ, ન વિપસ્સનાપાદકભૂતં અટ્ઠસમાપત્તિચિત્તન્તિ આહ ‘‘અરહત્તફલચિત્તેના’’તિ. ‘‘અધિચિત્તસિક્ખા’’તિઆદીસુ (પારા. ૪૫; દી. નિ. ૩.૩૦૫; મ. નિ. ૧.૪૯૭; અ. નિ. ૬.૧૦૫; મહાનિ. ૧૦) હિ વિપસ્સનાપાદકભૂતં અટ્ઠસમાપત્તિચિત્તં ‘‘અધિચિત્ત’’ન્તિ વુચ્ચતિ. ન પમજ્જતોતિ ન પમજ્જન્તસ્સ. સાતચ્ચકિરિયાયાતિ સતતકરણેન. ઉભો લોકે મુનતિ જાનાતીતિ મુનીતિ ચ, મોનં વુચ્ચતિ ઞાણં મુનનટ્ઠેન જાનનત્થેન, તમસ્સત્થીતિ મુનીતિ ચ દસ્સેન્તો આહ ‘‘મુનિનોતી’’તિઆદિ. તત્થ ‘‘યો મુનતિ…પે… મુનનેન વા’’તિઇમિના પઠમત્થં દસ્સેતિ, ‘‘મોનં વુચ્ચતિ…પે… વુચ્ચતી’’તિઇમિના દુતિયત્થં દસ્સેતિ. મુન ગતિયન્તિ ધાતુપાઠેસુ (સદ્દનીતિધાતુમાલાયં ૧૫ પકારન્તધાતુ) વુત્તત્તા ‘‘યો મુનતી’’તિ એત્થ ભૂવાદિગણિકો મુનધાતુયેવ, ન કીયાદિગણિકો મુધાતૂતિ દટ્ઠબ્બં. અથ વા મુન ઞાણેતિ ધાતુપાઠેસુ (સદ્દનીતિધાતુમાલાયં ૧૭ કિયાદિગણિક) વુત્તત્તા ‘‘મુનાતી’’તિ કીયાદિગણિકોવ. ધાત્વન્તનકારલોપોતિ દટ્ઠબ્બં. ‘‘મોનં વુચ્ચતિ ઞાણ’’ન્તિ ચેત્થ ઞાણં નામ અરહત્તઞાણમેવ. મોનસ્સ પથો મોનપથોતિ વુત્તે સત્તતિંસ બોધિપક્ખિયધમ્માવ અધિપ્પેતાતિ આહ ‘‘સત્તતિંસબોધિપક્ખિયધમ્મેસૂ’’તિ. અથ વા અધિસીલસિક્ખાદયો અધિપ્પેતાતિ આહ ‘‘તીસુ વા સિક્ખાસૂ’’તિ. પુબ્બભાગપટિપદન્તિ અરહત્તઞાણસ્સ પુબ્બભાગે પવત્તં સીલસમથવિપસ્સનાસઙ્ખાતં પટિપદં. પુબ્બભાગેતિ અરહત્તઞાણસ્સ પુબ્બભાગે. એત્થાતિ ‘‘અધિચેતસો…પે… સિક્ખતો’’તિ વચને. ‘‘તાદિનો’’તિપદં ‘‘મુનિનો’’તિપદેન યોજેતબ્બન્તિ આહ ‘‘તાદિસસ્સ ખીણાસવમુનિનો’’તિ. એત્થાતિ ‘‘સોકા ન ભવન્તિ તાદિનો’’તિ વચને. રાગાદયો ઉપસમેતીતિ ઉપસન્તોતિ દસ્સેતું વુત્તં ‘‘રાગાદીન’’ન્તિ. સતિ અસ્સત્થીતિ સતિમાતિ કત્વા મન્તુસદ્દો નિચ્ચયોગત્થોતિ આહ ‘‘સતિયા અવિરહિતસ્સા’’તિ.

