૧. ભૂતગામસિક્ખાપદ-અત્થયોજના

૮૯. દુતિયવગ્ગસ્સ પઠમે તસ્સાતિ દેવતાય. ઉક્ખિત્તં ફરસુન્તિ ઉદ્ધં ખિત્તં કુઠારિં. નિગ્ગહેતુન્તિ સણ્ઠાતું, નિવત્તેતું વા. ચક્ખુવિસયાતીતેતિ પસાદચક્ખુસ્સ ગોચરાતિક્કન્તે. મહારાજસન્તિકાતિ વેસ્સવણમહારાજસ્સ સન્તિકા. થનમૂલેયેવાતિ થનસમીપેયેવ. હિમવન્તેતિ હિમઉગ્ગિરણે વને, હિમયુત્તે વા. તત્થાતિ હિમવન્તે, દેવતાસન્નિપાતે વા. રુક્ખધમ્મોતિ રુક્ખસભાવો. રુક્ખધમ્મો ચ નામ છેદનભેદનાદીસુ રુક્ખાનં અચેતનત્તા કોપસ્સ અકરણં, તસ્મિં રુક્ખધમ્મે ઠિતા દેવતા રુક્ખધમ્મે ઠિતા નામ, છેદનભેદનાદીસુ રુક્ખસ્સ વિય રુક્ખટ્ઠકદેવતાય અકોપનં રુક્ખધમ્મે ઠિતા નામાતિ અધિપ્પાયો. તત્થાતિ તાસુ સન્નિપાતદેવતાસુ. ઇતીતિ ઇમસ્સ અલભનસ્સ, ઇમસ્મિં અલભને વા, આદીનવન્તિ સમ્બન્ધો. ભગવતો ચાતિ ચ-સદ્દો ‘‘પુબ્બચરિત’’ન્તિ એત્થ યોજેતબ્બો. ઇમઞ્ચ આદીનવં અદ્દસ, ભગવતો પુબ્બચરિતઞ્ચ અનુસ્સરીતિ વાક્યસમ્પિણ્ડનવસેન યોજના કાતબ્બા. તેનાતિ દસ્સનાનુસ્સરણકારણેન. અસ્સાતિ દેવતાય. સંવિજ્જતિ પિતા અસ્સાતિ સપિતિકો, પુત્તો. (તાવાતિ અતિવિય, પટિસઞ્ચિક્ખન્તિયાતિ સમ્બન્ધો) ‘‘મરિયાદં બન્ધિસ્સતી’’તિ વત્વા તસ્સ અત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘સિક્ખાપદં પઞ્ઞપેસ્સતી’’તિ. ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખન્તિયા અસ્સા દેવતાય એતદહોસીતિ યોજના.

યોતિ યો કોચિ જનો. વેતિ એકન્તેન. ઉપ્પતિતન્તિ ઉપ્પજ્જનવસેન અત્તનો ઉપરિ પતિતં. ભન્તન્તિ ભમન્તં ધાવન્તં, વારયેતિ નિવારેય્ય નિગ્ગણ્હેય્યાતિ અત્થો. તન્તિ જનં. અયં પનેત્થ યોજના – સારથિ ભન્તં રથં વારયે ઇવ, તથા યો વે ઉપ્પતિતં કોધં વારયે, તં અહં સારથિં ઇતિ બ્રૂમિ. ઇતરો કોધનિવારકતો અઞ્ઞો રાજઉપરાજાદીનં સારથિભૂતો જનો રસ્મિગ્ગાહો રજ્જુગ્ગાહો નામાતિ.

દુતિયગાથાય વેજ્જો વિસટં વિત્થતં સપ્પવિસં સપ્પસ્સ આસીવિસસ્સ વિસં ગરળં ઓસધેહિ ભેસજ્જેન, મન્તેન ચ વિનેતિ ઇવ, તથા યો ભિક્ખવે ઉપ્પતિતં કોધં મેત્તાય વિનેતિ, સો ભિક્ખુ ઉરગો ભુજગો પુરાણં પુરે ભવં જિણ્ણં પુરાણત્તા જિણ્ણં તચં જહાતિ ઇવ, તથા ઓરપારં અપારસઙ્ખાતં પઞ્ચોરમ્ભાગિયસંયોજનં જહાતીતિ યોજના કાતબ્બા.

