૫. પાચિત્તિયકણ્ડં

૧. મુસાવાદસિક્ખાપદ-અત્થયોજના

ખુદ્દકાનન્તિ સુખુમાપત્તિપકાસકત્તા અપ્પકાનં, ગણનતો વા પચુરત્તા બહુકાનં. યેસં સિક્ખાપદાનન્તિ સમ્બન્ધો. ‘‘યેસ’’ન્તિ પદં ‘‘સઙ્ગહો’’તિ પદે સામ્યત્થછટ્ઠી. સઙ્ગહીયતે સઙ્ગહો. ‘‘નવહિ વગ્ગેહી’’તિપદં ‘‘સઙ્ગહો, સુપ્પતિટ્ઠિતો’’તિ પદદ્વયે કરણં. દાનીતિ કાલવાચકો સત્તમ્યન્તનિપાતો ઇદાનિ-પરિયાયો, ઇમસ્મિં કાલેતિ અત્થો. તેસન્તિ ખુદ્દકાનં, અયં વણ્ણનાતિ સમ્બન્ધો. ભવતીતિ એત્થ તિ-સદ્દો એકંસત્થે અનાગતકાલિકો હોતિ ‘‘નિરયં નૂન ગચ્છામિ, એત્થ મે નત્થિ સંસયો’’તિઆદીસુ (જા. ૨.૨૨.૩૩૧) વિય. કિઞ્ચાપેત્થ હિ યથા એકંસવાચકો નૂનસદ્દો અત્થિ, ન એવં ‘‘ભવતી’’તિ પદે, અત્થતો પન અયં વણ્ણના નૂન ભવિસ્સતીતિ અત્થો ગહેતબ્બો. અથ વા અવસ્સમ્ભાવિયત્થે અનાગતકાલવાચકો હોતિ ‘‘ધુવં બુદ્ધો ભવામહ’’ન્તિઆદીસુ (બુ. વં. ૨.૧૦૯-૧૧૪) વિય. કામઞ્હેત્થ યથા અવસ્સમ્ભાવિયત્થવાચકો ધુવસદ્દો અત્થિ, ન એવં ‘‘ભવતી’’તિ પદે, અત્થતો પન ધુવં ભવિસ્સતિ અયં વણ્ણનાતિ અત્થો ગહેતબ્બોતિ દટ્ઠબ્બં.

૧. ‘‘તત્થા’’તિ પદં ‘‘મુસાવાદવગ્ગસ્સા’’તિ પદે નિદ્ધારણસમુદાયો, તેસુ નવસુ વગ્ગેસૂતિ અત્થો. પઠમસિક્ખાપદેતિ વા, તેસુ ખુદ્દકેસુ સિક્ખાપદેસૂતિ અત્થો. સક્યાનં પુત્તોતિ ભગિનીહિ સંવાસકરણતો લોકમરિયાદં છિન્દિતું, જાતિસમ્ભેદતો વા રક્ખિતું સક્કુણન્તીતિ સક્યા. સાકવનસણ્ડે નગરં માપેન્તીતિ વા સક્યા, પુબ્બરાજાનો. તેસં વંસે ભૂતત્તા એતરહિપિ રાજાનો સક્યા નામ, તેસં પુત્તોતિ અત્થો. ‘‘બુદ્ધકાલે’’તિ પદં ‘‘પબ્બજિંસૂ’’તિ પદે આધારો. સક્યકુલતો નિક્ખમિત્વાતિ સમ્બન્ધો. ‘‘વાદક્ખિત્તો’’ત્યાદિના વાદેન ખિત્તો, વાદમ્હિ વાતિ અત્થં દસ્સેતિ. યત્ર યત્રાતિ યસ્સં યસ્સં દિટ્ઠિયં પવત્તતીતિ સમ્બન્ધો. અવજાનિત્વાતિ પટિસ્સવેન વિયોગં કત્વા. અવસદ્દો હિ વિયોગત્થવાચકો. ‘‘અપજાનિત્વા’’તિપિ પાઠો, પટિઞ્ઞાતં અપનીતં કત્વાતિ અત્થો. દોસન્તિ અયુત્તિદોસં, સલ્લક્ખેન્તો હુત્વાતિ સમ્બન્ધો. કથેન્તો કથેન્તોતિ અન્તસદ્દો માનસદ્દકારિયો. કથિયમાનો કથિયમાનોતિ હિ અત્થો. પટિજાનિત્વાતિ પટિઞ્ઞાતં કત્વા. આનિસંસન્તિ નિદ્દોસં ગુણં. પટિપુબ્બો ચરસદ્દો પટિચ્છાદનત્થોતિ આહ ‘‘પટિચરતિ પટિચ્છાદેતી’’તિ. ‘‘કિં પન રૂપં નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વા’’તિ વુત્તે ‘‘અનિચ્ચ’’ન્તિ વદતિ. કસ્માતિ વુત્તે ‘‘જાનિતબ્બતો’’તિ વદતિ. યદિ એવં નિબ્બાનમ્પિ જાનિતબ્બત્તા અનિચ્ચં નામ સિયાતિ વુત્તે અત્તનો હેતુમ્હિ દોસં દિસ્વા અહં ‘‘જાનિતબ્બતો’’તિ હેતું ન વદામિ, ‘‘જાતિધમ્મતો’’તિ પન વદામિ. તયા પન દુસ્સુતત્તા એવં વુત્તન્તિ વત્વા અઞ્ઞેનઞ્ઞં પટિચરતિ. ‘‘કુરુન્દિય’’ન્તિ પદં ‘‘વુત્ત’’ન્તિ પદે આધારો. એતસ્સાતિ ‘‘રૂપં અનિચ્ચં જાનિતબ્બતો’’તિ વચનસ્સ. તત્રાતિ કુરુન્દિયં. તસ્સાતિ પટિજાનનાવજાનનસ્સ. ‘‘પટિચ્છાદનત્થ’’ન્તિ પદં ‘‘ભાસતી’’તિપદે સમ્પદાનં. ‘‘મહાઅટ્ઠકથાય’’ન્તિપદં ‘‘વુત્ત’’ન્તિ પદે આધારો. ‘‘દિવાટ્ઠાનાદીસૂ’’તિ પદં ઉપનેતબ્બં. ઇદં ‘‘અસુકસ્મિં નામપદેસે’’તિ પદે નિદ્ધારણસમુદાયો.