ન કસીયતિ ન વિલેખીયતીતિ અકાસો, સોયેવ આકાસો. અન્તરેન છિદ્દેન ઇક્ખિતબ્બોતિ અન્તલિક્ખો. આકાસો હિ ચતુબ્બિધો અજટાકાસો, કસિણુગ્ઘાટિમાકાસો, પરિચ્છિન્નાકાસો, રૂપપરિચ્છેદાકાસોતિ. તત્થ અજટાકાસોવ ઇધાધિપ્પેતો ‘‘અન્તલિક્ખે’’તિ વિસેસિતત્તા. તેનાહ ‘‘ન કસિણુગ્ઘાટિમે, ન પન રૂપપરિચ્છેદે’’તિ. પરિચ્છિન્નાકાસોપિ રૂપપરિચ્છેદાકાસેન સઙ્ગહિતો. ‘‘મ’’ન્તિ પદં ‘‘અવમઞ્ઞન્તી’’તિ પદે કમ્મં. એત્તકમેવાતિ એતપ્પમાણં ‘‘અધિચેતસો’’તિઆદિસઙ્ખાતં વચનમેવ, ન અઞ્ઞં બુદ્ધવચનન્તિ અત્થો. અયન્તિ ચૂળપન્થકો થેરો. હન્દાતિ વસ્સગ્ગત્થે નિપાતો. મમ આનુભાવં દસ્સેમિ, તુમ્હે પસ્સથ ગણ્હથાતિ અધિપ્પાયો. વુટ્ઠાયાતિ તતો ચતુત્થજ્ઝાનતો વુટ્ઠહિત્વા. અન્તરાપિ ધાયતીતિ એત્થ પિસદ્દસ્સ અટ્ઠાનત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘અન્તરધાયતિપી’’તિ. એસેવ નયો ‘‘સેય્યમ્પિ કપ્પેતી’’તિ એત્થપિ. થેરોતિ ચૂળપન્થકો થેરો. ઇદં પદં અન્તરન્તરા યુત્તટ્ઠાનેસુ સમ્બન્ધિત્વા ‘‘તઞ્ચેવ ભણતી’’તિઇમિના સમ્બન્ધિતબ્બં. ભાતુથેરસ્સાતિ જેટ્ઠકભાતુભૂતસ્સ મહાપન્થકથેરસ્સ.

પદ્મન્તિ ગાથાયં તયો પાદા ઇન્દવજિરા, ચતુત્થપાદો ઉપેન્દવજિરો. તસ્મા પદ્મન્તિ એત્થ મકારે પરે દુકારુકારસ્સ લોપં કત્વા પરક્ખરં નેત્વા ‘‘પદ્મ’’ન્તિ દ્વિભાવેન લિખિતબ્બં. અવીતગન્ધન્તિ એત્થ વીતિ દીઘુચ્ચારણમેવ યુત્તં. પઙ્કે દવતિ ગચ્છતીતિ પદુમં. કોકં દુગ્ગન્ધસ્સ આદાનં નુદતિ અપનેતીતિ કોકનુદં. સુન્દરો ગન્ધો ઇમસ્સાતિ સુગન્ધં. અયં પનેત્થ યોજના – યથા કોકનુદસઙ્ખાતં સુગન્ધં પાતો પગેવ બાલાતપેન ફુલ્લં વિકસિતં અવીતગન્ધં હુત્વા વિરોચમાનં પદુમં સિયા, તથા અઙ્ગીરસં અઙ્ગિતો સરીરતો નિચ્છરણપભસ્સરરસં હુત્વા વિરોચમાનભૂતં અન્તલિક્ખે તપન્તં આદિચ્ચં ઇવ તેધાતુકે તપન્તં સમ્માસમ્બુદ્ધં પસ્સાતિ.

પગુણન્તિ વાચુગ્ગતં. તતોતિ અસક્કુણેય્યતો. નન્તિ ચૂળપન્થકં. થેરોતિ મહાપન્થકો થેરો નિક્કડ્ઢાપેસીતિ સમ્બન્ધો. સોતિ ચૂળપન્થકો. અથાતિ તસ્મિં કાલે. ભગવા આહાતિ યોજના. બુદ્ધચક્ખુનાતિ આસયાનુસયઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તઞાણસઙ્ખાતેન સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધાનં ચક્ખુના. તન્તિ ચૂળપન્થકં. તસ્સાતિ ચૂળપન્થકસ્સ. અથાતિ તસ્મિં આરોચનકાલે. અસ્સાતિ ચૂળપન્થકસ્સ, દત્વાતિ સમ્બન્ધો. રજં મલં હરતિ અપનેતીતિ રજોહરણં, પિલોતિકખણ્ડં. સોતિ ચૂળપન્થકો. તસ્સાતિ પિલોતિકખણ્ડસ્સ, ‘‘અન્ત’’ન્તિપદે અવયવિસમ્બન્ધો. પરિસુદ્ધમ્પીતિ પિસદ્દો અપરિસુદ્ધે પિલોતિકખણ્ડે કા નામ કથાતિ દસ્સેતિ. સંવેગન્તિ સન્તાસં ભયન્તિ અત્થો. અથાતિ તસ્મિં આરમ્ભકાલે. અસ્સાતિ ચૂળપન્થકસ્સ. ‘‘ત’’ન્તિપદં ‘‘મમાયનભાવ’’ન્તિપદેન સમ્બન્ધં કત્વા યોજના કાતબ્બાતિ. દુતિયં.