તત્રાતિ દ્વીસુ ગાથાસુ. વત્થુ પન વિનયે આરૂળ્હન્તિ યોજના. અથાતિ પચ્છા. યસ્સ દેવપુત્તસ્સાતિ યેન દેવપુત્તેન. પરિગ્ગહોતિ પરિચ્છિન્દિત્વા ગહિતો. સોતિ દેવપુત્તો. તતોતિ ઉપગમનતો. યદા હોતિ, તદાતિ યોજના. મહેસક્ખદેવતાસૂતિ મહાપરિવારાસુ દેવતાસુ, મહાતેજાસુ વા. પટિક્કમન્તીતિ અપેન્તિ. દેવતા યમ્પિ પઞ્હં પુચ્છન્તીતિ યોજના. તત્થેવાતિ અત્તનો વસનટ્ઠાનેયેવ. ઉપટ્ઠાનન્તિ ઉપટ્ઠાનત્થાય, સમ્પદાનત્થે ચેતં ઉપયોગવચનં. અથ વા ઉપગન્ત્વા તિટ્ઠતિ એત્થાતિ ઉપટ્ઠાનં, ભગવતો સમીપટ્ઠાનં, તં આગન્ત્વાતિ અત્થો. નન્તિ તં, અયમેવ વા પાઠો.

૯૦. ‘‘ભવન્તી’’તિ ઇમિના વિરૂળ્હે મૂલે નીલભાવં આપજ્જિત્વા વડ્ઢમાનકે તરુણરુક્ખગચ્છાદિકે દસ્સેતિ. ‘‘અહુવત્થુ’’ન્તિ ઇમિના પન વડ્ઢિત્વા ઠિતે મહન્તરુક્ખગચ્છાદિકે દસ્સેતિ. ‘‘અહુવત્થુ’’ન્તિ ચ હિય્યત્તનિસઙ્ખાતાય ત્થું-વિભત્તિયા હૂ-ધાતુસ્સ ઊકારસ્સ ઉવાદેસો હોતિ. પોત્થકેસુ પન ‘‘અહુવતી’’તિ પાઠો દિસ્સતિ, સો અપાઠોતિ દટ્ઠબ્બો. ‘‘જાયન્તી’’તિ ઇમિના ભૂ-ધાતુસ્સ સત્તત્થભાવં દસ્સેતિ, ‘‘વડ્ઢન્તી’’તિ ઇમિના વડ્ઢનત્થભાવં. એતન્તિ ‘‘ભૂતગામો’’તિ નામં. પીયતે યથાકામં પરિભુઞ્જીયતે, પાતબ્બં પરિભુઞ્જિતબ્બન્તિ વા પાતબ્યં, પાસદ્દો યથાકામપરિભુઞ્જનત્થો. તેનાહ – ‘‘છેદનભેદનાદીહિ યથારુચિ પરિભુઞ્જિતબ્બતાતિ અત્થો’’તિ.

૯૧. ‘‘ઇદાની’’તિ પદં ‘‘આહા’’તિ પદે કાલસત્તમી. યસ્મિન્તિ બીજે. તન્તિ બીજં. પઞ્ચ બીજજાતાનીતિ એત્થ જાતસદ્દસ્સ તબ્ભાવત્થતં સન્ધાય અટ્ઠકથાસુ એવં વુત્તં. તબ્ભાવત્થસ્સ ‘‘મૂલે જાયન્તી’’તિ ઇમાય પાળિયા અસંસન્દનતં સન્ધાય વુત્તં સઙ્ગહકારેન ‘‘ન સમેન્તી’’તિ. અટ્ઠકથાચરિયાનં મતેન સતિ જાતસદ્દસ્સ તબ્ભાવત્થભાવે ‘‘મૂલે જાયન્તી’’તિઆદીસુ મૂલે મૂલાનિ જાયન્તીતિ દોસો ભવેય્યાતિ મનસિ કત્વા આહ ‘‘ન હી’’તિઆદિ. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા. તાનીતિ રુક્ખાદીનિ. તસ્સાતિ ‘‘ભૂતગામો નામ પઞ્ચ બીજજાતાની’’તિ પદસ્સ. એતન્તિ ‘‘બીજજાતાની’’તિ નામં. બીજેસુ જાતાનિ બીજજાતાનીતિ વુત્તે ‘‘મૂલે જાયન્તી’’તિઆદિના સમેતિ. એતેનાતિ ‘‘બીજતો’’તિઆદિના સઙ્ગહોતિ સમ્બન્ધો.