૩. સમ્મા વદતિ અનેનાતિ સંવાદનં, ઉજુજાતિકચિત્તં, ન સંવાદનં વિસંવાદનં, વઞ્ચનાધિપ્પાયવસપ્પવત્તં ચિત્તન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘વિસંવાદનચિત્ત’’ન્તિ. ‘‘વાચા’’ત્યાદિના વચતિ એતાયાતિ વાચાતિ અત્થં દસ્સેતિ. હીતિ દળ્હીકરણજોતકં, તદમિના સચ્ચન્તિ અત્થો. ‘‘વાચાયેવા’’તિ પદં ‘‘બ્યપ્પથો’’તિ પદે તુલ્યત્થં, ‘‘વુચ્ચતી’’તિ પદે કમ્મં. પથસદ્દપરત્તા વાચાસદ્દસ્સ બ્યાદેસો કતો. સુદ્ધચેતના કથિતાતિ સમ્બન્ધો. તંસમુટ્ઠિતસદ્દસહિતાતિ તાય ચેતનાય સમુટ્ઠિતેન સદ્દેન સહ પવત્તા ચેતના કથિતાતિ યોજના.

‘‘એવ’’ન્તિ પદં ‘‘દસ્સેત્વા’’તિ પદે નિદસ્સનં, કરણં વા. ‘‘દસ્સેત્વા’’તિ પદં ‘‘દસ્સેન્તો આહા’’તિ પદદ્વયે પુબ્બકાલકિરિયા. અન્તેતિ ‘‘વાચા’’તિઆદીનં પઞ્ચન્નં પદાનં અવસાને. ‘‘આહા’’તિ એત્થ વત્તમાન-તિવચનસ્સ અકારો પચ્ચુપ્પન્નકાલવાચકેન ‘‘ઇદાની’’તિ પદેન યોજિતત્તા. ‘‘તત્થા’’તિ પદં ‘‘અત્થો વેદિતબ્બો’’તિ પદે આધારો. એત્થાતિ ‘‘અદિટ્ઠં દિટ્ઠં મે’’તિઆદીસુ. ‘‘પાળિય’’ન્તિ પદં ‘‘દેસના કતા’’તિ પદે આધારો. નિસ્સિતવિઞ્ઞાણવસેન અવત્વા નિસ્સયપસાદવસેન ‘‘ચક્ખુના દિટ્ઠ’’ન્તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘ઓળારિકેનેવા’’તિ.

૪. તસ્સાતિ ‘‘તીહાકારેહી’’તિઆદિવચનસ્સ. ‘‘અત્થો’’તિ પદં ‘‘વેદિતબ્બો’’તિ પદે કમ્મં. હીતિ વિસેસજોતકં, વિસેસં કથયિસ્સામીતિ અત્થો. તત્થાતિ ચતુત્થપારાજિકે. ઇધાતિ ઇમસ્મિં સિક્ખાપદે.

૯. આદીનમ્પીતિ પિસદ્દો સમ્પિણ્ડનત્થો.

