૨. ભૂતગામવગ્ગો

૧. ભૂતગામસિક્ખાપદ-અત્થયોજના

૮૯. દુતિયવગ્ગસ્સ પઠમે તસ્સાતિ દેવતાય. ઉક્ખિત્તં ફરસુન્તિ ઉદ્ધં ખિત્તં કુઠારિં. નિગ્ગહેતુન્તિ સણ્ઠાતું, નિવત્તેતું વા. ચક્ખુવિસયાતીતેતિ પસાદચક્ખુસ્સ ગોચરાતિક્કન્તે. મહારાજસન્તિકાતિ વેસ્સવણમહારાજસ્સ સન્તિકા. થનમૂલેયેવાતિ થનસમીપેયેવ. હિમવન્તેતિ હિમઉગ્ગિરણે વને, હિમયુત્તે વા. તત્થાતિ હિમવન્તે, દેવતાસન્નિપાતે વા. રુક્ખધમ્મોતિ રુક્ખસભાવો. રુક્ખધમ્મો ચ નામ છેદનભેદનાદીસુ રુક્ખાનં અચેતનત્તા કોપસ્સ અકરણં, તસ્મિં રુક્ખધમ્મે ઠિતા દેવતા રુક્ખધમ્મે ઠિતા નામ, છેદનભેદનાદીસુ રુક્ખસ્સ વિય રુક્ખટ્ઠકદેવતાય અકોપનં રુક્ખધમ્મે ઠિતા નામાતિ અધિપ્પાયો. તત્થાતિ તાસુ સન્નિપાતદેવતાસુ. ઇતીતિ ઇમસ્સ અલભનસ્સ, ઇમસ્મિં અલભને વા, આદીનવન્તિ સમ્બન્ધો. ભગવતો ચાતિ ચ-સદ્દો ‘‘પુબ્બચરિત’’ન્તિ એત્થ યોજેતબ્બો. ઇમઞ્ચ આદીનવં અદ્દસ, ભગવતો પુબ્બચરિતઞ્ચ અનુસ્સરીતિ વાક્યસમ્પિણ્ડનવસેન યોજના કાતબ્બા. તેનાતિ દસ્સનાનુસ્સરણકારણેન. અસ્સાતિ દેવતાય. સંવિજ્જતિ પિતા અસ્સાતિ સપિતિકો, પુત્તો. (તાવાતિ અતિવિય, પટિસઞ્ચિક્ખન્તિયાતિ સમ્બન્ધો) ‘‘મરિયાદં બન્ધિસ્સતી’’તિ વત્વા તસ્સ અત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘સિક્ખાપદં પઞ્ઞપેસ્સતી’’તિ. ઇતિ પટિસઞ્ચિક્ખન્તિયા અસ્સા દેવતાય એતદહોસીતિ યોજના.

યોતિ યો કોચિ જનો. વેતિ એકન્તેન. ઉપ્પતિતન્તિ ઉપ્પજ્જનવસેન અત્તનો ઉપરિ પતિતં. ભન્તન્તિ ભમન્તં ધાવન્તં, વારયેતિ નિવારેય્ય નિગ્ગણ્હેય્યાતિ અત્થો. તન્તિ જનં. અયં પનેત્થ યોજના – સારથિ ભન્તં રથં વારયે ઇવ, તથા યો વે ઉપ્પતિતં કોધં વારયે, તં અહં સારથિં ઇતિ બ્રૂમિ. ઇતરો કોધનિવારકતો અઞ્ઞો રાજઉપરાજાદીનં સારથિભૂતો જનો રસ્મિગ્ગાહો રજ્જુગ્ગાહો નામાતિ.

દુતિયગાથાય વેજ્જો વિસટં વિત્થતં સપ્પવિસં સપ્પસ્સ આસીવિસસ્સ વિસં ગરળં ઓસધેહિ ભેસજ્જેન, મન્તેન ચ વિનેતિ ઇવ, તથા યો ભિક્ખવે ઉપ્પતિતં કોધં મેત્તાય વિનેતિ, સો ભિક્ખુ ઉરગો ભુજગો પુરાણં પુરે ભવં જિણ્ણં પુરાણત્તા જિણ્ણં તચં જહાતિ ઇવ, તથા ઓરપારં અપારસઙ્ખાતં પઞ્ચોરમ્ભાગિયસંયોજનં જહાતીતિ યોજના કાતબ્બા.

તત્રાતિ દ્વીસુ ગાથાસુ. વત્થુ પન વિનયે આરૂળ્હન્તિ યોજના. અથાતિ પચ્છા. યસ્સ દેવપુત્તસ્સાતિ યેન દેવપુત્તેન. પરિગ્ગહોતિ પરિચ્છિન્દિત્વા ગહિતો. સોતિ દેવપુત્તો. તતોતિ ઉપગમનતો. યદા હોતિ, તદાતિ યોજના. મહેસક્ખદેવતાસૂતિ મહાપરિવારાસુ દેવતાસુ, મહાતેજાસુ વા. પટિક્કમન્તીતિ અપેન્તિ. દેવતા યમ્પિ પઞ્હં પુચ્છન્તીતિ યોજના. તત્થેવાતિ અત્તનો વસનટ્ઠાનેયેવ. ઉપટ્ઠાનન્તિ ઉપટ્ઠાનત્થાય, સમ્પદાનત્થે ચેતં ઉપયોગવચનં. અથ વા ઉપગન્ત્વા તિટ્ઠતિ એત્થાતિ ઉપટ્ઠાનં, ભગવતો સમીપટ્ઠાનં, તં આગન્ત્વાતિ અત્થો. નન્તિ તં, અયમેવ વા પાઠો.

૯૦. ‘‘ભવન્તી’’તિ ઇમિના વિરૂળ્હે મૂલે નીલભાવં આપજ્જિત્વા વડ્ઢમાનકે તરુણરુક્ખગચ્છાદિકે દસ્સેતિ. ‘‘અહુવત્થુ’’ન્તિ ઇમિના પન વડ્ઢિત્વા ઠિતે મહન્તરુક્ખગચ્છાદિકે દસ્સેતિ. ‘‘અહુવત્થુ’’ન્તિ ચ હિય્યત્તનિસઙ્ખાતાય ત્થું-વિભત્તિયા હૂ-ધાતુસ્સ ઊકારસ્સ ઉવાદેસો હોતિ. પોત્થકેસુ પન ‘‘અહુવતી’’તિ પાઠો દિસ્સતિ, સો અપાઠોતિ દટ્ઠબ્બો. ‘‘જાયન્તી’’તિ ઇમિના ભૂ-ધાતુસ્સ સત્તત્થભાવં દસ્સેતિ, ‘‘વડ્ઢન્તી’’તિ ઇમિના વડ્ઢનત્થભાવં. એતન્તિ ‘‘ભૂતગામો’’તિ નામં. પીયતે યથાકામં પરિભુઞ્જીયતે, પાતબ્બં પરિભુઞ્જિતબ્બન્તિ વા પાતબ્યં, પાસદ્દો યથાકામપરિભુઞ્જનત્થો. તેનાહ – ‘‘છેદનભેદનાદીહિ યથારુચિ પરિભુઞ્જિતબ્બતાતિ અત્થો’’તિ.

૯૧. ‘‘ઇદાની’’તિ પદં ‘‘આહા’’તિ પદે કાલસત્તમી. યસ્મિન્તિ બીજે. તન્તિ બીજં. પઞ્ચ બીજજાતાનીતિ એત્થ જાતસદ્દસ્સ તબ્ભાવત્થતં સન્ધાય અટ્ઠકથાસુ એવં વુત્તં. તબ્ભાવત્થસ્સ ‘‘મૂલે જાયન્તી’’તિ ઇમાય પાળિયા અસંસન્દનતં સન્ધાય વુત્તં સઙ્ગહકારેન ‘‘ન સમેન્તી’’તિ. અટ્ઠકથાચરિયાનં મતેન સતિ જાતસદ્દસ્સ તબ્ભાવત્થભાવે ‘‘મૂલે જાયન્તી’’તિઆદીસુ મૂલે મૂલાનિ જાયન્તીતિ દોસો ભવેય્યાતિ મનસિ કત્વા આહ ‘‘ન હી’’તિઆદિ. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા. તાનીતિ રુક્ખાદીનિ. તસ્સાતિ ‘‘ભૂતગામો નામ પઞ્ચ બીજજાતાની’’તિ પદસ્સ. એતન્તિ ‘‘બીજજાતાની’’તિ નામં. બીજેસુ જાતાનિ બીજજાતાનીતિ વુત્તે ‘‘મૂલે જાયન્તી’’તિઆદિના સમેતિ. એતેનાતિ ‘‘બીજતો’’તિઆદિના સઙ્ગહોતિ સમ્બન્ધો.

‘‘યેહી’’તિ પદં ‘‘જાતત્તા’’તિ પદે અપાદાનં, હેતુ વા ‘‘વુત્તાની’’તિ પદે કરણં, કત્તા વા. તેસન્તિ બીજાનં. રુક્ખાદીનં વિરુહનં જનેતીતિ બીજં. ‘‘બીજતો’’તિઆદિના કારિયોપચારેન કારણસ્સ દસ્સિતત્તા કારણૂપચારં પદીપેતિ. અઞ્ઞાનિપિ યાનિ વા પન ગચ્છવલ્લિરુક્ખાદીનિ અત્થિ સંવિજ્જન્તિ, તાનિ ગચ્છવલ્લિરુક્ખાદીનિ જાયન્તિ સઞ્જાયન્તીતિ યોજના. તાનીતિ ગચ્છવલ્લિરુક્ખાદીનિ. તઞ્ચ મૂલં, પાળિયં વુત્તહલિદ્દાદિ ચ અત્થિ, સબ્બમ્પિ એતં મૂલબીજં નામાતિ સમ્બન્ધો. એત્થાતિ બીજેસુ, ખન્ધબીજેસુ વા.