‘‘યેહી’’તિ પદં ‘‘જાતત્તા’’તિ પદે અપાદાનં, હેતુ વા ‘‘વુત્તાની’’તિ પદે કરણં, કત્તા વા. તેસન્તિ બીજાનં. રુક્ખાદીનં વિરુહનં જનેતીતિ બીજં. ‘‘બીજતો’’તિઆદિના કારિયોપચારેન કારણસ્સ દસ્સિતત્તા કારણૂપચારં પદીપેતિ. અઞ્ઞાનિપિ યાનિ વા પન ગચ્છવલ્લિરુક્ખાદીનિ અત્થિ સંવિજ્જન્તિ, તાનિ ગચ્છવલ્લિરુક્ખાદીનિ જાયન્તિ સઞ્જાયન્તીતિ યોજના. તાનીતિ ગચ્છવલ્લિરુક્ખાદીનિ. તઞ્ચ મૂલં, પાળિયં વુત્તહલિદ્દાદિ ચ અત્થિ, સબ્બમ્પિ એતં મૂલબીજં નામાતિ સમ્બન્ધો. એત્થાતિ બીજેસુ, ખન્ધબીજેસુ વા.

૯૨. સઞ્ઞાવસેનાતિ ‘‘બીજ’’ન્તિ સઞ્ઞાવસેન. ‘‘તત્થા’’તિ પદં ‘‘વેદિતબ્બો’’તિ પદે આધારો. ‘‘યથા’’તિઆદિના કારણોપચારેન કારિયસ્સ વુત્તત્તા ફલૂપચારં દસ્સેતિ. યં બીજં વુત્તં, તં દુક્કટવત્થૂતિ યોજના. યદેતં આદિપદન્તિ યોજેતબ્બં. તેનાતિ આદિપદેન. રવીયતિ ભગવતા કથીયતીતિ રુતં, પાળિ, તસ્સ અનુરૂપં યથારુતં, પાળિઅનતિક્કન્તન્તિ અત્થો.