૧૧. મન્દસદ્દો જળત્થવાચકોતિ આહ ‘‘મન્દત્તા જળત્તા’’તિ. યો પન અઞ્ઞં ભણતીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘સામણેરેના’’તિ પદં ‘‘વુત્તો’’તિ પદે કત્તા. અપિસદ્દો પુચ્છાવાચકો, ‘‘પસ્સિત્થા’’તિ પદેન યોજેતબ્બો, અપિ પસ્સિત્થાતિ અત્થો. ‘‘અદિટ્ઠં દિટ્ઠં મે’’તિઆદિવચનતો અઞ્ઞા પૂરણકથાપિ તાવ અત્થીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અઞ્ઞા પૂરણકથા નામ હોતી’’તિ. અપ્પતાય ઊનસ્સ અત્થસ્સ પૂરણવસેન પવત્તા કથા પૂરણકથા. એસા પૂરણકથા નામ કાતિ આહ ‘‘એકો’’તિઆદિ. એસા હિ ગામે અપ્પકમ્પિ તેલં વા પૂવખણ્ડં વા પસ્સિત્વા વા લભિત્વા વા બહુકં કત્વા પૂરણવસેન કથિતત્તા પૂરણકથા નામ. બહુકાનિ તેલાનિ વા પૂવે વા પસ્સન્તોપિ લભન્તોપિ અપ્પકં કત્વા ઊનવસેન કથિતત્તા ઊનકથાપિ અત્થીતિ સક્કા વત્તું. અટ્ઠકથાસુ પન અવુત્તત્તા વીમંસિત્વા ગહેતબ્બં. બહુકાય પૂરણસ્સ અત્થસ્સ ઊનવસેન પવત્તા કથા ઊનકથાતિ વિગ્ગહો કાતબ્બોતિ. પઠમં.

૨. ઓમસવાદ સિક્ખાપદં

૧૨. દુતિયે મસધાતુ વિજ્ઝનત્થે પવત્તતિ ‘‘ઓમટ્ઠં ઉમ્મટ્ઠ’’ન્તિઆદીસુ (સં. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૨૧) વિયાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ઓમસન્તીતિ ઓવિજ્ઝન્તી’’તિ.

૧૩. ‘‘ઇદં વત્થુ’’ન્તિ પદં ‘‘આહરી’’તિ પદે કમ્મં. નન્દિતબ્બોતિ નન્દો વણ્ણબલાદિ, સો એતસ્સત્થીતિ નન્દી. વિસાલાનિ મહન્તાનિ વિસાણાનિ એતસ્સત્થીતિ વિસાલો, નન્દી ચ સો વિસાલો ચેતિ નન્દિવિસાલોતિ વચનત્થં દસ્સેતિ ‘‘નન્દિવિસાલો નામા’’તિઆદિના. સોતિ નન્દિવિસાલો, ‘‘આહા’’તિ પદે કત્તા. તત્થેવાતિ યુઞ્જિતટ્ઠાનેયેવ. અહેતુકપટિસન્ધિકાલેપીતિ પિ-સદ્દો અનુગ્ગહત્થવાચકો, પગેવ દ્વિહેતુક તિહેતુક પટિસન્ધિકાલેતિ અત્થો. ‘‘તેન ચા’’તિ ચકારસ્સ અવુત્તસમ્પિણ્ડનત્થત્તા ‘‘અત્તનો કમ્મેન ચા’’તિ અત્થં સમ્પિણ્ડેતીતિ આહ ‘‘અત્તનો કમ્મેન ચા’’તિ. અત્તનોતિ નન્દિવિસાલસ્સ.

૧૫. એત્થાતિ એતિસ્સં પદભાજનિયં, ‘‘આહા’’તિ પદે આધારો. ‘‘યસ્મા’’તિ પદં વિભજિતુકામો’’તિ પદે હેતુ. અટ્ઠુપ્પત્તિયંયેવ ‘‘હીનેનાપી’’તિ વત્વા પદભાજનિયં અવુત્તત્તા ઇદં વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. વેણુકારજાતીતિ વિલીવકારજાતિ. નેસાદજાતીતિ એત્થ કેવટ્ટજાતિપિ સઙ્ગહિતા.

પુ વુચ્ચતિ કરીસં, તં કુસતિ અપનેતીતિ પુક્કુસો. પુપ્ફં વુચ્ચતિ કરીસં, કુસુમં વા, તં છડ્ડેતીતિ પુપ્ફછડ્ડકો.

કુટતિ છિન્દતીતિ કોટ્ઠો, સોયેવ કોટ્ઠકો. યકારભકારે એકતો યોજેત્વા ‘‘યભા’’તિ યો અક્કોસો અત્થિ, એસો હીનો નામ અક્કોસોતિ યોજના.

૧૬. સબ્બપદેસૂતિ નામાદીસુ સબ્બપદેસુ. એત્થાતિ ઇમસ્મિં સિક્ખાપદે. અલિકન્તિ અસચ્ચં, મિચ્છાવાચન્તિ સમ્બન્ધો. યોપિ વદતીતિ યોજના.