૯૨. સઞ્ઞાવસેનાતિ ‘‘બીજ’’ન્તિ સઞ્ઞાવસેન. ‘‘તત્થા’’તિ પદં ‘‘વેદિતબ્બો’’તિ પદે આધારો. ‘‘યથા’’તિઆદિના કારણોપચારેન કારિયસ્સ વુત્તત્તા ફલૂપચારં દસ્સેતિ. યં બીજં વુત્તં, તં દુક્કટવત્થૂતિ યોજના. યદેતં આદિપદન્તિ યોજેતબ્બં. તેનાતિ આદિપદેન. રવીયતિ ભગવતા કથીયતીતિ રુતં, પાળિ, તસ્સ અનુરૂપં યથારુતં, પાળિઅનતિક્કન્તન્તિ અત્થો.

એત્થાતિ ‘‘બીજે બીજસઞ્ઞી’’તિઆદિપદે, ઇમસ્મિં સિક્ખાપદે વા. ઉદકે ઠાતિ પવત્તતીતિ ઉદકટ્ઠો, એવં થલટ્ઠોપિ. તત્થાતિ ઉદકટ્ઠથલટ્ઠેસુ. સાસપસ્સ મત્તં પમાણં અસ્સ સેવાલસ્સાતિ સાસપમત્તિકો. તિલસ્સ બીજપમાણં અસ્સ સેવાલસ્સાતિ તિલબીજકો. પમાણત્થે કો. આદિસદ્દેન સઙ્ખપણકાદયો સેવાલે સઙ્ગણ્હાતિ. તત્થ તિલબીજપમાણો જલસણ્ઠિતો નીલાદિવણ્ણયુત્તો સેવાલો તિલબીજં નામ, સપત્તો અપ્પકણ્ડો ઉક્ખલિપિધાનાદિપમાણો સમૂલો એકો સેવાલવિસેસો સઙ્ખો નામ, ભમરસણ્ઠાનો નીલવણ્ણો એકો સેવાલવિસેસો પણકો નામ. ઉદકં સેવતીતિ સેવાલો. તત્થાતિ સેવાલેસુ. યોતિ સેવાલો. પતિટ્ઠિતં સેવાલન્તિ સમ્બન્ધો. યત્થ કત્થચીતિ મૂલે વા નળે વા પત્તે વા. ઉદ્ધરિત્વાતિ ઉપ્પાટેત્વા. ‘‘હત્થેહી’’તિ પદં ‘‘વિયૂહિત્વા’’તિ પદે કરણં. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા. તસ્સાતિ સેવાલસ્સ. એત્તાવતાતિ ઇતો ચિતો ચ વિયૂહનમત્તેન. યો સેવાલો નિક્ખમતિ, તં સેવાલન્તિ યોજના. પરિસ્સાવનન્તરેનાતિ પરિસ્સાવનછિદ્દેન. ઉપ્પલાનિ અસ્મિં ગચ્છેતિ ઉપ્પલિની. પદુમાનિ અસ્મિં ગચ્છેતિ પદુમિની, ઇનો, ઇત્થિલિઙ્ગજોતકો ઈ. તત્થેવાતિ ઉદકેયેવ. તાનીતિ વલ્લીતિણાનિ. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા. અનન્તકોતિ સાસપમત્તિકો સેવાલો. સો હિ નત્થિ અત્તતો અન્તો લામકો સેવાલો એતસ્સાતિ કત્વા ‘‘અનન્તકો’’તિ વુચ્ચતિ. અત્તનાયેવ હિ સુખુમો, તતો સુખુમો સેવાલો નત્થીતિ અધિપ્પાયો. તત્થાતિ દુક્કટવત્થુભાવે. તમ્પીતિ ‘‘સમ્પુણ્ણભૂતગામં ન હોતી’’તિ વચનમ્પિ. પિસદ્દો મહાપચ્ચરિઆદિઅટ્ઠકથાચરિયાનં વચનાપેક્ખો. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા. ન આગતો, તસ્મા ન સમેતીતિ યોજના. અથાતિ તસ્મિં અનાગતે. એતન્તિ અનન્તકસેવાલાદિં. ગચ્છિસ્સતીતિ વદેય્યાતિ સમ્બન્ધો. તમ્પીતિ ‘‘ગચ્છિસ્સતી’’તિ વચનમ્પિ. પિસદ્દો પુરિમટ્ઠકથાચરિયાનં વચનાપેક્ખો.

અભૂતગામમૂલત્તા તાદિસસ્સ બીજગામસ્સાતિ એત્થ બીજગામો તિવિધો હોતિ – યો સયં ભૂતગામતો હુત્વા અઞ્ઞમ્પિ ભૂતગામં જનેતિ, અમ્બટ્ઠિઆદિકો. યો પન સયં ભૂતગામતો હુત્વા અઞ્ઞં પન ભૂતગામં ન જનેતિ, તાલનાળિકેરાદિખાણુ. યો પન સયમ્પિ ભૂતગામતો અહુત્વા અઞ્ઞમ્પિ ભૂતગામં ન જનેતિ. પાનીયઘટાદીનં બહિ સેવાલોતિ. ભૂતગામો પન ચતુબ્બિધો હોતિ – યો સયં બીજગામતો હુત્વા અઞ્ઞમ્પિ બીજગામં જનેતિ, એતરહિ અમ્બરુક્ખાદિકો. યો પન સયં બીજગામતો અહુત્વાવ અઞ્ઞં બીજગામં જનેતિ, આદિકપ્પકાલે અમ્બરુક્ખાદિકો. યો પન સયં બીજગામતો હુત્વા અઞ્ઞં પન બીજગામં ન જનેતિ, નીલવણ્ણો ફલિતકદલીરુક્ખાદિકો. યો પન સયમ્પિ બીજગામતો અહુત્વા અઞ્ઞમ્પિ બીજગામં ન જનેતિ, ઇધ વુત્તો અનન્તકસેવાલાદિકોતિ. તત્થ ચતુત્થં ભૂતગામં સન્ધાય વુત્તં ‘‘અભૂતગામમૂલકત્તા તાદિસસ્સ બીજસ્સા’’તિ. અયં પન તતિયબીજગામસ્સ ચ ચતુત્થભૂતગામસ્સ ચ વિસેસો – તતિયબીજગામે મૂલપણ્ણાનિ ન પઞ્ઞાયન્તિ, ચતુત્થભૂતગામે તાનિ પઞ્ઞાયન્તીતિ. મૂલપણ્ણાનં અપઞ્ઞાયનત્તા બીજગામોતિ વુત્તો, તેસં પઞ્ઞાયનત્તા ભૂતગામોતિ વુત્તો. ઇતરથા હિ વિરોધો ભવેય્યાતિ. અત્તનો વાદે પાચિત્તિયભાવતો ગરુકં, મહાપચ્ચરિઆદીનં વાદે દુક્કટમત્તભાવતો લહુકં. એતન્તિ ઠાનં.

એવં ઉદકટ્ઠં દસ્સેત્વા થલટ્ઠં દસ્સેન્તો આહ ‘‘થલટ્ઠે’’તિઆદિ. થલટ્ઠે વિનિચ્છયો એવં વેદિતબ્બોતિ યોજના. તત્થાતિ હરિતખાણૂસુ. ઉદ્ધં વડ્ઢતીતિ નવસાખાનિગ્ગમનેન છિન્નતો ઉપરિ વડ્ઢતિ. સોતિ ખાણુ. ફલિતાય કદલિયા ખાણુ બીજગામેન સઙ્ગહિતોતિ યોજના. ફલં સઞ્જાતં એતિસ્સાતિ ફલિતા. તથાતિ ‘‘ભૂતગામેનેવ સઙ્ગહિતા’’તિ પદાનિ આકડ્ઢતિ. યદાતિ યસ્મિં કાલે. રતનપ્પમાણાપીતિ હત્થપ્પમાણાપિ. અથાતિ અપાદાનત્થો, તતો રાસિકરણતો અઞ્ઞન્તિ અત્થો. ભૂમિયં નિખણન્તીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘મૂલેસુ ચેવ પણ્ણેસુ ચા’’તિ એત્થ ચસદ્દો સમુચ્ચયત્થોવ, ન વિકપ્પત્થોતિ આહ ‘‘મૂલમત્તેસુ પના’’તિઆદિ.

બીજાનીતિ મૂલાદિબીજાનિ. ઠપિતાનિ હોન્તીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘ઉપરી’’તિ પદેન હેટ્ઠા મૂલાનિ ચાતિ અત્થં નયેન ઞાપેતિ. ન અઙ્કુરે નિગ્ગતમત્તેયેવ, અથ ખો હરિતે નીલપણ્ણવણ્ણે જાતેયેવ ભૂતગામસઙ્ગહો કાતબ્બોતિ આહ ‘‘હરિતે’’તિઆદિ. તાલટ્ઠીનં મૂલન્તિ સમ્બન્ધો. દન્તસૂચિ વિયાતિ હત્થિદન્તસૂચિ વિય. યથા અસમ્પુણ્ણભૂતગામો તતિયો કોટ્ઠાસો ન આગતો, ન એવં અમૂલકભૂતગામો. સો પન આગતોયેવાતિ આહ ‘‘અમૂલકભૂતગામે’’તિ. અમૂલિકલતા વિય અમૂલકભૂતગામે સઙ્ગહં ગચ્છતીતિ અત્થો.

વન્દાકાતિ રુક્ખાદની. સા હિ સયં રુક્ખં નિસ્સાય જાયન્તીપિ અત્તનો નિસ્સયાનં રુક્ખાનં અદનત્તા ભક્ખનત્તા વદીયતિ થુતીયતીતિ ‘‘વન્દાકા’’તિ વુચ્ચતિ. અઞ્ઞા વાતિ વન્દાકાય અઞ્ઞા વા. તન્તિ વન્દાકાદિં. તતોતિ રુક્ખતો. વનન્તિ ખુદ્દકો ગચ્છો. પગુમ્બોતિ મહાગચ્છો. દણ્ડકોતિ રુક્ખો દણ્ડયોગતો. તસ્સાપીતિ અમૂલિકલતાયપિ. અયમેવ વિનિચ્છયોતિ વન્દાકાદિકસ્સ વિનિચ્છયો વિય અયં વિનિચ્છયો દટ્ઠબ્બોતિ યોજના. ‘‘દ્વે તીણિ પત્તાની’’તિ વુત્તત્તા એકપત્તો સઞ્જાયન્તોપિ અગ્ગબીજસઙ્ગહં ગચ્છતીતિ અત્થો. ‘‘અનુપસમ્પન્નેના’’તિ પદં ‘‘લિત્તસ્સા’’તિ પદે કત્તા. નિદાઘસમયેતિ ગિમ્હકાલે. અબ્બોહારિકોતિ આપત્તિયા અઙ્ગન્તિ ન વોહરિતબ્બો. વોહરિતું ન અરહતીતિ અત્થો. એતન્તિ અબ્બોહારિકતં, ‘‘સચે…પે… પમજ્જિતબ્બા’’તિ વચનં વા.