એત્થાતિ ‘‘બીજે બીજસઞ્ઞી’’તિઆદિપદે, ઇમસ્મિં સિક્ખાપદે વા. ઉદકે ઠાતિ પવત્તતીતિ ઉદકટ્ઠો, એવં થલટ્ઠોપિ. તત્થાતિ ઉદકટ્ઠથલટ્ઠેસુ. સાસપસ્સ મત્તં પમાણં અસ્સ સેવાલસ્સાતિ સાસપમત્તિકો. તિલસ્સ બીજપમાણં અસ્સ સેવાલસ્સાતિ તિલબીજકો. પમાણત્થે કો. આદિસદ્દેન સઙ્ખપણકાદયો સેવાલે સઙ્ગણ્હાતિ. તત્થ તિલબીજપમાણો જલસણ્ઠિતો નીલાદિવણ્ણયુત્તો સેવાલો તિલબીજં નામ, સપત્તો અપ્પકણ્ડો ઉક્ખલિપિધાનાદિપમાણો સમૂલો એકો સેવાલવિસેસો સઙ્ખો નામ, ભમરસણ્ઠાનો નીલવણ્ણો એકો સેવાલવિસેસો પણકો નામ. ઉદકં સેવતીતિ સેવાલો. તત્થાતિ સેવાલેસુ. યોતિ સેવાલો. પતિટ્ઠિતં સેવાલન્તિ સમ્બન્ધો. યત્થ કત્થચીતિ મૂલે વા નળે વા પત્તે વા. ઉદ્ધરિત્વાતિ ઉપ્પાટેત્વા. ‘‘હત્થેહી’’તિ પદં ‘‘વિયૂહિત્વા’’તિ પદે કરણં. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા. તસ્સાતિ સેવાલસ્સ. એત્તાવતાતિ ઇતો ચિતો ચ વિયૂહનમત્તેન. યો સેવાલો નિક્ખમતિ, તં સેવાલન્તિ યોજના. પરિસ્સાવનન્તરેનાતિ પરિસ્સાવનછિદ્દેન. ઉપ્પલાનિ અસ્મિં ગચ્છેતિ ઉપ્પલિની. પદુમાનિ અસ્મિં ગચ્છેતિ પદુમિની, ઇનો, ઇત્થિલિઙ્ગજોતકો ઈ. તત્થેવાતિ ઉદકેયેવ. તાનીતિ વલ્લીતિણાનિ. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા. અનન્તકોતિ સાસપમત્તિકો સેવાલો. સો હિ નત્થિ અત્તતો અન્તો લામકો સેવાલો એતસ્સાતિ કત્વા ‘‘અનન્તકો’’તિ વુચ્ચતિ. અત્તનાયેવ હિ સુખુમો, તતો સુખુમો સેવાલો નત્થીતિ અધિપ્પાયો. તત્થાતિ દુક્કટવત્થુભાવે. તમ્પીતિ ‘‘સમ્પુણ્ણભૂતગામં ન હોતી’’તિ વચનમ્પિ. પિસદ્દો મહાપચ્ચરિઆદિઅટ્ઠકથાચરિયાનં વચનાપેક્ખો. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા. ન આગતો, તસ્મા ન સમેતીતિ યોજના. અથાતિ તસ્મિં અનાગતે. એતન્તિ અનન્તકસેવાલાદિં. ગચ્છિસ્સતીતિ વદેય્યાતિ સમ્બન્ધો. તમ્પીતિ ‘‘ગચ્છિસ્સતી’’તિ વચનમ્પિ. પિસદ્દો પુરિમટ્ઠકથાચરિયાનં વચનાપેક્ખો.

અભૂતગામમૂલત્તા તાદિસસ્સ બીજગામસ્સાતિ એત્થ બીજગામો તિવિધો હોતિ – યો સયં ભૂતગામતો હુત્વા અઞ્ઞમ્પિ ભૂતગામં જનેતિ, અમ્બટ્ઠિઆદિકો. યો પન સયં ભૂતગામતો હુત્વા અઞ્ઞં પન ભૂતગામં ન જનેતિ, તાલનાળિકેરાદિખાણુ. યો પન સયમ્પિ ભૂતગામતો અહુત્વા અઞ્ઞમ્પિ ભૂતગામં ન જનેતિ. પાનીયઘટાદીનં બહિ સેવાલોતિ. ભૂતગામો પન ચતુબ્બિધો હોતિ – યો સયં બીજગામતો હુત્વા અઞ્ઞમ્પિ બીજગામં જનેતિ, એતરહિ અમ્બરુક્ખાદિકો. યો પન સયં બીજગામતો અહુત્વાવ અઞ્ઞં બીજગામં જનેતિ, આદિકપ્પકાલે અમ્બરુક્ખાદિકો. યો પન સયં બીજગામતો હુત્વા અઞ્ઞં પન બીજગામં ન જનેતિ, નીલવણ્ણો ફલિતકદલીરુક્ખાદિકો. યો પન સયમ્પિ બીજગામતો અહુત્વા અઞ્ઞમ્પિ બીજગામં ન જનેતિ, ઇધ વુત્તો અનન્તકસેવાલાદિકોતિ. તત્થ ચતુત્થં ભૂતગામં સન્ધાય વુત્તં ‘‘અભૂતગામમૂલકત્તા તાદિસસ્સ બીજસ્સા’’તિ. અયં પન તતિયબીજગામસ્સ ચ ચતુત્થભૂતગામસ્સ ચ વિસેસો – તતિયબીજગામે મૂલપણ્ણાનિ ન પઞ્ઞાયન્તિ, ચતુત્થભૂતગામે તાનિ પઞ્ઞાયન્તીતિ. મૂલપણ્ણાનં અપઞ્ઞાયનત્તા બીજગામોતિ વુત્તો, તેસં પઞ્ઞાયનત્તા ભૂતગામોતિ વુત્તો. ઇતરથા હિ વિરોધો ભવેય્યાતિ. અત્તનો વાદે પાચિત્તિયભાવતો ગરુકં, મહાપચ્ચરિઆદીનં વાદે દુક્કટમત્તભાવતો લહુકં. એતન્તિ ઠાનં.

