૧. મુસાવાદસિક્ખાપદ-અત્થયોજના

ખુદ્દકાનન્તિ સુખુમાપત્તિપકાસકત્તા અપ્પકાનં, ગણનતો વા પચુરત્તા બહુકાનં. યેસં સિક્ખાપદાનન્તિ સમ્બન્ધો. ‘‘યેસ’’ન્તિ પદં ‘‘સઙ્ગહો’’તિ પદે સામ્યત્થછટ્ઠી. સઙ્ગહીયતે સઙ્ગહો. ‘‘નવહિ વગ્ગેહી’’તિપદં ‘‘સઙ્ગહો, સુપ્પતિટ્ઠિતો’’તિ પદદ્વયે કરણં. દાનીતિ કાલવાચકો સત્તમ્યન્તનિપાતો ઇદાનિ-પરિયાયો, ઇમસ્મિં કાલેતિ અત્થો. તેસન્તિ ખુદ્દકાનં, અયં વણ્ણનાતિ સમ્બન્ધો. ભવતીતિ એત્થ તિ-સદ્દો એકંસત્થે અનાગતકાલિકો હોતિ ‘‘નિરયં નૂન ગચ્છામિ, એત્થ મે નત્થિ સંસયો’’તિઆદીસુ (જા. ૨.૨૨.૩૩૧) વિય. કિઞ્ચાપેત્થ હિ યથા એકંસવાચકો નૂનસદ્દો અત્થિ, ન એવં ‘‘ભવતી’’તિ પદે, અત્થતો પન અયં વણ્ણના નૂન ભવિસ્સતીતિ અત્થો ગહેતબ્બો. અથ વા અવસ્સમ્ભાવિયત્થે અનાગતકાલવાચકો હોતિ ‘‘ધુવં બુદ્ધો ભવામહ’’ન્તિઆદીસુ (બુ. વં. ૨.૧૦૯-૧૧૪) વિય. કામઞ્હેત્થ યથા અવસ્સમ્ભાવિયત્થવાચકો ધુવસદ્દો અત્થિ, ન એવં ‘‘ભવતી’’તિ પદે, અત્થતો પન ધુવં ભવિસ્સતિ અયં વણ્ણનાતિ અત્થો ગહેતબ્બોતિ દટ્ઠબ્બં.

૧. ‘‘તત્થા’’તિ પદં ‘‘મુસાવાદવગ્ગસ્સા’’તિ પદે નિદ્ધારણસમુદાયો, તેસુ નવસુ વગ્ગેસૂતિ અત્થો. પઠમસિક્ખાપદેતિ વા, તેસુ ખુદ્દકેસુ સિક્ખાપદેસૂતિ અત્થો. સક્યાનં પુત્તોતિ ભગિનીહિ સંવાસકરણતો લોકમરિયાદં છિન્દિતું, જાતિસમ્ભેદતો વા રક્ખિતું સક્કુણન્તીતિ સક્યા. સાકવનસણ્ડે નગરં માપેન્તીતિ વા સક્યા, પુબ્બરાજાનો. તેસં વંસે ભૂતત્તા એતરહિપિ રાજાનો સક્યા નામ, તેસં પુત્તોતિ અત્થો. ‘‘બુદ્ધકાલે’’તિ પદં ‘‘પબ્બજિંસૂ’’તિ પદે આધારો. સક્યકુલતો નિક્ખમિત્વાતિ સમ્બન્ધો. ‘‘વાદક્ખિત્તો’’ત્યાદિના વાદેન ખિત્તો, વાદમ્હિ વાતિ અત્થં દસ્સેતિ. યત્ર યત્રાતિ યસ્સં યસ્સં દિટ્ઠિયં પવત્તતીતિ સમ્બન્ધો. અવજાનિત્વાતિ પટિસ્સવેન વિયોગં કત્વા. અવસદ્દો હિ વિયોગત્થવાચકો. ‘‘અપજાનિત્વા’’તિપિ પાઠો, પટિઞ્ઞાતં અપનીતં કત્વાતિ અત્થો. દોસન્તિ અયુત્તિદોસં, સલ્લક્ખેન્તો હુત્વાતિ સમ્બન્ધો. કથેન્તો કથેન્તોતિ અન્તસદ્દો માનસદ્દકારિયો. કથિયમાનો કથિયમાનોતિ હિ અત્થો. પટિજાનિત્વાતિ પટિઞ્ઞાતં કત્વા. આનિસંસન્તિ નિદ્દોસં ગુણં. પટિપુબ્બો ચરસદ્દો પટિચ્છાદનત્થોતિ આહ ‘‘પટિચરતિ પટિચ્છાદેતી’’તિ. ‘‘કિં પન રૂપં નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ વુત્તે ‘‘અનિચ્ચ’’ન્તિ વદતિ. કસ્માતિ વુત્તે ‘‘જાનિતબ્બતો’’તિ વદતિ. યદિ એવં નિબ્બાનમ્પિ જાનિતબ્બત્તા અનિચ્ચં નામ સિયાતિ વુત્તે અત્તનો હેતુમ્હિ દોસં દિસ્વા અહં ‘‘જાનિતબ્બતો’’તિ હેતું ન વદામિ, ‘‘જાતિધમ્મતો’’તિ પન વદામિ. તયા પન દુસ્સુતત્તા એવં વુત્તન્તિ વત્વા અઞ્ઞેનઞ્ઞં પટિચરતિ. ‘‘કુરુન્દિય’’ન્તિ પદં ‘‘વુત્ત’’ન્તિ પદે આધારો. એતસ્સાતિ ‘‘રૂપં અનિચ્ચં જાનિતબ્બતો’’તિ વચનસ્સ. તત્રાતિ કુરુન્દિયં. તસ્સાતિ પટિજાનનાવજાનનસ્સ. ‘‘પટિચ્છાદનત્થ’’ન્તિ પદં ‘‘ભાસતી’’તિપદે સમ્પદાનં. ‘‘મહાઅટ્ઠકથાય’’ન્તિપદં ‘‘વુત્ત’’ન્તિ પદે આધારો. ‘‘દિવાટ્ઠાનાદીસૂ’’તિ પદં ઉપનેતબ્બં. ઇદં ‘‘અસુકસ્મિં નામપદેસે’’તિ પદે નિદ્ધારણસમુદાયો.