૨૬. પરિહરિત્વાતિ પરિમુખં કથનં અપનેત્વા. દવં પરિહાસં કામેતીતિ દવકામો, તસ્સ ભાવો દવકમ્યં, તંયેવ દવકમ્યતા. અનુપસમ્પન્નન્તિ એત્થ અકારસ્સ સદિસત્થમગ્ગહેત્વા અઞ્ઞત્થોવ ગહેતબ્બોતિ આહ ‘‘ઠપેત્વા ભિક્ખુ’’ન્તિઆદિ. યદિ હિ સદિસત્થો ભવેય્ય, સામણેરોવ અનુપસમ્પન્નો નામ સિયા સણ્ઠાનેન ચ પુરિસભાવેન ચ સદિસત્તા, તસ્મા અઞ્ઞત્થોવ ગહેતબ્બોતિ દટ્ઠબ્બં. સબ્બસત્તાતિ એત્થ સબ્બસદ્દો અનવસેસત્થો મનુસ્સે ઉપાદાય વચનત્થજાનનાજાનનપકતિકાનં સબ્બસત્તાનમ્પિ ગહિતત્તા.

૩૫. અત્થપુરેક્ખારો નામાતિ વેદિતબ્બોતિ સમ્બન્ધો. સિક્ખાપદમપેક્ખિય નપુંસકલિઙ્ગવસેન ‘‘કિરિય’’ન્તિઆદિ વુત્તં. આપત્તિમપેક્ખિય ઇત્થિલિઙ્ગવસેન ‘‘કિરિયા’’તિઆદિ વુત્તં. વજ્જકમ્મસદ્દા સિક્ખાપદમપેક્ખન્તાપિ આપત્તિ, મપેક્ખન્તાપિ નિયતનપુંસકલિઙ્ગત્તા નપુંસકાયેવ, તસ્મા તે દ્વે આપત્તિટ્ઠાને ન વુત્તાતિ દટ્ઠબ્બન્તિ. દુતિયં.

૩. પેસુઞ્ઞસિક્ખાપદં

૩૬. તતિયે ‘‘જાતભણ્ડનાન’’ન્તિ વત્તબ્બે અગ્યાહિતોતિઆદીસુ વિય વિસેસનપરનિપાતવસેન ‘‘ભણ્ડનજાતાન’’ન્તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘સઞ્જાતભણ્ડનાન’’ન્તિ. ‘‘પુબ્બભાગો’’તિ વત્વા તસ્સ સરૂપં દસ્સેતિ ‘‘ઇમિના ચ ઇમિના ચા’’તિઆદિના. વિરુદ્ધં વદતિ એતેનાતિ વિવાદો, વિગ્ગાહિકકથા, તં આપન્નાતિ વિવાદાપન્ના, તેસં. પિસતિ સઞ્ચુણ્ણેતીતિ પિસુણો, પુગ્ગલો, તસ્સ ઇદન્તિ પેસુઞ્ઞં, વચનન્તિ અત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘પેસુઞ્ઞન્તિ પિસુણવાચ’’ન્તિ.

૩૭. ભિક્ખુપેસુઞ્ઞેતિ ભિક્ખૂનં સન્તિકં ઉપસંહટે પેસુઞ્ઞવચનેતિ છટ્ઠીસમાસો.

૩૮. ‘‘દિસ્વા’’તિ પદં ‘‘ભણન્તસ્સા’’તિ પદે પુબ્બકાલકિરિયા, દસ્સનં હુત્વાતિ અત્થો. તતિયં.

૪. પદસોધમ્મસિક્ખાપદં

૪૪. ચતુત્થે પટિમુખં આદરેન સુણન્તીતિ પતિસ્સા, ન પતિસ્સા અપ્પતિસ્સાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અપ્પતિસ્સવા’’તિ.

૪૫. ‘‘પદસો’’તિ એત્થ સો-પચ્ચયો વિચ્છત્થવાચકોતિ આહ ‘‘પદં પદ’’ન્તિ. તત્થાતિ તેસુ ચતુબ્બિધેસુ. પદં નામ ઇધ અત્થજોતકં વા વિભત્યન્તં વા ન હોતિ, અથ ખો લોકિયેહિ લક્ખિતો ગાથાય ચતુત્થંસો પાદોવ અધિપ્પેતોતિ આહ ‘‘પદન્તિ એકો ગાથાપાદો’’તિ. અનુ પચ્છા વુત્તપદત્તા દુતિયપાદો અનુપદં નામ. અનુ સદિસં બ્યઞ્જનં અનુબ્યઞ્જનન્તિ અત્થં દસ્સેતિ ‘‘અનુબ્યઞ્જન’’ન્તિઆદિના. બ્યઞ્જનસદ્દો પદ-પરિયાયો. યંકિઞ્ચિ પદં અનુબ્યઞ્જનં નામ ન હોતિ, પુરિમપદેન પન સદિસં પચ્છિમપદમેવ અનુબ્યઞ્જનં નામ.