એવં ઉદકટ્ઠં દસ્સેત્વા થલટ્ઠં દસ્સેન્તો આહ ‘‘થલટ્ઠે’’તિઆદિ. થલટ્ઠે વિનિચ્છયો એવં વેદિતબ્બોતિ યોજના. તત્થાતિ હરિતખાણૂસુ. ઉદ્ધં વડ્ઢતીતિ નવસાખાનિગ્ગમનેન છિન્નતો ઉપરિ વડ્ઢતિ. સોતિ ખાણુ. ફલિતાય કદલિયા ખાણુ બીજગામેન સઙ્ગહિતોતિ યોજના. ફલં સઞ્જાતં એતિસ્સાતિ ફલિતા. તથાતિ ‘‘ભૂતગામેનેવ સઙ્ગહિતા’’તિ પદાનિ આકડ્ઢતિ. યદાતિ યસ્મિં કાલે. રતનપ્પમાણાપીતિ હત્થપ્પમાણાપિ. અથાતિ અપાદાનત્થો, તતો રાસિકરણતો અઞ્ઞન્તિ અત્થો. ભૂમિયં નિખણન્તીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘મૂલેસુ ચેવ પણ્ણેસુ ચા’’તિ એત્થ ચસદ્દો સમુચ્ચયત્થોવ, ન વિકપ્પત્થોતિ આહ ‘‘મૂલમત્તેસુ પના’’તિઆદિ.

બીજાનીતિ મૂલાદિબીજાનિ. ઠપિતાનિ હોન્તીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘ઉપરી’’તિ પદેન હેટ્ઠા મૂલાનિ ચાતિ અત્થં નયેન ઞાપેતિ. ન અઙ્કુરે નિગ્ગતમત્તેયેવ, અથ ખો હરિતે નીલપણ્ણવણ્ણે જાતેયેવ ભૂતગામસઙ્ગહો કાતબ્બોતિ આહ ‘‘હરિતે’’તિઆદિ. તાલટ્ઠીનં મૂલન્તિ સમ્બન્ધો. દન્તસૂચિ વિયાતિ હત્થિદન્તસૂચિ વિય. યથા અસમ્પુણ્ણભૂતગામો તતિયો કોટ્ઠાસો ન આગતો, ન એવં અમૂલકભૂતગામો. સો પન આગતોયેવાતિ આહ ‘‘અમૂલકભૂતગામે’’તિ. અમૂલિકલતા વિય અમૂલકભૂતગામે સઙ્ગહં ગચ્છતીતિ અત્થો.