અહિં સપ્પં છાદેતીતિ અહિચ્છત્તં, તંયેવ અહિચ્છત્તકં. યથાકથઞ્ચિ હિ બ્યુપ્પત્તિ, રુળ્હિયા અત્થવિનિચ્છયો. તસ્માતિ તતો વિકોપનતો. તત્થાતિ અહિચ્છત્તકે. હેટ્ઠા ‘‘ઉદકપપ્પટકો’’તિ વત્વા ઇધ ‘‘રુક્ખપપ્પટિકાયપી’’તિ વુત્તત્તા પપ્પટકસદ્દો દ્વિલિઙ્ગોતિ દટ્ઠબ્બો. તન્તિ પપ્પટિકં. ઠિતં નિય્યાસન્તિ સમ્બન્ધો. એવં ‘‘લગ્ગ’’ન્તિ એત્થાપિ. હત્થકુક્કુચ્ચેનાતિ હત્થલોલેન. ‘‘છિન્દન્તસ્સાપી’’તિ પદે હેતુ.

વાસત્થિકેનાતિ વાસં ઇચ્છન્તેન. ‘‘ઓચિનાપેતબ્બા’’તિ પદે કત્તા. ઉપ્પાટેન્તેહીતિ ઉદ્ધરન્તેહિ. તેસન્તિ સામણેરાનં. સાખં ગહિતન્તિ સમ્બન્ધો. ઠપિતસ્સ સિઙ્ગીવેરસ્સાતિ યોજના.

છિજ્જનકન્તિ છિજ્જનયુત્તં, છિજ્જનારહન્તિ અત્થો. ‘‘ચઙ્કમિતટ્ઠાનં દસ્સેસ્સામી’’તિ ઇમિના વત્તસીસેન ચઙ્કમનં વટ્ટતીતિ દસ્સેતિ. ‘‘ભિજ્જતી’’તિ ઇમિના અભિજ્જમાને ગણ્ઠિપિ કાતબ્બોતિ દસ્સેતિ. દારુમક્કટકન્તિ મક્કટસ્સ હત્થો મક્કટો ઉપચારેન, મક્કટો વિયાતિ મક્કટકો, સદિસત્થે કો. દારુસઙ્ખાતો મક્કટકો દારુમક્કટકો. તં આકોટેન્તીતિ સમ્બન્ધો. અનિયામિતત્તાતિ ઇમન્તિ અનિયામિતત્તા વચનસ્સ. ઇદં મહાસામઞ્ઞં, વિસેસસામઞ્ઞમ્પિ વટ્ટતીતિ આહ ‘‘નામં ગહેત્વાપી’’તિઆદિ. સબ્બન્તિ સબ્બં વચનં.

‘‘ઇમં જાનાતિઆદીસૂ’’તિ પદં ‘‘એવમત્થો દટ્ઠબ્બો’’તિ પદે આધારો. ઇમં મૂલભેસજ્જં જાનાતિ ઇમં મૂલભેસજ્જં યોજિતું જાનાતિ યોજના. એત્તાવતાતિ ‘‘ઇમં જાના’’તિઆદિવચનમત્તેન. કપ્પિયન્તિ સમણવોહારેન, વોહારસ્સ વા યુત્તં અનુરૂપં. એત્થાતિ ‘‘કપ્પિયં કાતબ્બ’’ન્તિ વચને. નિબ્બટ્ટબીજમેવાતિ ફલતો નિબ્બટ્ટેત્વા વિસું કતં બીજં એવ. તત્થાતિ સુત્તે. કરોન્તેન ભિક્ખુના કાતબ્બન્તિ યોજના. ‘‘કપ્પિયન્તિ વત્વાવા’’તિ ઇમિના પઠમં કત્વા અગ્ગિસત્થનખાનિ ઉદ્ધરિત્વા પચ્છા વત્તું ન વટ્ટતીતિ દસ્સેતિ. લોહમયસત્થસ્સાતિ અયતમ્બાદિલોહમયસ્સ સત્થસ્સ. તેહીતિ મનુસ્સાદીનં નખેહિ. તેહીતિ અસ્સાદીનં ખુરેહિ. તેહીતિ હત્થિનખેહિ. યેહીતિ નખેહિ. તત્થજાતકેહિપીતિ તસ્મિં સત્થે જાતકેહિપિ, નખેહીતિ સમ્બન્ધો.

તત્થાતિ પુરિમવચનાપેક્ખં. ‘‘કપ્પિયં કરોન્તેના’’તિઆદિવચનમપેક્ખતિ. ‘‘ઉચ્છું કપ્પિયં કરિસ્સામી’’તિ ઉચ્છુમેવ વિજ્ઝતિ, પગેવ. ‘‘દારું કપ્પિયં કરિસ્સામી’’તિ ઉચ્છું વિજ્ઝતિ, ‘‘દારું કપ્પિયં કરિસ્સામી’’તિ દારુમેવ વા વિજ્ઝતિ, વટ્ટતિ એકાબદ્ધત્તાતિ વદન્તિ. તન્તિ રજ્જું વા વલ્લિં વા. સબ્બં ખણ્ડન્તિ સમ્બન્ધો. તત્થાતિ મરિચપક્કેસુ. કટાહન્તિ એકાય ભાજનવિકતિયા નામમેતં. ઇધ પન બીજાનં ભાજનભાવેન તંસદિસત્તા ફલફેગ્ગુપિ ‘‘કટાહ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. એકાબદ્ધન્તિ કટાહેન એકતો આબદ્ધં.

તાનીતિ તિણાનિ. તેનાતિ રુક્ખપવટ્ટનાદિના. તત્રાતિ તસ્મિં ઠપનપાતનટ્ઠાને. ‘‘મનુસ્સવિગ્ગહપારાજિકવણ્ણનાય’’ન્તિ પદં ‘‘વુત્ત’’ન્તિ પદે સામઞ્ઞાધારો. ભિક્ખુ અજ્ઝોત્થટો હોતીતિ સમ્બન્ધો. ઓપાતેતિ આવાટે. સો હિ અવપતનટ્ઠાનત્તા ‘‘ઓપાતો’’તિ વુચ્ચતિ. રુક્ખન્તિ અજ્ઝોત્થટરુક્ખં. ભૂમિન્તિ ઓપાતથિરભૂમિં. જીવિતહેતૂતિ નિમિત્તત્થે પચ્ચત્તવચનં, જીવિતકારણાતિ અત્થો. ‘‘ભિક્ખુના’’તિ પદં ‘‘નિક્ખામેતુ’’ન્તિ પદે ભાવકત્તા, કારિતકત્તા વા. ‘‘અજ્ઝોત્થટભિક્ખુ’’ન્તિ વા ‘‘ઓપાતભિક્ખુ’’ન્તિ વા કારિતકમ્મં અજ્ઝાહરિતબ્બં. તત્થાતિ અનાપત્તિભાવે, અનાપત્તિભાવસ્સ વા. એતસ્સાતિ સુત્તસ્સ. પરો પન કારુઞ્ઞેન કરોતીતિ સમ્બન્ધો. એતમ્પીતિ કારુઞ્ઞમ્પિ. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વાતિ. પઠમં.

૨. અઞ્ઞવાદકસિક્ખાપદં

૯૪. દુતિયે અનાચારન્તિ અચરિતબ્બં કાયવચીદ્વારવીતિક્કમં. સબ્બનામસ્સ અનિયમત્થત્તા ઇધ વચનન્તિ આહ ‘‘અઞ્ઞેન વચનેન અઞ્ઞં વચન’’ન્તિ. સોતિ ભિક્ખુ, વદતીતિ સમ્બન્ધો. કોતિ કો પુગ્ગલો. કિન્તિ કિં આપત્તિં. કિસ્મિન્તિ કિસ્મિં વત્થુસ્મિં. કિન્તિ કિં કમ્મં. કન્તિ કં પુગ્ગલં. કિન્તિ કિં વચનં.

એત્થાતિ ‘‘કો આપન્નો’’તિઆદિપાળિયં. ‘‘ભિક્ખૂહી’’તિ પદં ‘‘વુત્તો’’તિ પદે કત્તા. અસારુપ્પન્તિ ભિક્ખૂનં અસારુપ્પં. એસોતિ એસો અત્થો, વિભવોતિ અત્થો. એતન્તિ વત્થુ. ભણન્તો વા હુત્વા અઞ્ઞેનઞ્ઞં પટિચરતીતિ સમ્બન્ધો. એત્થાતિ પટિચ્છન્નાસને. સોતન્તિ સોતદ્વારં. ચક્ખુન્તિ ચક્ખુદ્વારં.

૯૮. અઞ્ઞન્તિ પુચ્છિતત્થતો અઞ્ઞં અપુચ્છિતમત્થં. ભાવપ્પધાનોયં કત્તુનિદ્દેસોતિ આહ ‘‘અઞ્ઞેનઞ્ઞં પટિચરણસ્સેતં નામ’’ન્તિ. તુણ્હીભાવસ્સાતિ અભાસનસ્સ. આત્યૂપસગ્ગો લુત્તનિદ્દિટ્ઠોતિ આહ ‘‘આરોપેતૂ’’તિ. એવં ‘‘અરોપિતે’’તિ એત્થપિ. તેનાહ ‘‘અનારોપિતે’’તિ.

૧૦૧. તન્તિ અઞ્ઞવાદકવિહેસકરોપનકમ્મં. અસ્સાતિ ભવેય્ય, હોતિ વા.

૧૦૨. કિન્તિ કિં વચનં. યેનાતિ યેન બ્યાધિના કથેતું ન સક્કોતિ, તાદિસો બ્યાધિ મુખે હોતીતિ યોજના. તપ્પચ્ચયાતિ તતો કથિતકારણાતિ. દુતિયં.