વાચેન્તો હુત્વા નિટ્ઠાપેતીતિ યોજના. ‘‘એકમેકં પદ’’ન્તિ પદં ‘‘નિટ્ઠાપેતી’’તિ પદે કારિતકમ્મં. ‘‘થેરેના’’તિ પદં ‘‘વુત્તે’’તિ પદે કત્તા, ‘‘એકતો’’તિ પદે સહત્થો. સામણેરો અપાપુણિત્વા ભણતીતિ સમ્બન્ધો. મત્તમેવાતિ એત્થ એવસદ્દો મત્તસદ્દસ્સ અવધારણત્થં દસ્સેતિ, તેન પકારં પટિક્ખિપતિ. ‘‘અનિચ્ચ’’ન્તિ ચ ‘‘અનિચ્ચા’’તિ ચ દ્વિન્નં પદાનં સતિપિ લિઙ્ગવિસેસત્તે અનુબ્યઞ્જનત્તા આપત્તિમોક્ખો નત્થીતિ આહ ‘‘અનુબ્યઞ્જનગણનાય પાચિત્તિયા’’તિ.

બ્રહ્મજાલાદીનીતિ એત્થ આદિસદ્દેન સામઞ્ઞફલસુત્તાદીનિ દીઘસુત્તાનિ (દી. નિ. ૧.૧૫૦ આદયો) સઙ્ગહિતાનિ. ચસદ્દેન ઓઘતરણસુત્તાદીનિ સંયુત્તસુત્તાનિ (સં. નિ. ૧.૧) ચ ચિત્તપરિયાદાનસુત્તાદીનિ અઙ્ગુત્તરસુત્તાનિ (અ. નિ. ૧.૨ આદયો) ચ સઙ્ગહિતાનિ. સોતિ દેવતાભાસિતો વેદિતબ્બોતિ યોજના.

કિઞ્ચાપિ વદતીતિ સમ્બન્ધો. એત્થ ચ કિઞ્ચાપિસદ્દો ગરહત્થવાચકો, પનસદ્દો અનુગ્ગહત્થવાચકો. મેણ્ડકમિલિન્દપઞ્હેસૂતિ મેણ્ડકપઞ્હે ચ મિલિન્દપઞ્હે ચ. યન્તિ સુત્તં વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. આરમ્મણકથા બુદ્ધિકકથા દણ્ડકકથા ઞાણવત્થુકથાતિ યોજેતબ્બં પેય્યાલવસેન વુત્તત્તા. ઇમાયો પકરણાનિ નામાતિ વદન્તિ. મહાપચ્ચરિયાદીસુ વત્વા પરિગ્ગહિતોતિ યોજના. યન્તિ સુત્તં.

૪૮. તત્રાતિ ‘‘એકતો ઉદ્દિસાપેન્તો’’તિ વચને. ઉદ્દિસાપેન્તીતિ આચરિયં દેસાપેન્તિ બહુકત્તારમપેક્ખિય બહુવચનવસેન વુત્તં. તેહીતિ ઉપસમ્પન્નાનુપસમ્પન્નેહિ. દ્વેપીતિ ઉપસમ્પન્નો ચ અનુપસમ્પન્નો ચ.

ઉપચારન્તિ દ્વાદસહત્થૂપચારં. યેસન્તિ ભિક્ખૂનં. પલાયનકગન્થન્તિ પરિવજ્જેત્વા ગચ્છન્તં પકરણં. સામણેરો ગણ્હાતીતિ યોજના.

ઓપાતેતીતિ અવપાતેતિ, ગળિતાપેતીતિ અત્થો. સુત્તેપીતિ વેય્યાકરણસુત્તેપિ. તન્તિ યેભુય્યેન પગુણગન્થં. પરિસઙ્કમાનન્તિ સારજ્જમાનં. યં પન વચનં વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. કિરિયસમુટ્ઠાનત્તાતિ ઇમસ્સ સિક્ખાપદસ્સ કિરિયસમુટ્ઠાનત્તાતિ. ચતુત્થં.

૫. સહસેય્યસિક્ખાપદં

૪૯. પઞ્ચમે મુટ્ઠા સતિ એતેસન્તિ મુટ્ઠસ્સતી. નત્થિ સમ્પજાનં એતેસન્તિ અસમ્પજાના. ભવઙ્ગોતિણ્ણકાલેતિ નિદ્દોક્કમનકાલે.