વન્દાકાતિ રુક્ખાદની. સા હિ સયં રુક્ખં નિસ્સાય જાયન્તીપિ અત્તનો નિસ્સયાનં રુક્ખાનં અદનત્તા ભક્ખનત્તા વદીયતિ થુતીયતીતિ ‘‘વન્દાકા’’તિ વુચ્ચતિ. અઞ્ઞા વાતિ વન્દાકાય અઞ્ઞા વા. તન્તિ વન્દાકાદિં. તતોતિ રુક્ખતો. વનન્તિ ખુદ્દકો ગચ્છો. પગુમ્બોતિ મહાગચ્છો. દણ્ડકોતિ રુક્ખો દણ્ડયોગતો. તસ્સાપીતિ અમૂલિકલતાયપિ. અયમેવ વિનિચ્છયોતિ વન્દાકાદિકસ્સ વિનિચ્છયો વિય અયં વિનિચ્છયો દટ્ઠબ્બોતિ યોજના. ‘‘દ્વે તીણિ પત્તાની’’તિ વુત્તત્તા એકપત્તો સઞ્જાયન્તોપિ અગ્ગબીજસઙ્ગહં ગચ્છતીતિ અત્થો. ‘‘અનુપસમ્પન્નેના’’તિ પદં ‘‘લિત્તસ્સા’’તિ પદે કત્તા. નિદાઘસમયેતિ ગિમ્હકાલે. અબ્બોહારિકોતિ આપત્તિયા અઙ્ગન્તિ ન વોહરિતબ્બો. વોહરિતું ન અરહતીતિ અત્થો. એતન્તિ અબ્બોહારિકતં, ‘‘સચે…પે… પમજ્જિતબ્બા’’તિ વચનં વા.

અહિં સપ્પં છાદેતીતિ અહિચ્છત્તં, તંયેવ અહિચ્છત્તકં. યથાકથઞ્ચિ હિ બ્યુપ્પત્તિ, રુળ્હિયા અત્થવિનિચ્છયો. તસ્માતિ તતો વિકોપનતો. તત્થાતિ અહિચ્છત્તકે. હેટ્ઠા ‘‘ઉદકપપ્પટકો’’તિ વત્વા ઇધ ‘‘રુક્ખપપ્પટિકાયપી’’તિ વુત્તત્તા પપ્પટકસદ્દો દ્વિલિઙ્ગોતિ દટ્ઠબ્બો. તન્તિ પપ્પટિકં. ઠિતં નિય્યાસન્તિ સમ્બન્ધો. એવં ‘‘લગ્ગ’’ન્તિ એત્થાપિ. હત્થકુક્કુચ્ચેનાતિ હત્થલોલેન. ‘‘છિન્દન્તસ્સાપી’’તિ પદે હેતુ.

વાસત્થિકેનાતિ વાસં ઇચ્છન્તેન. ‘‘ઓચિનાપેતબ્બા’’તિ પદે કત્તા. ઉપ્પાટેન્તેહીતિ ઉદ્ધરન્તેહિ. તેસન્તિ સામણેરાનં. સાખં ગહિતન્તિ સમ્બન્ધો. ઠપિતસ્સ સિઙ્ગીવેરસ્સાતિ યોજના.

છિજ્જનકન્તિ છિજ્જનયુત્તં, છિજ્જનારહન્તિ અત્થો. ‘‘ચઙ્કમિતટ્ઠાનં દસ્સેસ્સામી’’તિ ઇમિના વત્તસીસેન ચઙ્કમનં વટ્ટતીતિ દસ્સેતિ. ‘‘ભિજ્જતી’’તિ ઇમિના અભિજ્જમાને ગણ્ઠિપિ કાતબ્બોતિ દસ્સેતિ. દારુમક્કટકન્તિ મક્કટસ્સ હત્થો મક્કટો ઉપચારેન, મક્કટો વિયાતિ મક્કટકો, સદિસત્થે કો. દારુસઙ્ખાતો મક્કટકો દારુમક્કટકો. તં આકોટેન્તીતિ સમ્બન્ધો. અનિયામિતત્તાતિ ઇમન્તિ અનિયામિતત્તા વચનસ્સ. ઇદં મહાસામઞ્ઞં, વિસેસસામઞ્ઞમ્પિ વટ્ટતીતિ આહ ‘‘નામં ગહેત્વાપી’’તિઆદિ. સબ્બન્તિ સબ્બં વચનં.