૩. ઉજ્ઝાપનકસિક્ખાપદં

૧૦૩. તતિયે ભિક્ખૂ ઉજ્ઝાપેન્તીતિ એત્થ ‘‘ભિક્ખૂ’’તિ કારિતકમ્મત્તા કરણત્થે ઉપયોગવચનન્તિ આહ ‘‘તેહિ ભિક્ખૂહી’’તિ. ઓકારવિપરીતો ઉકારોતિ ચ ઝેસદ્દો ઞાણત્થોતિ ચ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અવજાનાપેન્તી’’તિ. ‘‘તં આયસ્મન્ત’’ન્તિ પદં ‘‘અવજાનાપેન્તી’’તિ પદે ધાતુકમ્મં. અનેકત્થત્તા ધાતૂનં ઝેસદ્દો ઓલોકનત્થો ચ ચિન્તનત્થો ચ હોતિ, તેનાહ ‘‘ઓલોકાપેન્તી’’તિઆદિ. એત્થાતિ ‘‘ભિક્ખૂ ઉજ્ઝાપેન્તી’’તિ પદે. છન્દાયાતિ છન્દત્થં. યેસં સેનાસનાનિ ચ પઞ્ઞપેતિ, ભત્તાનિ ચ ઉદ્દિસતિ, તેસં અત્તનિ પેમત્થન્તિ અત્થો. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘છન્દાયાતિ છન્દેના’’તિ વુત્તં. ઇમિના લિઙ્ગવિપલ્લાસનયો વુત્તો. પરેસં અત્તનો પેમેનાતિ અત્થો. પક્ખપાતેનાતિ અત્તનો પક્ખે પાતાપનેન.

૧૦૫. ઉજ્ઝાપેન્તિ અનેનાતિ ઉજ્ઝાપનકં. ખિય્યન્તિ અનેનાતિ ખિય્યનકન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘યેન વચનેના’’તિઆદિ.

૧૦૬. ઉપસમ્પન્નં સઙ્ઘેન સમ્મતં મઙ્કુકત્તુકામોતિ સમ્બન્ધં દસ્સેન્તો આહ ‘‘ઉપસમ્પન્નં સઙ્ઘેન સમ્મત’’ન્તિઆદિ. સમ્બજ્ઝનં સમ્બન્ધો, કાતબ્બોતિ યોજના. ઉપસમ્પન્નસ્સ સઙ્ઘેન સમ્મતસ્સ અવણ્ણં કત્તુકામો અયસં કત્તુકામોતિ વિભત્તિવિપરિણામેન સમ્બન્ધં દસ્સેન્તો આહ ‘‘વિભત્તિવિપરિણામો કાતબ્બો’’તિ. ‘‘વસેના’’તિ પદં વિભત્તિવિપરિણામો કાતબ્બો’’તિ પદે વિસેસનં. યસ્મા વિસેસો નત્થિ, તસ્મા કતન્તિ યોજના. તન્તિ ‘‘ખિય્યનક’’ન્તિ પદં. સો ચ ભિક્ખૂતિ ઉજ્ઝાપનકો ચ ખિય્યનકો ચ સો ચ ભિક્ખુ. અથાતિ તસ્મા ઉજ્ઝાપનકખિય્યનકકરત્તા. અસ્સાતિ ભિક્ખુનો. અસ્સાતિ ભવેય્ય.

‘‘ઉપસમ્પન્ન’’ન્તિ પદં ‘‘ઉજ્ઝાપેતી’’તિ પદે ધાતુકમ્મં ‘‘અનુપસમ્પન્ન’’ન્તિ પદં કારિતકમ્મં, ‘‘અનુપસમ્પન્ન’’ન્તિ પદં ‘‘ઉજ્ઝાપેતી’’તિ કારિતકિરિયં અપેક્ખિત્વા કમ્મં હોતિ. ‘‘ખિય્યતી’’તિ સુદ્ધકિરિયાય અપેક્ખાય વિભત્તિવિપલ્લાસો હોતીતિ આહ ‘‘તસ્સ વા’’તિઆદિ. તસ્સાતિ અનુપસમ્પન્નસ્સ સન્તિકેતિ સમ્બન્ધો. તન્તિ સઙ્ઘેન સમ્મતં ઉપસમ્પન્નં. ‘‘સઙ્ઘેન અસમ્મત’’ન્તિ એત્થ ન અપલોકનકમ્મેન અસમ્મતં, કમ્મવાચાય પન અસમ્મતન્તિ આહ ‘‘કમ્મવાચાયા’’તિઆદિ. દ્વે તયો હુત્વા કમ્મવાચાય સમ્મનિતુમસક્કુણેય્યત્તા અસમ્મતન્તિ ચ દસ્સેન્તો આહ ‘‘યત્રા’’તિઆદિ. યત્રાતિ યસ્મિં વિહારે. ‘‘અનુપસમ્પન્નં સઙ્ઘેન સમ્મત’’ન્તિ એત્થ અનુપસમ્પન્નસ્સ સમ્મુતિયો દાતુમસક્કુણેય્યત્તા પુબ્બવોહારવસેન સમ્મતન્તિ વુત્તન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘કિઞ્ચાપી’’તિઆદિ. તન્તિ અનુપસમ્પન્નભાવે ઠિતં. બ્યત્તસ્સાતિ વિયત્તસ્સ. સઙ્ઘેન વા કતોતિ યોજનાતિ. તતિયં.

૪. પઠમસેનાસનસિક્ખાપદં

૧૦૮. ચતુત્થે હિમમેવ હિમન્તો, હિમન્તે નિયુત્તો હેમન્તિકો, કાલોતિ આહ ‘‘હેમન્તકાલે’’તિ. ઓતાપેન્તા પક્કમિંસૂતિ સમ્બન્ધો. કાલસદ્દસ્સ સમ્બન્ધિસદ્દત્તા સમ્બન્ધાપેક્ખોતિ આહ ‘‘યસ્સ કસ્સચી’’તિ. હિમવસ્સેનાતિ હિમેન ચ વસ્સેન ચ.

૧૧૦. ‘‘વસ્સિકો’’તિ ન સઙ્કેતાતિ અવસ્સિકસઙ્કેતા. ‘‘અટ્ઠ માસે’’તિ સામઞ્ઞતો વુત્તેપિ ‘‘અવસ્સિકસઙ્કેતે’’તિ વિસેસિતત્તા હેમન્તિકગિમ્હિકમાસાયેવ ગહેતબ્બાતિ આહ ‘‘ચત્તારો હેમન્તિકે’’તિઆદિ. યત્થાતિ યસ્મિં રુક્ખે. ન ઊહદન્તીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘કાકા વા’’તિ એત્થ વાસદ્દો સમ્પિણ્ડનત્થો. તેનાહ ‘‘અઞ્ઞે વા સકુન્તા’’તિ. તસ્માતિ યસ્મા અનુજાનાતિ, તસ્મા. યત્થાતિ યસ્મિં રુક્ખે, વિસ્સમિત્વા ગચ્છન્તીતિ યોજના. યસ્મિન્તિ રુક્ખે, કત્વા વસન્તીતિ યોજના. અટ્ઠ માસે એવાતિ સમ્ભવતો આહ ‘‘યેસુ જનપદેસૂ’’તિઆદિ. તેસુપીતિ જનપદેસુપિ. અવસ્સિકસઙ્કેતે એવાતિ સમ્ભવતો આહ ‘‘યત્થા’’તિઆદિ. યત્થાતિ યેસુ જનપદેસુ. ‘‘વિગતવલાહકં વિસુદ્ધં નભં હોતી’’તિ ઇમિના સચે અવિગતવલાહકં અવિસુદ્ધં નભં હોતિ, નિક્ખિપિતું ન વટ્ટતીતિ દીપેતિ. ‘‘એવરૂપે કાલે’’તિ પદં ‘‘નિક્ખિપિતું વટ્ટતી’’તિ પદે આધારો.

અબ્ભોકાસિકેનાપીતિ અબ્ભોકાસધુતઙ્ગયુત્તેનાપિ. પિસદ્દો રુક્ખમૂલિકસ્સ અપેક્ખકો. વત્તં વિત્થારેન્તો આહ ‘‘તસ્સ હી’’તિઆદિ. તસ્સાતિ અબ્ભોકાસિકસ્સ. હિસદ્દો વિત્થારજોતકો. તત્થેવાતિ પુગ્ગલિકમઞ્ચકેયેવ. સઙ્ઘિકં મઞ્ચન્તિ સમ્બન્ધો. વીતમઞ્ચકોતિ વાયિતમઞ્ચકો. તસ્મિન્તિ વીતમઞ્ચકે. પુરાણમઞ્ચકો નસ્સન્તોપિ અનગ્ઘોતિ આહ ‘‘પુરાણમઞ્ચકો ગહેતબ્બો’’તિ. ચમ્મેન અવનહિતબ્બોતિ ઓનદ્ધો, સો એવ ઓનદ્ધકો. ગહેત્વા ચ પન પઞ્ઞપેત્વા નિપજ્જિતું ન વટ્ટતીતિ યોજના. અસમયેતિ વસ્સિકસઙ્ખાતે અકાલે. ચતુગ્ગુણેનાપીતિ ચતુપટલેનપિ. વટ્ટન્તિ વલાહકા આવટ્ટન્તિ અસ્મિં સમયેતિ વટ્ટુલો, સો એવ વટ્ટલિકો, સત્તાહં વટ્ટલિકો, સત્તાહો વા વટ્ટલિકો સત્તાહવટ્ટલિકો, સો આદિ યેસં તાનીતિ સત્તાહવટ્ટલિકાદીનિ. આદિસદ્દેન સત્તાહતો ઊનાધિકાનિ ગહેતબ્બાનિ. કાયાનુગતિકત્તાતિ કાયં અનુગમકત્તા કાયસદિસત્તાતિ અત્થો.