૫૦. ‘‘પકતિયા’’તિ પદં ‘‘દેન્તી’’તિ પદે વિસેસનં. તે ભિક્ખૂ દેન્તીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘ગારવેના’’તિ પદઞ્ચ ‘‘સિક્ખાકામતાયા’’તિ પદઞ્ચ ‘‘દેન્તી’’તિ પદે હેતુ. સીસસ્સ ઉપધાનં ઉસ્સીસં, તસ્સ કરીયતે ઉસ્સીસકરણં, તંયેવ અત્થો પયોજનં ઉસ્સીસકરણત્થો, તદત્થાય. તત્રાતિ પુરિમવચનાપેક્ખં, ‘‘સિક્ખાકામતાયા’’તિ વચનેતિ અત્થો. નિદસ્સનન્તિ સેસો. અથ વા સિક્ખાકામતાયાતિ પચ્ચત્તે ભુમ્મવચનં. ‘‘ઇદમ્પિસ્સ હોતિ સીલસ્મિ’’ન્તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૧૯૫ આદયો) વિય. ઇદમ્પિ સિક્ખાકામતાય અયં સિક્ખાકામતા સિક્ખાકામભાવો હોતીતિ યોજના. એસ નયો ‘‘તત્રિદં સમન્તપાસાદિકાય સમન્તપાસાદિકત્તસ્મિ’’ન્તિઆદીસુપિ. ભિક્ખૂ ખિપન્તીતિ યોજના. તન્તિ આયસ્મન્તં રાહુલં. અથાતિ ખિપનતો પચ્છા. ઇદન્તિ વત્થુ. સમ્મુઞ્ચનિકચવરછડ્ડનકાનિ સન્ધાય વુત્તં. તેનાયસ્મતા રાહુલેન પાતિતં નુ ખોતિ યોજના. સો પનાયસ્મા ગચ્છતીતિ સમ્બન્ધો. અપરિભોગા અઞ્ઞેસન્તિ અઞ્ઞેહિ ન પરિભુઞ્જિતબ્બા.

૫૧. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા. સયનં સેય્યા, કાયપસારણકિરિયા, સયન્તિ એત્થાતિ સેય્યા, મઞ્ચપીઠાદિ. તદુભયમ્પિ એકસેસેન વા સામઞ્ઞનિદ્દેસેન વા એકતો કત્વા ‘‘સહસેય્ય’’ન્તિ વુત્તન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘સેય્યા’’તિઆદિ. તત્થાતિ દ્વીસુ સેય્યાસુ. તસ્માતિ યસ્મા દ્વે સેય્યા દસ્સિતા, તસ્મા. ‘‘સબ્બચ્છન્ના’’તિઆદિના લક્ખણં વુત્તન્તિ યોજના. પાકટવોહારન્તિ લોકે વિદિતં વચનં. દુસ્સકુટિયન્તિ દુસ્સેન છાદિતકુટિયં. અટ્ઠકથાસુ યથાવુત્તે પઞ્ચવિધચ્છદનેયેવ ગય્હમાને કો દોસોતિ આહ ‘‘પઞ્ચવિધચ્છદનેયેવા’’તિઆદિ. યં પન સેનાસનં પરિક્ખિત્તન્તિ સમ્બન્ધો. પાકારેન વાતિ ઇટ્ઠકસિલાદારુના વા. અઞ્ઞેન વાતિ કિલઞ્જાદિના વા. વત્થેનપીતિ પિસદ્દો પગેવ ઇટ્ઠકાદિનાતિ દસ્સેતિ. યસ્સાતિ સેનાસનસઙ્ખાતાય સેય્યાય. ઉપરીતિ વા સમન્તતોતિ વા યોજના. એકેન દ્વારેન પવિસિત્વા સબ્બપાસાદસ્સ વળઞ્જિતબ્બતં સન્ધાય વુત્તં ‘‘એકૂપચારો’’તિ. સતગબ્ભં વા ચતુસ્સાલં એકૂપચારં હોતીતિ સમ્બન્ધો. તન્તિ સેનાસનસઙ્ખાતં સેય્યં.

તત્થાતિ સેનાસનસઙ્ખાતાયં સેય્યાયં. સમ્બહુલા સામણેરા સચે હોન્તિ, એકો ભિક્ખુ સચે હોતીતિ યોજના. ‘‘સામણેરા’’તિ ઇદં પચ્ચાસન્નવસેન વુત્તં, ઉપલક્ખણવસેન વા અઞ્ઞેહિપિ સહસેય્યાનં આપત્તિસમ્ભવતો. તેતિ સામણેરા. સબ્બેસન્તિ ભિક્ખૂનં. તસ્સાતિ સામણેરસ્સ. એસેવ નયોતિ એસો એવ નયો, ન અઞ્ઞો નયોતિ અત્થો. અથ વા એસેવ નયોતિ એસો ઇવ નયો, એસો એતાદિસો નયો ઇવ અયં નયો દટ્ઠબ્બોતિ અત્થો.