૩. ભિક્ખુનુપસ્સયસિક્ખાપદં

૧૬૨. તતિયે ‘‘ઓવદતિ પાચિત્તિયસ્સા’’તિ સામઞ્ઞતો વુત્તેપિ વિસેસતો અત્થો ગહેતબ્બોતિ આહ ‘‘અટ્ઠહિ ગરુધમ્મેહિ ઓવદન્તસ્સેવ પાચિત્તિય’’ન્તિ. ઇતોતિ ઇમસ્મા સિક્ખાપદમ્હા. યત્થ યત્થાતિ યસ્મિં યસ્મિં સિક્ખાપદે. સબ્બત્થ તત્થ તત્થાતિ યોજનાતિ. તતિયં.

પકિણ્ણકકથા

એત્થાતિ ઇમસ્મિં સિક્ખાપદે. ઇદં પકિણ્ણકં વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. તીણિ પાચિત્તિયાનીતિ ભિક્ખુનો અસમ્મતત્તા એકં પાચિત્તિયં, સૂરિયસ્સ અત્થઙ્ગતત્તા એકં, ભિક્ખુનુપસ્સયં ઉપસઙ્કમિતત્તા એકન્તિ તીણિ પાચિત્તિયાનિ. કથન્તિ કેન કારણેન હોતીતિ યોજના. તત્થાતિ ભિક્ખુનુપસ્સયં. તસ્સેવાતિ સમ્મતસ્સેવ ભિક્ખુનો. અઞ્ઞેન ધમ્મેનાતિ ગરુધમ્મેહિ અઞ્ઞેન ધમ્મેન. દિવા પનાતિ સૂરિયુગ્ગમનતો તસ્સ અનત્થઙ્ગતેયેવાતિ.

૪. આમિસસિક્ખાપદં

૧૬૪. ચતુત્થે બહું માનં કતં યેહીતિ બહુકતા. બહુકતા હુત્વા ન ઓવદન્તીતિ અત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘ન બહુકતા’’તિઆદિ. ધમ્મેતિ સીલાદિધમ્મે. અધિપ્પાયોતિ ‘‘ન બહુકતા’’તિપદસ્સ, છબ્બગ્ગિયાનં વા અધિપ્પાયોતિ યોજના. ‘‘કત્તુકામોતિ આદીન’’ન્તિપદં ‘‘અત્થો’’તિપદે વાચકસમ્બન્ધો.

અસમ્મતો નામ ઠપિતો વેદિતબ્બોતિ યોજના. સમ્મુતિન્તિ ભિક્ખુનોવાદકસમ્મુતિં. પચ્છા સામણેરભૂમિયં ઠિતોતિ યોજનાતિ. ચતુત્થં.

૫. ચીવરદાનસિક્ખાપદં

૧૬૯. પઞ્ચમે રથિકાયાતિ રચ્છાય. સા હિ રથસ્સ હિતત્તા રથિકાતિ વુચ્ચતિ. સન્દિટ્ઠાતિ સમોધાનવસેન દસ્સીયિત્થાતિ સન્દિટ્ઠા. દિટ્ઠમત્તકા મિત્તાતિ આહ ‘‘મિત્તા’’તિ. સેસન્તિ વુત્તવચનતો સેસં વચનં. તત્રાતિ ચીવરપટિગ્ગહણસિક્ખાપદે. હીતિ વિસેસજોતકં. ઇધાતિ ઇમસ્મિં ચીવરદાનસિક્ખાપદેતિ. પઞ્ચમં.