પણ્ણકુટીસૂતિ પણ્ણેન છાદિતકુટીસુ. સભાગભિક્ખૂનન્તિ અત્તના સભાગભિક્ખૂનં, સન્તિકન્તિ સમ્બન્ધો. અનોવસ્સકે ઠાનેતિ યોજના. લગ્ગેત્વાતિ લમ્બેત્વા, અયમેવ વા પાઠો. ‘‘સમ્મજ્જનિ’’ન્તિ પદં ‘‘ગહેત્વા’’તિ પદે અવુત્તકમ્મં, ‘‘ઠપેતબ્બા’’તિ પદે વુત્તકમ્મં. ધોવિત્વાતિ સમ્મજ્જનિં સુદ્ધં કત્વા. ઉપોસથાગારાદીસૂતિઆદિસદ્દેન પરિવેણાદીનિ ગહેતબ્બાનિ.

યો પન ભિક્ખુ ગન્તુકામો હોતિ, તેનાતિ યોજના. તત્થાતિ સાલાયં. યત્થ કત્થચીતિ યસ્મિં કિસ્મિઞ્ચિ ઠાને. પાકતિકટ્ઠાનેતિ પકતિયા ગહિતટ્ઠાને. તત્ર તત્રેવાતિ તેસુ તેસુ ચેતિયઙ્ગણાદીસુયેવ. અસનસાલન્તિ અસન્તિ ભક્ખન્તિ અસ્સં સાલાયન્તિ અસના, અસના ચ સા સાલા ચેતિ અસનસાલા, ભોજનસાલાતિ અત્થો. તત્રાતિ તસ્સ સમ્મજ્જન્તસ્સ, તસ્મિં ‘‘વત્તં જાનિતબ્બ’’ન્તિ પાઠે વા. મજ્ઝતોતિ પવિત્તતો, સુદ્ધટ્ઠાનતોતિ અત્થો. પાદટ્ઠાનાભિમુખાતિ સમ્મજ્જન્તસ્સ પાદટ્ઠાનં અભિમુખા. વાલિકા હરિતબ્બાતિ પંસુ ચ વાલિકા ચ અપનેતબ્બા. સમ્મુઞ્ચનીસલાકાય પરં પેલ્લેતબ્બાતિ અધિપ્પાયો. બહીતિ સમ્મજ્જિતબ્બતલતો બહિ.

૧૧૧. મસારકોતીતિ એત્થ ઇતિસદ્દો નામપરિયાયો, મસારકો નામાતિ અત્થો. એવં બુન્દિકાબદ્ધોતીતિઆદીસુપિ. પાદે મસિત્વા વિજ્ઝિત્વા તત્થ અટનિયો પવેસેતબ્બા એત્થાતિ મસારકો. બુન્દો એવ બુન્દિકો, પાદો, તસ્મિં આબદ્ધા બન્ધિતા અટની યસ્સાતિ બુન્દિકાબદ્ધો. કુળીરસ્સ પાદો વિય પાદો યસ્સાતિ કુળીરપાદકો, યથા કુળીરો વઙ્કપાદો હોતિ, એવં વઙ્કપાદોતિ વુત્તં હોતિ. આહચ્ચ અઙ્ગે વિજ્ઝિત્વા તત્થ પવેસિતો પાદો યસ્સાતિ આહચ્ચપાદકો. આણિન્તિ અગ્ગખિલં. મઞ્ચતિ પુગ્ગલં ધારેતીતિ મઞ્ચો. પીઠતિ વિસમદુક્ખં હિંસતીતિ પીઠં. પણવોતિ એકો તૂરિયવિસેસો, તસ્સ સણ્ઠાનં કત્વાતિ અત્થો. તઞ્હિ એતરહિ બુદ્ધપટિમસ્સ પલ્લઙ્કસણ્ઠાનં હોતિ. તન્તિ કોચ્છં. કરોન્તિ કિરાતિ સમ્બન્ધો. એત્થાતિ સેનાસનપરિભોગે. હીતિ સચ્ચં. તન્તિ કોચ્છં મહગ્ઘં હોતિ, મહગ્ઘત્તા ભદ્દપીઠન્તિપિ વુચ્ચતિ. યેનાતિ યેન ભિક્ખુના. ‘‘થામમજ્ઝિમસ્સા’’તિ પદેન પમાણમજ્ઝિમં નિવત્તેતિ.

એત્થાતિ ‘‘અનાપુચ્છં વા ગચ્છેય્યા’’તિ પદે. થેરો આણાપેતીતિ યોજના. આણાપેતીતિ ચ આણ-ધાતુયા એવ પેસનસઙ્ખાતસ્સ હેત્વત્થસ્સ વાચકત્તા ણાપેસદ્દો સ્વત્થોવ. સોતિ દહરો. તથાતિ યથા થેરેન વુત્તો, તથા કત્વાતિ અત્થો. તત્થાતિ દિવાટ્ઠાને, મઞ્ચપીઠે વા. તતોતિ ઠપનકાલતો. પરિબુન્ધેતિ હિં સેતીતિ પલિબોધો, પરિસદ્દો ઉપસગ્ગો, સો વિકારવસેન અઞ્ઞથા જાતો. સો પલિબોધો અઞ્ઞત્થ આવાસાદિકો, ઇધ પન સન્થરાપિતમઞ્ચાદિકો. સાયન્તિ સાયન્હે, ભુમ્મત્થે ચેતં ઉપયોગવચનં. થેરો ભણતીતિ સમ્બન્ધો. તત્થાતિ મઞ્ચપીઠે. ‘‘બાલો હોતી’’તિ વત્વા તસ્સ અત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘અનુગ્ગહિતવત્તો’’તિ. અનુગ્ગહિતં વત્તં યેનાતિ અનુગ્ગહિતવત્તો, થેરો. તજ્જેતીતિ ઉબ્બેજેતિ. તસ્મિન્તિ દહરે. અસ્સાતિ થેરસ્સ.

આણત્તિક્ખણેયેવાતિ થેરસ્સ પેસનક્ખણેયેવ. દહરો વદતીતિ યોજના. ‘‘થેરો’’તિ પદં ‘‘વત્વા ગચ્છતી’’તિ પદદ્વયે કત્તા, ‘‘કારેતબ્બો’’તિ પદે કમ્મં. નન્તિ મઞ્ચપીઠં, ‘‘પઞ્ઞપેત્વા’’તિપદમપેક્ખિય એવં વુત્તં. નન્તિ દહરં વા. ‘‘વત્વા’’તિ પદમપેક્ખિય એવં વુત્તં. તત્થેવાતિ મઞ્ચપીઠેયેવ. અસ્સાતિ થેરસ્સ. તત્થાતિ દિવાટ્ઠાને. ભોજનસાલતો અઞ્ઞત્થ ગચ્છન્તોતિ ભોજનસાલતો નિક્ખમિત્વા મઞ્ચપીઠપઞ્ઞાપનટ્ઠાનતો અઞ્ઞં ઠાનં ગચ્છન્તો, થેરોતિ યોજના. તત્થેવાતિ દિવાટ્ઠાનેયેવ. યત્રિચ્છતીતિ યં ઠાનં ગન્તુમિચ્છતીતિ અત્થો. અન્તરસન્નિપાતેતિ સકલં અહોરત્તં અસન્નિપાતેત્વા અન્તરે સન્નિપાતે સતીતિ યોજના.

તત્થાતિ તસ્મિં ઠાને. આગન્તુકા ગણ્હન્તીતિ સમ્બન્ધો. તતોતિ ગણ્હનતો. તેસન્તિ આગન્તુકાનં. યેહીતિ આવાસિકો વા હોતુ, આગન્તુકો વા, યેહિ ભિક્ખૂહિ. તેતિ નિસિન્નકભિક્ખૂ. ઉદ્ધં પાળિપાઠં સારેતિ પવત્તેતીતિ ઉસ્સારકો. ધમ્મકથાયં સાધૂતિ ધમ્મકથિકો. તસ્મિન્તિ ઉસ્સારકે વા ધમ્મકથિકે વા. અહોરત્તન્તિ અહો ચ રત્તિ ચ અહોરત્તં, અચ્ચન્તસંયોગપદં. ઇતરસ્મિન્તિ પઠમં નિસિન્નભિક્ખુતો અઞ્ઞસ્મિં ભિક્ખુમ્હીતિ યોજના. અન્તોઉપચારટ્ઠેયેવાતિ લેડ્ડુપાતસઙ્ખાતસ્સ ઉપચારસ્સ અન્તો ઠિતેયેવ, અનાદરે ચેતં ભુમ્મં. સબ્બત્થાતિ આપત્તિવારઅનાપત્તિવારેસુ.

૧૧૨. ચિમિલિકં વાતિઆદીસુ વિનિચ્છયો એવં વેદિતબ્બોતિ યોજના. તન્તિ ચિમિલિકત્થરણં. ઉત્તરિ અત્થરિતબ્બન્તિ ઉત્તરત્થરણન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ઉત્તરત્થરણં નામા’’તિઆદિ. ભૂમિયન્તિ સુધાદિપરિકમ્મેન અકતાયં પકતિભૂમિયં. ચમ્મખણ્ડોતિ એત્થ ચમ્મંયેવ અન્તે ખણ્ડત્તા છિન્નત્તા ચમ્મખણ્ડોતિ વુચ્ચતિ. નનુ સીહચમ્માદીનિ ન કપ્પન્તીતિ આહ ‘‘અટ્ઠકથાસુ હી’’તિઆદિ. હીતિ સચ્ચં. તસ્માતિ યસ્મા ન દિસ્સતિ, તસ્મા. પરિહરણેયેવાતિ અત્તનો સન્તકન્તિ પરિચ્છિન્દિત્વા, પુગ્ગલિકન્તિ વા પરિગ્ગહેત્વા તં તં ઠાનં હરણેયેવ. પાદો પુઞ્છીયતિ સોધીયતિ એતાયાતિ પાદપુઞ્છનીતિ કત્વા રજ્જુપિલોતિકાયો પાદપુઞ્છનીતિ વુચ્ચતીતિ આહ ‘‘પાદપુઞ્છની નામા’’તિઆદિ. મયસદ્દલોપં કત્વા ફલકપીઠન્તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘ફલકપીઠં નામ ફલકમયં પીઠ’’ન્તિ. ફલકઞ્ચ પીઠઞ્ચ ફલકપીઠન્તિ વા દસ્સેતું વુત્તં ‘‘અથ વા’’તિ. એતેનાતિ ‘‘ફલકપીઠ’’ન્તિ પદેન. ‘‘સઙ્ગહિત’’ન્તિ પદે કરણં, કત્તા વા. બીજનિપત્તકન્તિ ચતુરસ્સબીજનીયેવ સકુણપત્તસદિસત્તા બીજનિપત્તકં, સદિસત્થે કો. ‘‘અજ્ઝોકાસે’’તિ પદં ‘‘પચિત્વા’’તિ પદે આધારો. અગ્ગિસાલાયન્તિ અગ્ગિના પચનસાલાયં. પબ્ભારેતિ લેણસદિસે પબ્ભારે. યત્થાતિ યસ્મિં ઠાને.