૩. સમ્મા વદતિ અનેનાતિ સંવાદનં, ઉજુજાતિકચિત્તં, ન સંવાદનં વિસંવાદનં, વઞ્ચનાધિપ્પાયવસપ્પવત્તં ચિત્તન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘વિસંવાદનચિત્ત’’ન્તિ. ‘‘વાચા’’ત્યાદિના વચતિ એતાયાતિ વાચાતિ અત્થં દસ્સેતિ. હીતિ દળ્હીકરણજોતકં, તદમિના સચ્ચન્તિ અત્થો. ‘‘વાચાયેવા’’તિ પદં ‘‘બ્યપ્પથો’’તિ પદે તુલ્યત્થં, ‘‘વુચ્ચતી’’તિ પદે કમ્મં. પથસદ્દપરત્તા વાચાસદ્દસ્સ બ્યાદેસો કતો. સુદ્ધચેતના કથિતાતિ સમ્બન્ધો. તંસમુટ્ઠિતસદ્દસહિતાતિ તાય ચેતનાય સમુટ્ઠિતેન સદ્દેન સહ પવત્તા ચેતના કથિતાતિ યોજના.

‘‘એવ’’ન્તિ પદં ‘‘દસ્સેત્વા’’તિ પદે નિદસ્સનં, કરણં વા. ‘‘દસ્સેત્વા’’તિ પદં ‘‘દસ્સેન્તો આહા’’તિ પદદ્વયે પુબ્બકાલકિરિયા. અન્તેતિ ‘‘વાચા’’તિઆદીનં પઞ્ચન્નં પદાનં અવસાને. ‘‘આહા’’તિ એત્થ વત્તમાન-તિવચનસ્સ અકારો પચ્ચુપ્પન્નકાલવાચકેન ‘‘ઇદાની’’તિ પદેન યોજિતત્તા. ‘‘તત્થા’’તિ પદં ‘‘અત્થો વેદિતબ્બો’’તિ પદે આધારો. એત્થાતિ ‘‘અદિટ્ઠં દિટ્ઠં મે’’તિઆદીસુ. ‘‘પાળિય’’ન્તિ પદં ‘‘દેસના કતા’’તિ પદે આધારો. નિસ્સિતવિઞ્ઞાણવસેન અવત્વા નિસ્સયપસાદવસેન ‘‘ચક્ખુના દિટ્ઠ’’ન્તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘ઓળારિકેનેવા’’તિ.

૪. તસ્સાતિ ‘‘તીહાકારેહી’’તિઆદિવચનસ્સ. ‘‘અત્થો’’તિ પદં ‘‘વેદિતબ્બો’’તિ પદે કમ્મં. હીતિ વિસેસજોતકં, વિસેસં કથયિસ્સામીતિ અત્થો. તત્થાતિ ચતુત્થપારાજિકે. ઇધાતિ ઇમસ્મિં સિક્ખાપદે.

૯. આદીનમ્પીતિ પિસદ્દો સમ્પિણ્ડનત્થો.

૧૧. મન્દસદ્દો જળત્થવાચકોતિ આહ ‘‘મન્દત્તા જળત્તા’’તિ. યો પન અઞ્ઞં ભણતીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘સામણેરેના’’તિ પદં ‘‘વુત્તો’’તિ પદે કત્તા. અપિસદ્દો પુચ્છાવાચકો, ‘‘પસ્સિત્થા’’તિ પદેન યોજેતબ્બો, અપિ પસ્સિત્થાતિ અત્થો. ‘‘અદિટ્ઠં દિટ્ઠં મે’’તિઆદિવચનતો અઞ્ઞા પૂરણકથાપિ તાવ અત્થીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અઞ્ઞા પૂરણકથા નામ હોતી’’તિ. અપ્પતાય ઊનસ્સ અત્થસ્સ પૂરણવસેન પવત્તા કથા પૂરણકથા. એસા પૂરણકથા નામ કાતિ આહ ‘‘એકો’’તિઆદિ. એસા હિ ગામે અપ્પકમ્પિ તેલં વા પૂવખણ્ડં વા પસ્સિત્વા વા લભિત્વા વા બહુકં કત્વા પૂરણવસેન કથિતત્તા પૂરણકથા નામ. બહુકાનિ તેલાનિ વા પૂવે વા પસ્સન્તોપિ લભન્તોપિ અપ્પકં કત્વા ઊનવસેન કથિતત્તા ઊનકથાપિ અત્થીતિ સક્કા વત્તું. અટ્ઠકથાસુ પન અવુત્તત્તા વીમંસિત્વા ગહેતબ્બં. બહુકાય પૂરણસ્સ અત્થસ્સ ઊનવસેન પવત્તા કથા ઊનકથાતિ વિગ્ગહો કાતબ્બોતિ. પઠમં.