અપિ ચાતિ એકંસેન. એત્થાતિ ઇમસ્મિં સિક્ખાપદે. ચતુક્કન્તિ એકાવાસએકાનુપસમ્પન્નં, એકાવાસનાનુપસમ્પન્નં, નાનાવાસએકાનુપસમ્પન્નં, નાનાવાસનાનુપસમ્પન્નન્તિ ચતુસમૂહં, ચતુપરિમાણં વા. યોતિ ભિક્ખુ. હિસદ્દો વિત્થારજોતકો, તં વચનં વિત્થારયિસ્સામીતિ અત્થો, વિત્થારો મયા વુચ્ચતેતિ વા. દેવસિકન્તિ દિવસે દિવસે. ણિકપચ્ચયો હિ વિચ્છત્થવાચકો. યોપિ સહસેય્યં કપ્પેતિ, તસ્સાપિ આપત્તીતિ યોજેતબ્બો. તત્રાતિ ‘‘તિરચ્છાનગતેનાપી’’તિ વચને.

‘‘અપદાનં અહિમચ્છા, દ્વિપદાનઞ્ચ કુક્કુટી;

ચતુપ્પદાનં મજ્જારી, વત્થુ પારાજિકસ્સિમા’’તિ. (પારા. અટ્ઠ. ૧.૫૫);

ઇમં ગાથં સન્ધાય વુત્તં ‘‘વુત્તનયેનેવા’’તિ. તસ્માતિ યસ્મા વેદિતબ્બો, તસ્મા. ગોધાતિ કુણ્ડો. બિળાલોતિ આખુભુજો. મઙ્ગુસોતિ નકુલો.

અસમ્બદ્ધભિત્તિકસ્સ કતપાસાદસ્સાતિ યોજના. તુલાતિ એત્થ તુલા નામ થમ્ભાન, મુપરિ દક્ખિણુત્તરવિત્થારવસેન ઠપિતો દારુવિસેસો થલતિ થમ્ભેસુ પતિટ્ઠાતીતિ કત્વા. તા પન હેટ્ઠિમપરિચ્છેદતો તિસ્સો, ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદેન પન પઞ્ચસત્તનવાદયો. નાનૂપચારે પાસાદેતિ સમ્બન્ધો.

વાળસઙ્ઘાટાદીસૂતિ વાળરૂપં દસ્સેત્વા કતેસુ સઙ્ઘાટાદીસુ. આદિસદ્દેન તુલં સઙ્ગણ્હાતિ. એત્થ ચ સઙ્ઘાટો નામ તુલાન, મુપરિ પુબ્બપચ્છિમાયામવસેન ઠપિતો કટ્ઠવિસેસો સમ્મા ઘટેન્તિ એત્થ ગોપાનસ્યાદયોતિ કત્વા. તે પન તયો હોન્તિ. નિબ્બકોસબ્ભન્તરેતિ છદનકોટિઅબ્ભન્તરે. પરિમણ્ડલં વા ચતુરસ્સં વા સેનાસનં હોતીતિ સમ્બન્ધો. તત્રાતિ તસ્મિં સેનાસને. અપરિચ્છિન્નો ગબ્ભસ્સ ઉપચારો એતેસન્તિ અપરિચ્છિન્નગબ્ભૂપચારા સબ્બગબ્ભા, તે પવિસન્તીતિ અત્થો. નિપન્નાનં ભિક્ખૂનન્તિ યોજના. તત્રાતિ તસ્મિં પમુખે. પમુખસ્સ સબ્બચ્છન્નત્તા, સબ્બપરિચ્છન્નત્તા ચ આપત્તિં કરોતીતિ યોજના. નનુ પમુખે છન્નમેવ અત્થિ, નો પરિચ્છન્નન્તિ આહ ‘‘ગબ્ભપરિક્ખેપો’’તિઆદિ. હીતિ સચ્ચં.

યં પન અન્ધકટ્ઠકથાયં વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. જગતીતિ પથવિયા ચ મન્દિરાલિન્દવત્થુસ્સ ચ નામમેતં. ઇધ પન મન્દિરાલિન્દવત્થુસઙ્ખાતા ભૂભેદા ગહિતા. તત્થાતિ અન્ધકટ્ઠકથાયં. કસ્મા પાળિયા ન સમેતીતિ આહ ‘‘દસહત્થુબ્બેધાપી’’તિઆદિ. હીતિ યસ્મા. તત્થાતિ અન્ધકટ્ઠકથાયં. યેપિ મહાપાસાદા હોન્તીતિ યોજના. તેસુપીતિ મહાપાસાદેસુપિ.