યસ્મિન્તિ પુગ્ગલે. ‘‘અત્તનો પુગ્ગલિકમિવ હોતી’’તિ ઇમિના અનાપત્તીતિ દસ્સેતિ.

૧૧૩. યો ભિક્ખુ વા લજ્જી હોતિ, તથારૂપં ભિક્ખું વા તિ યોજના. ‘‘લજ્જી હોતી’’તિ વત્વા તસ્સ અત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘અત્તનો પલિબોધં વિય મઞ્ઞતી’’તિ. યોતિ આપુચ્છકો ભિક્ખુ. ‘‘કેનચિ ઉપદ્દુતં હોતી’’તિ સઙ્ખેપેન વુત્તમત્થં વિત્થારેન્તો આહ ‘‘સચેપિ હી’’તિઆદિ. હિસદ્દો વિત્થારજોતકો. વુડ્ઢતરો ભિક્ખુ ગણ્હાતીતિ સમ્બન્ધો. તં પદેસન્તિ સેનાસનટ્ઠપિતટ્ઠાનં. આપદાસૂતિ વિપત્તીસૂતિ. ચતુત્થં.

૫. દુતિયસેનાસનસિક્ખાપદં

૧૧૬. પઞ્ચમે મઞ્ચકભિસીતિ મઞ્ચે અત્થરિતબ્બો મઞ્ચકો, સોયેવ ભિસીતિ મઞ્ચકભિસિ. એવં પીઠકભિસિપિ. પાવારો કોજવોતિ દ્વેયેવ પચ્ચત્થરણન્તિ વુત્તાતિ આહ ‘‘પાવારો’’તિઆદિ. વુત્તન્તિ અટ્ઠકથાસુ વુત્તં. દુતિયાતિક્કમેતિ દુતિયપાદાતિક્કમે. સેનાસનતોતિ સચે એકં સેનાસનં હોતિ, તતો. અથ બહૂનિ સેનાસનાનિ હોન્તિ, સબ્બપચ્છિમસેનાસનતો. એકો લેડ્ડુપાતો સેનાસનસ્સ ઉપચારો હોતિ, એકો પરિક્ખેપારહોતિ આહ ‘‘દ્વે લેડ્ડુપાતા’’તિ.

સચે ભિક્ખુ, સામણેરો, આરામિકો ચાતિ તયો હોન્તિ, ભિક્ખું અનાપુચ્છિત્વા સામણેરો વા આરામિકો વા ન આપુચ્છિતબ્બો. અથ સામણેરો, આરામિકો ચાતિ દ્વે હોન્તિ, સામણેરં અનાપુચ્છિત્વા આરામિકોવ ન આપુચ્છિતબ્બોતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ભિક્ખુમ્હિ સતી’’તિઆદિ. તીસુપિ અસન્તેસુ આપુચ્છિતબ્બવિધિં દસ્સેતું વુત્તં ‘‘તસ્મિમ્પિ અસતી’’તિઆદિ. યેનાતિ ઉપાસકેન, ‘‘કારિતો’’તિ પદે કત્તા. તસ્સાતિ વિહારસામિકસ્સ. તસ્મિમ્પિ અસતિ ગન્તબ્બન્તિ યોજના. પાસાણેસૂતિ પાસાણફલકેસુ. સચે ઉસ્સહતીતિ સચે સક્કોતિ. ઉસ્સહન્તેન ભિક્ખુના ઠપેતબ્બન્તિ યોજના. તેપીતિ ઉપાસકાપિ, ન સમ્પટિચ્છન્તીતિ સમ્બન્ધો. તત્થાતિ દારુભણ્ડાદીસુ.

પરિચ્છેદાકારેન વેણીયતિ દિસ્સતીતિ પરિવેણં. ‘‘અથ ખો’’તિ પદં ‘‘વેદિતબ્બ’’ન્તિ પદે અરુચિલક્ખણં. ‘‘આસન્ને’’તિ ઇમિના ઉપચારસદ્દસ્સ ઉપટ્ઠાનત્થઅઞ્ઞરોપનત્થે નિવત્તેતિ. યસ્મા વમ્મિકરાસિયેવ હોતિ, તસ્માતિ યોજના. ઉપચિનન્તીતિ ઉપચિકા, તાહિ નિમિત્તભૂતાહિ પલુજ્જતિ નસ્સતીતિ અત્થો. સેનાસનન્તિ વિહારં. ખાયિતુન્તિ ખાદિતું, અયમેવ વા પાઠો. તન્તિ મઞ્ચપીઠં. મઞ્ચપીઠં વિહારે અપઞ્ઞપેત્વા વિહારૂપચારે પઞ્ઞાપનસ્સ વિસેસફલં દસ્સેતું આહ ‘‘વિહારૂપચારે પના’’તિઆદિ. વિહારૂપચારે પઞ્ઞપિતન્તિ સમ્બન્ધો.

૧૧૮. ‘‘ગચ્છન્તેના’’તિ પદં ‘‘ગન્તબ્બ’’ન્તિ પદે કત્તા. તથેવાતિ યથા પુરિમભિક્ખુ કરોતિ, તથેવ. વસન્તેન ભિક્ખુના પટિસામેતબ્બન્તિ યોજના. રત્તિટ્ઠાનન્તિ રત્તિં વસનટ્ઠાનં.

યા દીઘસાલા વા યા પણ્ણસાલા વા ઉપચિકાનં ઉટ્ઠાનટ્ઠાનં હોતિ, તતોતિ યોજના. તસ્મિન્તિ દીઘસાલાદિકે. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા, સન્તિટ્ઠન્તીતિ સમ્બન્ધો. સિલુચ્ચયોતિ પબ્બતો, તસ્મિં લેણં સિલુચ્ચયલેણં, પબ્બતગુહાતિ અત્થો. ઉપચિકાસઙ્કાતિ ઉપચિકાનં ઉટ્ઠાનટ્ઠાનન્તિ આસઙ્કા. તતોતિ પાસાણપિટ્ઠિયં વા પાસાણથમ્ભેસુ વા કતસેનાસનાદિતો. આગન્તુકો યો ભિક્ખુ અનુવત્તન્તો વસતીતિ સમ્બન્ધો. સોતિ આગન્તુકો ભિક્ખુ. પુન સોતિ આગન્તુકો ભિક્ખુયેવ. તતોતિ ગહેત્વા ઇસ્સરિયેન વસનતો. ઉભોપીતિ આવાસિકોપિ આગન્તુકોપિ દ્વે ભિક્ખૂ. તેસૂતિ દ્વીસુ તીસુ. પચ્છિમસ્સાતિ સબ્બપચ્છિમસ્સ. આભોગેનાતિ આભોગમત્તેન મુત્તિ નત્થિ, આપુચ્છિતબ્બમેવાતિ અધિપ્પાયો. અઞ્ઞતોતિ અઞ્ઞાવાસતો. અઞ્ઞત્રાતિ અઞ્ઞસ્મિં આવાસે. તત્થેવાતિ આનીતાવાસેયેવ. તેનાતિ વુડ્ઢતરેન, ‘‘સમ્પટિચ્છિતે’’તિ પદે કત્તા. સમ્પટિચ્છિતેતિ વુડ્ઢતરેન સમ્પટિચ્છિતેપિ ઇતરસ્સ ગન્તું વટ્ટતિ આપુચ્છિતત્તાતિ વદન્તિ. નટ્ઠં વાતિ નટ્ઠે વા સેનાસને સતિ ગીવા ન હોતીતિ યોજના. અઞ્ઞસ્સાતિ અવિસ્સાસિકપુગ્ગલસ્સ. નટ્ઠાનીતિ નટ્ઠેસુ મઞ્ચપીઠેસુ સન્તેસુ.

વુડ્ઢતરો ભિક્ખુ ચ ઇસ્સરિયો ચ યક્ખો ચ સીહો ચ વાળમિગો ચ કણ્હસપ્પો ચ વુડ્ઢ…પે… કણ્હસપ્પા, તે આદયો યેસં તેતિ વુડ્ઢ…પે… કણ્હસપ્પાદયો, તેસુ. આદિસદ્દેન પેતાદયો સઙ્ગણ્હાતિ. યત્થાતિ યસ્મિં ઠાને. અસ્સાતિ ભિક્ખુનો. ‘‘પલિબુદ્ધો’’તિ પદસ્સ અત્થં દસ્સેતું વુત્તં ‘‘ઉપદ્દુતો’’તિ. પઞ્ચમં.

૬. અનુપખજ્જસિક્ખાપદં

૧૧૯. છટ્ઠે રૂમ્ભિત્વાતિ નિવારેત્વા, આવરણં કત્વાતિ અત્થો. વસ્સગ્ગેનાતિ વસ્સગણનાય. અનુપખજ્જાતિ એત્થ ખદ હિંસાયન્તિ ધાતુપાઠેસુ (સદ્દનીતિધાતુમાલાયં ૧૫ દકારન્તધાતુ) વુત્તત્તા ખદસદ્દો હિંસત્થો હોતિ. અનુસમીપં ઉપગન્ત્વા ખદનં હિં સનં નામ અનુસમીપં પવિસનમેવાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અનુપવિસિત્વા’’તિ.