૬. ચીવરસિબ્બનસિક્ખાપદં

૧૭૫. છટ્ઠે ઉદાયીતિ એત્થ મહાઉદાયી, કાળુદાયી, લાળુદાયીતિ તયો ઉદાયી હોન્તિ. તેસુ તતિયોવાધિપ્પેતોતિ આહ ‘‘લાળુદાયી’’તિ. પભાવેન ઠાતિ પવત્તતીતિ પટ્ઠોતિ કતે પટિબલોવ લબ્ભતિ. તેનાહ ‘‘પટિબલો’’તિ. નિપુણોતિ કુસલો. ‘‘પટિભાનેન કતચિત્ત’’ન્તિઇમિના ‘‘પટિભાનચિત્ત’’ન્તિ પદસ્સ મજ્ઝે પદલોપં દસ્સેતિ. સોતિ લાળુદાયી અકાસીતિ સમ્બન્ધો. તસ્સાતિ ચીવરસ્સ. ‘‘યથાસંહટ’’ન્તિ એત્થ એવસદ્દો અજ્ઝાહરિતબ્બોતિ આહ ‘‘યથાસંહટમેવા’’તિ.

૧૭૬. યં ચીવરં નિવાસિતું વા પારુપિતું વા સક્કા હોતિ, તં ચીવરં નામાતિ યોજના. એવં હીતિ એવમેવ. ‘‘દુક્કટ’’ન્તિઇમિના ‘‘સયં સિબ્બતિ, આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સા’’તિ એત્થ અન્તરાપત્તિં દસ્સેતિ. આરાતિ સૂચિ. સા હિ અરતિ નિસ્સઙ્ગવસેન ગચ્છતિ પવિસતીતિ ‘‘આરા’’તિ વુચ્ચતિ, તસ્સા પથો ગમનં આરાપથો, તસ્મિં, આરાપથસ્સ નીહરણાવસાનત્તા ‘‘નીહરણે’’તિ વુત્તં. સતક્ખત્તુમ્પીતિ અનેકક્ખત્તુમ્પિ. આણત્તોતિ આણાપીયતીતિ આણત્તો. ‘‘આણાપિતો’’તિ વત્તબ્બે ણાપેસદ્દસ્સ લોપં, ઇકારસ્સ ચ અકારં કત્વા, ‘‘આદત્તે’’તિ આખ્યાતપદે તેવિભત્તિયા વિય તપચ્ચયસ્સ ચ દ્વિભાવં કત્વા એવં વુત્તં. તેનાહ ‘‘સકિં ચીવરં સિબ્બાતિ વુત્તો’’તિ. અથ પનાતિ તતો અઞ્ઞથા પન. આણત્તસ્સાતિ આણાપિતસ્સ. સમ્બહુલાનિપિ પાચિત્તિયાનિ હોન્તીતિ સમ્બન્ધો.

યેપિ નિસ્સિતકા સિબ્બન્તીતિ યોજના, આચરિયુપજ્ઝાયેસુ સિબ્બન્તેસૂતિ સમ્બન્ધો. તેસન્તિ આચરિયુપજ્ઝાયાનં. તેસમ્પીતિ નિસ્સિતકાનમ્પિ. ઞાતિકાનં ભિક્ખુનીનં ચીવરન્તિ સમ્બન્ધો. ‘‘અન્તેવાસિકેહી’’તિપદં ‘‘સિબ્બાપેન્તી’’તિપદે કારિતકમ્મં. તત્રાપીતિ આચરિયુપજ્ઝાયેહિ સિબ્બાપનેપિ. ‘‘અન્તેવાસિકે’’તિપદં ‘‘વઞ્ચેત્વા’’તિપદે સુદ્ધકમ્મં, ‘‘સિબ્બાપેન્તી’’તિપદે કારિતકમ્મં. ઇતરેસન્તિ આચરિયુપજ્ઝાયાનન્તિ. છટ્ઠં.