‘‘ઇમં જાનાતિઆદીસૂ’’તિ પદં ‘‘એવમત્થો દટ્ઠબ્બો’’તિ પદે આધારો. ઇમં મૂલભેસજ્જં જાનાતિ ઇમં મૂલભેસજ્જં યોજિતું જાનાતિ યોજના. એત્તાવતાતિ ‘‘ઇમં જાના’’તિઆદિવચનમત્તેન. કપ્પિયન્તિ સમણવોહારેન, વોહારસ્સ વા યુત્તં અનુરૂપં. એત્થાતિ ‘‘કપ્પિયં કાતબ્બ’’ન્તિ વચને. નિબ્બટ્ટબીજમેવાતિ ફલતો નિબ્બટ્ટેત્વા વિસું કતં બીજં એવ. તત્થાતિ સુત્તે. કરોન્તેન ભિક્ખુના કાતબ્બન્તિ યોજના. ‘‘કપ્પિયન્તિ વત્વાવા’’તિ ઇમિના પઠમં કત્વા અગ્ગિસત્થનખાનિ ઉદ્ધરિત્વા પચ્છા વત્તું ન વટ્ટતીતિ દસ્સેતિ. લોહમયસત્થસ્સાતિ અયતમ્બાદિલોહમયસ્સ સત્થસ્સ. તેહીતિ મનુસ્સાદીનં નખેહિ. તેહીતિ અસ્સાદીનં ખુરેહિ. તેહીતિ હત્થિનખેહિ. યેહીતિ નખેહિ. તત્થજાતકેહિપીતિ તસ્મિં સત્થે જાતકેહિપિ, નખેહીતિ સમ્બન્ધો.

તત્થાતિ પુરિમવચનાપેક્ખં. ‘‘કપ્પિયં કરોન્તેના’’તિઆદિવચનમપેક્ખતિ. ‘‘ઉચ્છું કપ્પિયં કરિસ્સામી’’તિ ઉચ્છુમેવ વિજ્ઝતિ, પગેવ. ‘‘દારું કપ્પિયં કરિસ્સામી’’તિ ઉચ્છું વિજ્ઝતિ, ‘‘દારું કપ્પિયં કરિસ્સામી’’તિ દારુમેવ વા વિજ્ઝતિ, વટ્ટતિ એકાબદ્ધત્તાતિ વદન્તિ. તન્તિ રજ્જું વા વલ્લિં વા. સબ્બં ખણ્ડન્તિ સમ્બન્ધો. તત્થાતિ મરિચપક્કેસુ. કટાહન્તિ એકાય ભાજનવિકતિયા નામમેતં. ઇધ પન બીજાનં ભાજનભાવેન તંસદિસત્તા ફલફેગ્ગુપિ ‘‘કટાહ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. એકાબદ્ધન્તિ કટાહેન એકતો આબદ્ધં.

તાનીતિ તિણાનિ. તેનાતિ રુક્ખપવટ્ટનાદિના. તત્રાતિ તસ્મિં ઠપનપાતનટ્ઠાને. ‘‘મનુસ્સવિગ્ગહપારાજિકવણ્ણનાય’’ન્તિ પદં ‘‘વુત્ત’’ન્તિ પદે સામઞ્ઞાધારો. ભિક્ખુ અજ્ઝોત્થટો હોતીતિ સમ્બન્ધો. ઓપાતેતિ આવાટે. સો હિ અવપતનટ્ઠાનત્તા ‘‘ઓપાતો’’તિ વુચ્ચતિ. રુક્ખન્તિ અજ્ઝોત્થટરુક્ખં. ભૂમિન્તિ ઓપાતથિરભૂમિં. જીવિતહેતૂતિ નિમિત્તત્થે પચ્ચત્તવચનં, જીવિતકારણાતિ અત્થો. ‘‘ભિક્ખુના’’તિ પદં ‘‘નિક્ખામેતુ’’ન્તિ પદે ભાવકત્તા, કારિતકત્તા વા. ‘‘અજ્ઝોત્થટભિક્ખુ’’ન્તિ વા ‘‘ઓપાતભિક્ખુ’’ન્તિ વા કારિતકમ્મં અજ્ઝાહરિતબ્બં. તત્થાતિ અનાપત્તિભાવે, અનાપત્તિભાવસ્સ વા. એતસ્સાતિ સુત્તસ્સ. પરો પન કારુઞ્ઞેન કરોતીતિ સમ્બન્ધો. એતમ્પીતિ કારુઞ્ઞમ્પિ. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વાતિ. પઠમં.