૧૨૦. ‘‘જાન’’ન્તિ એત્થ જાનનાકારં દસ્સેતું વુત્તં ‘‘અનુટ્ઠાપનીયો અય’’ન્તિ. તેનેવાતિ જાનનહેતુના એવ. અસ્સાતિ ‘‘જાન’’ન્તિપદસ્સ. હીતિ વિત્થારજોતકો. સઙ્ઘો પન દેતીતિ સમ્બન્ધો. યસ્સાતિ વુડ્ઢાદીસુ અઞ્ઞતરસ્સ. એત્થાતિ વુડ્ઢગિલાનાદીસુ. ગિલાનસ્સપિ દેતીતિ યોજના. ‘‘ગિલાનો’’તિ પદં ‘‘ન પીળેતબ્બો, અનુકમ્પિતબ્બો’’તિપદદ્વયે વુત્તકમ્મં. ‘‘કામઞ્ચા’’તિ પદસ્સ અનુગ્ગહત્થજોતકત્તા પનસદ્દો ગરહત્થજોતકો.

૧૨૧. મઞ્ચપીઠાનં ઉપચારો નામાતિ સમ્બન્ધો. યતોતિ યતો કુતોચિ ઠાનતો. યાવ મઞ્ચપીઠં અત્થિ, તાવ ઉપચારો નામાતિ યોજના. તસ્મિં ઉપચારે ઠિતસ્સ ભિક્ખુનો ઉપચારેતિ સમ્બન્ધો.

‘‘અભિનિસીદતિ વા અભિનિપજ્જતિ વા’’તિ એત્થ વાસદ્દસ્સ અનિયમવિકપ્પત્થં દસ્સેતું વુત્તં ‘‘અભિનિસીદનમત્તેના’’તિઆદિ.

૧૨૨. ઇતોતિ વારતો. ઇધાતિ ઇમસ્મિં પાચિત્તિયવારે. યથા વુત્તો, એવન્તિ સમ્બન્ધો. સબ્બત્થેવાતિ સબ્બેસુ એવ વિહારપરિવેણેસુ. અસ્સાતિ વિસભાગપુગ્ગલસ્સ. ઇધાપીતિ ઇમસ્મિમ્પિ સિક્ખાપદે. તત્થાતિ વિસ્સાસિકપુગ્ગલે.

૧૨૩. પાળિયં ‘‘આપદાસૂ’’તિપદં ‘‘પવિસતી’’તિ અજ્ઝાહારપદેન સમ્બન્ધિતબ્બન્તિ આહ ‘‘આપદાસૂતિઆદી’’તિ. છટ્ઠં.

૭. નિક્કડ્ઢનસિક્ખાપદં

૧૨૬. સત્તમે યે પાસાદા વા યાનિ વા ચતુસ્સાલાનીતિ યોજના. ચતસ્સો ભૂમિયો એતેસન્તિ ચતુભૂમકા. એવં પઞ્ચભૂમકા. કોટ્ઠકાનીતિ દ્વારકોટ્ઠકાનિ. ‘‘પાસાદા’’તિપદમપેક્ખિય વુત્તં ‘‘યે’’તિપદં, ‘‘ચતુસ્સાલાની’’તિપદે અપેક્ખિતે ‘‘યાની’’તિ લિઙ્ગવિપલ્લાસો હોતિ. સેનાસનેસુ એકેન પયોગેન બહુકે દ્વારે ભિક્ખું અતિક્કામેતીતિ સમ્બન્ધો. નાનાપયોગેહિ નાનાદ્વારે ભિક્ખું અતિક્કામેન્તસ્સાતિ યોજના. ‘‘દ્વારગણનાયા’’તિઇમિના પયોગગણનાયાતિપિ અત્થં ઞાપેતિ અત્થતો પાકટત્તા. અનામસિત્વાતિ અછુપિત્વા.

એત્તકાનીતિ એતપમાણાનિ. તસ્સાતિ નિક્કડ્ઢિયમાનસ્સ ભિક્ખુસ્સ. ગાળ્હન્તિ દળ્હં.

૧૨૭. ઇધાપીતિ ઇમસ્મિમ્પિ સિક્ખાપદે. પિસદ્દો પુરિમસિક્ખાપદાપેક્ખો. સબ્બત્થાતિ સબ્બેસુ સિક્ખાપદેસુ. યત્રાતિ યસ્મિં સિક્ખાપદે.

૧૨૮. સોતિ ભણ્ડનકારકકલહકારકો ભિક્ખુ. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા. પક્ખન્તિ અત્તનો પક્ખં. નિક્કડ્ઢિયમાનપુગ્ગલપક્ખે ઉમ્મત્તકસ્સ નિક્કડ્ઢતિ વા નિક્કડ્ઢાપેતિ વાતિ સમ્બન્ધિતબ્બં. નિક્કડ્ઢકપુગ્ગલપક્ખે ઉમ્મત્તકસ્સ અનાપત્તીતિ સમ્બન્ધિતબ્બન્તિ. સત્તમં.

૮. વેહાસકુટિસિક્ખાપદં

૧૨૯. અટ્ઠમે અચ્છન્નતલત્તા ઉપરિ વેહાસો એતિસ્સાતિ ઉપરિવેહાસા, સા ચ સા કુટિ ચેતિ ઉપરિવેહાસકુટીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ઉપરિઅચ્છન્નતલાયા’’તિ. તસ્સા કુટિયા સરૂપં દસ્સેતું વુત્તં ‘‘દ્વિભૂમિકકુટિયા વા’’તિઆદિ. ‘‘મઞ્ચ’’ન્તિ પદં ‘‘અભી’’તિઉપસગ્ગેન સમ્બન્ધિતબ્બન્તિ આહ ‘‘અભિભવિત્વા’’તિ. ‘‘નિસીદતી’’તિ કિરિયાપદેન વા યોજેતબ્બોતિ આહ ‘‘ભુમ્મત્થે વા’’તિઆદિ. એતન્તિ ‘‘મઞ્ચ’’ન્તિપદે એતં વચનં ઉપયોગવચનં. અથ વા એતન્તિ ‘‘મઞ્ચ’’ન્તિપદં ઉપયોગવચનવન્તં. એત્થ ચ પચ્છિમસમ્બન્ધે અભીત્યૂપસગ્ગો પદાલઙ્કારમત્તો પદવિભૂસનમત્તોતિ આહ ‘‘અભીતિ ઇદં પના’’તિઆદિ. પદસોભણત્થન્તિ પદસ્સ અલઙ્કારત્થં વિભૂસનત્થં પદસ્સ ફુલ્લિતત્થન્તિ અધિપ્પાયો. નિપતિત્વાતિ એત્થ નીત્યૂપસગ્ગો ધાત્વત્થાનુવત્તકોતિ આહ ‘‘પતિત્વા’’તિ. અથ વા નિક્ખન્તત્થવાચકોતિ આહ ‘‘નિક્ખમિત્વા વા’’તિ. ઇમિના નીત્યૂપસગ્ગસ્સ ધાત્વત્થવિસેસકતં દીપેતિ, નિક્ખન્તો હુત્વા પતિત્વાતિ અત્થો. હીતિ યસ્મા. આણીતિ અગ્ગખીલા.

૧૩૧. યા કુટિ સીસં ન ઘટ્ટેતિ, સા અસીસઘટ્ટા નામાતિ યોજના. ‘‘પમાણમજ્ઝિમસ્સા’’તિઇમિના થામમજ્ઝિમં નિવત્તેતિ. સબ્બહેટ્ઠિમાહીતિ સબ્બેસં દબ્બસમ્ભારાનં હેટ્ઠા ઠિતાહિ. તુલાહીતિ ગેહથમ્ભાનમુપરિ વિત્થારવસેન ઠિતેહિ કટ્ઠવિસેસેહિ. ઇમિના અટ્ઠકથાવચનેન ચ તુલાય સરૂપં પાકટં. કેચિ પન તુલાય સરૂપં અઞ્ઞથા વદન્તિ. એતેનાતિ ‘‘મજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ અસીસઘટ્ટા’’તિવચનેન દસ્સિતા હોતીતિ સમ્બન્ધો. હીતિ સચ્ચં. યા કાચિ કુટિ વુચ્ચતીતિ યોજના. ઉપરીતિ દ્વિભૂમિકકુટિયં ભૂમિતો ઉપરિ ભૂમિયં. અચ્છન્નતલાતિ અનુલ્લોચતલા, અવિતાનતલાતિ અત્થો. ઇધ પનાતિ ઇમસ્મિં પન સિક્ખાપદે.

૧૩૩. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા. યાયન્તિ યા અયં કુટિ. તત્થાતિ તસ્સં સીસઘટ્ટકુટિયં. અનોણતેન ભિક્ખુનાતિ યોજના. યસ્સાતિ કુટિયા. અપરિભોગન્તિ ન પરિભુઞ્જિતબ્બં, ન પરિભુઞ્જનારહન્તિ અત્થો. પતાણીતિ પતનસ્સ નિવારણા આણિ અગ્ગખીલા. સા હિ આબન્ધં નયતિ પવત્તેતીતિ આણીતિ વુચ્ચતિ. યત્થાતિ યસ્મિં મઞ્ચપીઠે. ન નિપ્પતન્તીતિ નિક્ખન્તો હુત્વા ન પતન્તિ. આહચ્ચપાદકેતિ અઙ્ગે આહનિત્વા વિજ્ઝિત્વા તત્થ પવેસિતપાદકે. નાગદન્તકાદીસૂતિ નાગસ્સ દન્તો વિયાતિ નાગદન્તકો, સદિસત્થે કો, સો આદિ યેસં તેતિ નાગદન્તકાદયો, તેસુ. આદિસદ્દેન ભિત્તિખીલાદયો સઙ્ગણ્હાતીતિ. અટ્ઠમં.