૭. સંવિધાનસિક્ખાપદં

૧૮૧. સત્તમે ‘‘તાસં ભિક્ખુનીનં પચ્છા ગચ્છન્તીન’’ન્તિ પદાનિ ‘‘પત્તચીવર’’ન્તિ પાઠસેસેન યોજેતબ્બાનીતિ આહ ‘‘પચ્છા ગચ્છન્તીનં પત્તચીવર’’ન્તિ. તા ભિક્ખુનિયો પચ્છા ગચ્છન્તિયોતિ વિભત્તિવિપલ્લાસં કત્વા ‘‘દૂસેસુ’’ન્તિપદેન યોજેતબ્બાનીતિ આહ ‘‘તા ભિક્ખુનિયો ચોરા દૂસયિંસૂ’’તિ. અથ વા વિભત્તિવિપલ્લાસમકત્વા ‘‘અચ્છિન્દિંસૂ’’તિ પદે ‘‘પત્તચીવર’’ન્તિપદં અજ્ઝાહરિત્વા ‘‘દૂસેસુ’’ન્તિપદે ‘‘સીલ’’ન્તિ પાઠં અજ્ઝાહરિત્વા યોજેતબ્બન્તિ દટ્ઠબ્બં.

૧૮૨-૩. સંપુબ્બો, વિપુબ્બો ચ ધાધાતુ ત્વાપચ્ચયો હોતીતિ આહ ‘‘સંવિદહિત્વા’’તિ. કુક્કુટોતિ તમ્બચૂળો. સો હિ કુકતિ આહારત્થં પાણકાદયો આદદાતીતિ કુક્કુટો. અયન્તિ ગામો. અધિકરણે ણોતિ આહ ‘‘સમ્પદન્તિ એત્થા’’તિ. એત્થાતિ ચ એતસ્મિં ગામે. ઉત્તરપદસ્સ અધિકરણત્થત્તા પુબ્બપદેન છટ્ઠીસમાસોતિ આહ ‘‘કુક્કુટાન’’ન્તિઆદિ. એવં ણસદ્દસ્સ અધિકરણત્થં, પુબ્બપદેન છટ્ઠીસમાસઞ્ચ દસ્સેત્વા ઇદાનિ ણસદ્દસ્સ ભાવત્થં, પુબ્બપદેન બાહિરત્થસમાસઞ્ચ દસ્સેતું વુત્તં ‘‘અથ વા’’તિ. તત્થાતિ પચ્છિમપાઠે. ઉપ્પતિત્વાતિ ઉડ્ડિત્વા ઉદ્ધં આકાસં લઙ્ગિત્વાતિ અત્થો. એત્થાતિ પચ્છિમપાઠે. દ્વિધાતિ પદગમનપક્ખગમનવસેન દ્વિપકારેન. ‘‘ઉપચારો ન લબ્ભતી’’તિઇમિના ગામન્તરો ન હોતિ, એકગામોયેવ પન હોતિ, તસ્મા આપત્તિપિ એકાયેવ હોતીતિ દસ્સેતિ. પચ્ચૂસેતિ પભાતે. સો હિ પટિવિરુદ્ધં તિમિરં ઉસેતિ નાસેતીતિ પચ્ચૂસોતિ વુચ્ચતિ. વસ્સન્તસ્સાતિ રવન્તસ્સ. ‘‘વચનતો’’તિપદં ‘‘આપત્તિયેવા’’તિપદે ઞાપકહેતુ. રતનમત્તન્તરોતિ કુક્કુપમાણેન બ્યવધાનો.

તત્રાતિ ‘‘ગામન્તરે ગામન્તરે’’તિ વચને. હીતિ વિત્થારો. ઉભોપીતિ ભિક્ખુભિક્ખુનિયોપિ સંવિદહન્તીતિ સમ્બન્ધો. ન વદન્તીતિ અટ્ઠકથાચરિયા ન કથયન્તિ. ચતુન્નં મગ્ગાનં સમાગમટ્ઠાનં ચતુક્કં, દ્વિન્નં, તિણ્ણં, ચતુક્કતો અતિરેકાનં વા મગ્ગાનં સમ્બદ્ધટ્ઠાનં સિઙ્ઘાટકં. તત્રાપીતિ ઉપચારોક્કમનેપિ. ગામતોતિ અત્તનો ગામતો. યાવ ન ઓક્કમન્તિ, તાવાતિ યોજના. સન્ધાયાતિ આરબ્ભ. અથાતિ તસ્મિં નિક્ખમનકાલે. દ્વેપીતિ ભિક્ખુભિક્ખુનિયોપિ ગચ્છન્તીતિ સમ્બન્ધો. તન્તિ વચનં.

હીતિ વિસેસો. ‘‘ગામન્તરે ગામન્તરે’’તિ પુરિમસ્મિં નયે અતિક્કમે અનાપત્તિ, ઓક્કમને આપત્તીતિ અયં વિસેસો.

૧૮૪. ગતપુબ્બત્થાતિ ગતપુબ્બા અત્થ ભવથાતિ અત્થો. એહિ ગચ્છામાતિ વા આગચ્છેય્યાસીતિ વા વદતીતિ યોજના. ચેતિયવન્દનત્થન્તિ થૂપસ્સ વન્દિતું.

૧૮૫. વિસઙ્કેતેનાતિ એત્થ કાલવિસઙ્કેતો, દ્વારવિસઙ્કેતો, મગ્ગવિસઙ્કેતોતિ તિવિધો. તત્થ કાલવિસઙ્કેતેનેવ અનાપત્તિં સન્ધાય ‘‘વિસઙ્કેતેન ગચ્છન્તિ, અનાપત્તી’’તિ આહ. દ્વારવિસઙ્કેતેન વા મગ્ગવિસઙ્કેતેન વા આપત્તિમોક્ખો નત્થિ. તમત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘પુરેભત્ત’’ન્તિઆદિ. ચક્કસમારુળ્હાતિ ઇરિયાપથચક્કં વા સકટચક્કં વા સમ્મા આરુળ્હા. જનપદાતિ જનકોટ્ઠાસા. પરિયાયન્તીતિ પરિ પુનપ્પુનં યન્તિ ચ આયન્તિ ચાતિ. સત્તમં.

૮. નાવાભિરુહનસિક્ખાપદં

૧૮૮. અટ્ઠમે સહ અઞ્ઞમઞ્ઞં થવનં અભિત્થવનં સન્થવો, સઙ્ગમોતિ વુત્તં હોતિ. મિત્તભાવેન સન્થવો મિત્તસન્થવો, લોકેહિ અસ્સાદેતબ્બો ચ સો મિત્તસન્થવો ચેતિ લોકસ્સાદમિત્તસન્થવો, તસ્સ વસો પભૂ, તેન વા આયત્તોતિ લોકસ્સાદમિત્તસન્થવવસો, તેન. ઉદ્ધં ગચ્છતીતિ ઉદ્ધંગામિનીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ઉદ્ધ’’ન્તિઆદિ. ઉદ્ધન્તિ ચ ઇધ પટિસોતો. તેનાહ ‘‘નદિયા પટિસોત’’ન્તિ. ‘‘ઉદ્ધંગામિનિ’’ન્તિમાતિકાપદં ‘‘ઉજ્જવનિકાયા’’તિપદભાજનિયા સંસન્દેન્તો આહ ‘‘યસ્મા પના’’તિઆદિ. યોતિ ભિક્ખુ. ઉદ્ધં જવનતોતિ પટિસોતં ગમનતો. તેનાતિ તેન હેતુના. અસ્સાતિ ‘‘ઉદ્ધંગામિનિ’’ન્તિપદસ્સ. અનુસોતં ઇધ અધો નામાતિ આહ ‘‘અનુસોત’’ન્તિ. અસ્સપીતિ પિસદ્દો પુરિમાપેક્ખો. તત્થાતિ ‘‘ઉદ્ધંગામિનિં વા અધોગામિનિં વા’’તિવચને. યન્તિ નાવં હરન્તીતિ સમ્બન્ધો. સમ્પટિપાદનત્થન્તિ સમ્મા પટિમુખં પાદનત્થં, ઉજુપજ્જાપનત્થન્તિ અત્થો. એત્થાતિ નાવાયં. ‘‘ઠપેત્વા’’તિપદભાજનિમપેક્ખિત્વા ‘‘ઉપયોગત્થે નિસ્સક્કવચન’’ન્તિ આહ. ‘‘અઞ્ઞત્રા’’તિ માતિકાપદે અપેક્ખિતે નિસ્સક્કત્થે નિસ્સક્કવચનમ્પિ યુજ્જતેવ.

૧૮૯. એકં તીરં અગામકં અરઞ્ઞં હોતીતિ યોજના. અદ્ધયોજનગણનાય પાચિત્તિયાનિ હોન્તીતિ સમ્બન્ધો. મજ્ઝેન ગમનેપીતિ પિસદ્દો અગામકઅરઞ્ઞતીરપસ્સેન ગમને કા નામ કથાતિ દસ્સેતિ. ન કેવલં નદિયાતિ કેવલં નદિયા એવ અનાપત્તિ નાતિ યોજના, અઞ્ઞેસુપિ સમુદ્દાદીસુ અનાપત્તીતિ અધિપ્પાયો. યોપિ ભિક્ખુ ગચ્છતીતિ સમ્બન્ધો. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા.