૯. મહલ્લકવિહારસિક્ખાપદં

૧૩૫. નવમે પિટ્ઠસઙ્ઘાટસ્સાતિ દ્વારબાહાય. સા હિ પિટ્ઠે દ્વિન્નં કવાટાનં સં એકતો ઘાટો ઘટનં સમાગમો એતસ્સત્થીતિ પિટ્ઠસઙ્ઘાટોતિ વુચ્ચતિ. કુરુન્દિયં વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. મહાઅટ્ઠકથાયં વુત્તન્તિ યોજના. તન્તિ મહાઅટ્ઠકથાય વુત્તવચનં. એવં ‘‘તદેવા’’તિ એત્થાપિ. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા. ભગવતાપીતિ ન મહાઅટ્ઠકથાચરિયેહિ એવ વુત્તં, અથ ખો ભગવતાપિ કતોતિ યોજના. દ્વારબન્ધેન અગ્ગળસ્સ અવિનાભાવતો ‘‘અગ્ગળટ્ઠપનાયા’’તિ વુત્તેપિ અગ્ગળેન સહ દ્વારબન્ધટ્ઠપનાયાતિ અત્થોવ ગહેતબ્બોતિ આહ ‘‘સકવાટકદ્વારબન્ધટ્ઠપનાયા’’તિ. અગ્ગળોતિ કવાટફલકો. ઇમમેવત્થન્તિ મયા વુત્તં ઇમં એવ અત્થં સન્ધાયાતિ સમ્બન્ધો. એત્થાતિ ‘‘અગ્ગળટ્ઠપનાયા’’તિવચને. અધિપ્પાયોતિ ભગવતો અભિસન્ધિ. હિ-સદ્દો વિત્થારજોતકો. કમ્પતીતિ ભુસં કમ્પતિ. ચલતીતિ ઈસં ચલતિ. તેનાતિ તેન સિથિલપતનહેતુના. માતિકાયં, પદભાજનીયઞ્ચ ‘‘અગ્ગળટ્ઠપનાયા’’તિપદસ્સ સમ્બન્ધાભાવતો તસ્સ સમ્બન્ધં દસ્સેતું વુત્તં ‘‘તત્થા’’તિઆદિ. તત્થ તત્થાતિ ‘‘અગ્ગળટ્ઠપનાયા’’તિવચને ન વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. અત્થસ્સ કારણસ્સ ઉપ્પત્તિ અત્થુપ્પત્તિ, સાયેવ અટ્ઠુપ્પત્તીતિ વુચ્ચતિ ત્થકારસ્સ ટ્ઠકારં કત્વા. અધિકારતો દટ્ઠબ્બોતિ યોજના.

યં પન વચનં વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. યસ્સાતિ મહાવિહારસ્સ. ઉપરીતિ દ્વારતો ઉપરિ. તીસુ દિસાસૂતિ ઉભોસુ પસ્સેસુ, ઉપરીતિ તીસુ દિસાસુ. તત્રાપીતિ ખુદ્દકે વિહારેપિ. સાતિ ભિત્તિ. અપરિપૂરઉપચારાપીતિ સમન્તા કવાટપમાણેન અપરિપૂરઉપચારાપિ. ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદેનાતિ ઉક્કંસપમાણેન. હત્થપાસતો અતિરેકં ન લિમ્પિતબ્બોતિ અધિપ્પાયો. તીસુ દિસાસુ એવ લિમ્પિતબ્બો ન હોતિ, લેપોકાસે સતિ અધોભાગેપિ લિમ્પિતબ્બોતિ આહ ‘‘સચે પનસ્સા’’તિઆદિ. અસ્સાતિ વિહારસ્સ. આલોકં સન્ધેન્તિ પિદહન્તીતિ ‘‘આલોકસન્ધી’’તિ વુત્તે વાતપાનકવાટકાયેવાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘વાતપાનકવાટકા વુચ્ચન્તી’’તિ. વાતં પિવતીતિ વાતપાનં, દ્વારં, તસ્મિં ઠિતા કવાટકા વાતપાનકવાટકા. તેતિ વાતપાનકવાટકા પહરન્તીતિ સમ્બન્ધો. એત્થાતિ આલોકસન્ધિમ્હિ. સબ્બદિસાસૂતિ ઉભોસુ પસ્સેસુ, હેટ્ઠા, ઉપરીતિ ચતૂસુ દિસાસુ. ‘‘તસ્મા’’તિપદં ‘‘લિમ્પિતબ્બો વા લેપાપેતબ્બો વા’’તિપદદ્વયે હેતુ. એત્થાતિ ‘‘આલોકસન્ધિપરિકમ્માયા’’તિપદે.

ઇમિનાતિ સેતવણ્ણાદિના. સબ્બમેતન્તિ એતં સબ્બં સેતવણ્ણાદિકં.

યન્તિ કિચ્ચં. કત્તબ્બં કિચ્ચન્તિ સમ્બન્ધો. સદ્દન્તરબ્યવહિતોપિ દ્વત્તિસદ્દો પરિયાયસદ્દેન સમાસો હોતીતિ આહ ‘‘છદનસ્સ દ્વત્તિપરિયાય’’ન્તિ. દ્વે વા તયો વા પરિયાયા સમાહટાતિ દ્વત્તિપરિયાયં, સમાહારે દિગુ, તિસદ્દે પરે દ્વિસ્સ અકારો હોતિ. પરિક્ખેપોતિ અનુક્કમેન પરિક્ખેપો. અપત્યૂપસગ્ગસ્સ પટિસેધવાચકત્તા ‘‘અહરિતે’’તિ વુત્તં. એત્થાતિ ‘‘અપહરિતે’’તિ પદે. ‘‘હરિત’’ન્તિ ઇમિના અધિપ્પેતન્તિ સમ્બન્ધો. આદિકપ્પકાલે અપરણ્ણતો પુબ્બે પવત્તં અન્નં પુબ્બણ્ણં, અપરસ્મિં પુબ્બણ્ણતો પચ્છા પવત્તં અન્નં અપરણ્ણં, નકારદ્વયસ્સ ણકારદ્વયં કત્વા. તેનેવાતિ અધિપ્પેતત્તા એવ.

વુત્તન્તિ વપિતં, યથા ‘‘સુમેધભૂતો ભગવા’’તિએત્થ બોધિં અસમ્પત્તોપિ બોધિસત્તો સુમેધભૂતો ‘‘ભગવા’’તિ વુચ્ચતિ અવસ્સમ્ભાવિયત્તા, એવં હરિતં અસમ્પત્તમ્પિ ખેત્તં ‘‘હરિત’’ન્તિ વુચ્ચતિ અવસ્સમ્ભાવિયત્તાતિ અત્થં દસ્સેતિ ‘‘યસ્મિમ્પિ ખેત્તે’’તિઆદિના.

અહરિતેયેવાતિ હરિતવિરહે એવ ખેત્તેતિ યોજના. તત્રાપીતિ અહરિતખેત્તેપિ. ‘‘પિટ્ઠિવંસસ્સા’’તિપદં ‘‘પસ્સે’’તિપદે સામ્યત્થછટ્ઠી, ઇમિના પકતિગેહં દસ્સેતિ. ‘‘કૂટાગારકણ્ણિકાયા’’તિપદં ‘‘ઉપરિ, થૂપિકાયા’’તિપદે સામ્યત્થછટ્ઠી, ઇમિના એકકૂટયુત્તે માળાદિકે દસ્સેતિ. ઠિતં ભિક્ખુન્તિ સમ્બન્ધો. નિસિન્નકં યંકઞ્ચિ જનન્તિ યોજના. તસ્સાતિ ઠિતટ્ઠાનસ્સ. અન્તોતિ અબ્ભન્તરે, હિ યસ્મા અયં ઓકાસો પતનોકાસોતિ યોજના.

૧૩૬. છાદિતં નામાતિ એત્થ છાદિતસદ્દો ભાવત્થો હોતિ, તેનાહ ‘‘છાદન’’ન્તિ. ઉજુકમેવાતિ છદનુટ્ઠાપનતો ઉદ્ધં ઉજુકં એવ. તન્તિ છાદનં. અપનેત્વાપીતિ નાસેત્વાપિ. તસ્માતિ યસ્મા લબ્ભતિ, તસ્મા, પક્કમિતબ્બન્તિ સમ્બન્ધો. પરિક્ખેપેનાતિ પરિવારેન છાદેન્તસ્સાતિ યોજના. ઇધાપીતિ પરિયાયછાદનેપિ અધિટ્ઠહિત્વાતિ સમ્બન્ધો. તુણ્હીભૂતેનાતિ તુણ્હીભૂતો હુત્વા. છદનુપરીતિ છદનસ્સ ઉપરિ. હીતિ સચ્ચં. ‘‘તતો ચે ઉત્તરિ’’ન્તિ એત્થ તતો દ્વત્તિપરિયાયતો ઉપરીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘તિણ્ણં મગ્ગાનં વા’’તિઆદિ.

૧૩૭. કરેન હત્થેન લુનિતબ્બો, છિન્દિતબ્બો, લાતબ્બો ગહેતબ્બોતિ વા કરળોતિ કતે અત્થપકરણાદિતો તિણમુટ્ઠિ એવાતિ આહ ‘‘તિણમુટ્ઠિય’’ન્તિ. નવમં.

૧૦. સપ્પાણકસિક્ખાપદં

૧૪૦. દસમે ‘‘જાન’’ન્તિ ગચ્છન્તાદિગણોતિ આહ ‘‘જાનન્તો’’તિ. સં વિજ્જતિ પાણો એત્થાતિ સપાણકં. એતન્તિ ઉદકં. સયં જાનન્તોપિ પરેન જાનાપેન્તોપિ જાનાતિયેવ નામાતિ આહ ‘‘યથા તથા વા’’તિ. સપાણકં ઉદકન્તિ કરણત્થે ચેતં ઉપયોગવચનં, તેનાહ ‘‘તેન ઉદકેના’’તિ. પુબ્બેતિ પથવિખણનસિક્ખાપદાદિકે.

તત્થાતિ ‘‘સિઞ્ચેય્ય વા સિઞ્ચાપેય્ય વા’’તિપદે. ધારન્તિ સોતં. માતિકં પમુખન્તિ માતિકં અભિમુખં. તત્થ તત્થાતિ તસ્મિં તસ્મિં ઠાને. અઞ્ઞતો ઠાનતો અઞ્ઞં ઠાનં નેતીતિ યોજના. ‘‘સપાણકં ઉદક’’ન્તિ સામઞ્ઞવચનસ્સપિ વિસેસે અવટ્ઠાનતો, વિસેસત્થિના ચ વિસેસસ્સ અનુપયોજિતબ્બતો ઇધ વિસેસઉદકન્તિ સન્ધાયભાસિતત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘ઇદં પના’’તિઆદિ. ઇદં પન ન વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. યન્તિ ઉદકં ‘‘ગચ્છતી’’તિપદે કત્તા. યત્થાતિ યસ્મિં ઉદકેતિ. દસમં.

ભૂતગામવગ્ગો દુતિયો.