૧૯૧. કાલવિસઙ્કેતો, તિત્થવિસઙ્કેતો, નાવાવિસઙ્કેતોતિ તિવિધો વિસઙ્કેતો. તત્થ કાલવિસઙ્કેતેન અનાપત્તિં સન્ધાય ‘‘વિસઙ્કેતેન અભિરુહન્તી’’તિ વુત્તં. અઞ્ઞેન વિસઙ્કેતેન આપત્તિયેવ, તમત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘ઇધાપી’’તિઆદીતિ. અટ્ઠમં.

૯. પરિપાચિતસિક્ખાપદં

૧૯૨. નવમે મહાનાગેસૂતિ મહાઅરહન્તેસુ તિટ્ઠમાનેસુ સન્તેસુ, ચેતકે પેસ્સભૂતે નવકે ભિક્ખૂ નિમન્તેતીતિ અધિપ્પાયો. ઇતરથાતિ વિભત્તિવિપલ્લાસતો વા પાઠસેસતો વા અઞ્ઞેન પકારેન. અન્તરં મજ્ઝં પત્તા કથા અન્તરકથાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અવસાન’’ન્તિઆદિ. પકિરીયિત્થાતિ પકતા, ન પકતા વિપ્પકતાતિ વુત્તે કરિયમાનકથાવાતિ આહ ‘‘કરિયમાના હોતી’’તિ. અદ્ધચ્છિકેનાતિ ઉપડ્ઢચક્ખુના. તેહીતિ થેરેહિ.

૧૯૪. લદ્ધબ્બન્તિ લદ્ધારહં. અસ્સાતિ ‘‘ભિક્ખુનિપરિપાચિત’’ન્તિપદસ્સ. સમ્મા આરભિતબ્બોતિ સમારમ્ભોતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘સમારદ્ધં વુચ્ચતી’’તિ. પટિયાદિતસ્સાતિ પરિપાચિતસ્સ ભત્તસ્સ. ગિહીનં સમારમ્ભોતિ ગિહિસમારમ્ભો, કત્વત્થે ચેતં સામિવચનં. તતોતિ તતો ભત્તતો. અઞ્ઞત્રાતિ વિના. તમત્થં વિવરન્તો આહ ‘‘તં પિણ્ડપાતં ઠપેત્વા’’તિ. પદભાજને પન વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. ‘‘ઞાતકપવારિતેહી’’તિપદં ‘‘અસમારદ્ધો’’તિપદે કત્તા. અત્થતોતિ ભિક્ખુનિઅપરિપાચિતઅત્થતો. તસ્માતિ યસ્મા અત્થતો સમારદ્ધોવ હોતિ, તસ્મા.

૧૯૫. પટિયાદિતન્તિ પટિયત્તં. પકતિયા પટિયત્તં પકતિપટિયત્તન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘પકતિયા’’તિઆદિ. મહાપચ્ચરિયં પન વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. તસ્સાતિ તસ્સેવ ભિક્ખુનો. અઞ્ઞસ્સાતિ તતો અઞ્ઞસ્સ ભિક્ખુનો.

૧૯૭. ભિક્ખુનિપરિપાચિતેપીતિ પિસદ્દો ભિક્ખુનિઅપરિપાચિતે કા નામ કથાતિ દસ્સેતીતિ. નવમં.

૧૦. રહોનિસજ્જસિક્ખાપદં

૧૯૮. દસમે પાળિઅત્થો ચાતિ એત્થ પાળિસદ્દો વિનિચ્છિયસદ્દે ચ યોજેતબ્બો ‘‘પાળિવિનિચ્છયો’’તિ. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા. ‘‘ઇદં સિક્ખાપદ’’ન્તિપદં ‘‘એકપરિચ્છેદ’’ન્તિપદે તુલ્યત્થકત્તા, ‘‘પઞ્ઞત્ત’’ન્તિપદે કમ્મં. ઉપરીતિ અચેલકવગ્ગેતિ. દસમં.

ઓવાદવગ્ગો તતિયો.