સુધાછદનમણ્ડપસ્સાતિ એત્થ ‘‘સુધા’’તિ ઇદં ઉપલક્ખણવસેન વુત્તં યેન કેનચિ છદનમણ્ડપસ્સાપિ અધિપ્પેતત્તા. મણ્ડં વુચ્ચતિ સૂરિયરસ્મિ, તં પાતિ રક્ખતિ, તતો વા જનન્તિ મણ્ડપં. નનુ એકૂપચારં હોતિ પાકારસ્સ છિદ્દત્તાતિ આહ ‘‘ન હી’’તિઆદિ. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા. વળઞ્જનત્થાય એવાતિ એવકારો યોજેતબ્બો. તેનાહ ‘‘ન વળઞ્જનૂપચ્છેદનત્થાયા’’તિ. અથ વા ‘‘સદ્દન્તરત્થાપોહનેન સદ્દો અત્થં વદતી’’તિ (ઉદા. અટ્ઠ. ૧; દી. નિ. ટિ. ૧.૧; મ. નિ. ટી. ૧.મૂલપરિયાયસુત્તવણ્ણના; સં. નિ. ટી. ૧.૧.ઓઘતરણસુત્તવણ્ણના; અ. નિ. ટી. ૧.૧.રુપાદિવગ્ગવણ્ણના) વુત્તત્તા ‘‘ન વળઞ્જનૂપચ્છેદનત્થાયા’’તિ વુત્તં. કવાટન્તિ એત્થ દ્વારમેવ અધિપ્પેતં પરિયાયેન વુત્તત્તા, અસતિ ચ દ્વારે કવાટસ્સાભાવતો. સંવરણવિવરણકાલે કવતિ સદ્દં કરોતીતિ કવાટં.

તત્રાતિ ‘‘એકૂપચારત્તા’’તિ વચને. યસ્સાતિ પરવાદિનો. અનુયોગો સિયાતિ યોજના. ઇધાતિ ઇમસ્મિં સહસેય્યસિક્ખાપદે, વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. તત્થાતિ પિહિતદ્વારે ગબ્ભે. સોતિ પરવાદી. સબ્બચ્છન્નત્તા આપત્તિ ઇતિ વુત્તેતિ યોજના. એસેવ નયો ‘‘સબ્બપરિચ્છન્નતા ન હોતી’’તિ એત્થાપિ. પચ્ચાગમિસ્સતીતિ પતિ આગમિસ્સતિ, પુન આગમિસ્સતીતિ અત્થો.

બ્યઞ્જનમત્તેનેવાતિ ‘‘સબ્બચ્છન્ના’’તિઆદિઅક્ખરપદમત્તેનેવ, ન અત્થવસેન. ‘‘એવઞ્ચ સતી’’તિ ઇમિના અબ્યાપિતદોસં દસ્સેતિ. તતોતિ અનાપત્તિતો, પરિહાયેય્યાતિ સમ્બન્ધો. તસ્માતિ યસ્મા અનિયતેસુ વુત્તં, તસ્મા. તત્થાતિ અનિયતેસુ. ઇધાપીતિ ઇમસ્મિં સિક્ખાપદેપિ. યં યન્તિ સેનાસનં. સબ્બત્થાતિ સબ્બેસુ સેનાસનેસુ, સહસેય્યાપત્તિ હોતીતિ સમ્બન્ધો.

૫૩. દ્વીસુ અટ્ઠકથાવાદેસુ મહાઅટ્ઠકથાવાદોવ યુત્તોતિ સો પચ્છા વુત્તો.

ઇમિનાપીતિ સેનમ્બમણ્ડપેનાપિ. એતન્તિ જગતિયા અપરિક્ખિત્તતં. યથાતિ યંસદ્દત્થો તતિયન્તનિપાતો, યેન સેનમ્બમણ્ડપેનાતિ અત્થોતિ. પઞ્ચમં.

૬. દુતિયસહસેય્યસિક્ખાપદં

૫૫. છટ્ઠે આગન્તુકા વસન્તિ એત્થાતિ આવસથો, આવસથો ચ સો અગારઞ્ચેતિ આવસથાગારન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘આગન્તુકાનં વસનાગાર’’ન્તિ. મનુસ્સાનં સન્તિકા વચનં સુત્વાતિ વચનસેસો યોજેતબ્બો. સાટકન્તિ ઉત્તરસાટકં, નિવત્થવત્થન્તિપિ વદન્તિ. અચ્ચાગમ્માતિ ત્વાપચ્ચયન્તપદસ્સ સમ્બન્ધં દસ્સેતુમાહ ‘‘પવત્તો’’તિ. યથા ઓમસવાદસિક્ખાપદે અક્કોસેતુકામતાય ખત્તિયં ‘‘ચણ્ડાલો’’તિ વદતો અલિકં ભણતોપિ મુસાવાદસિક્ખાપદેન અનાપત્તિ, ઓમસવાદસિક્ખાપદેનેવ આપત્તિ, એવમિધાપિ માતુગામેન સહ સયતો પઠમસહસેય્યસિક્ખાપદેન અનાપત્તિ, ઇમિનાવ આપત્તીતિ દટ્ઠબ્બન્તિ. છટ્ઠં.

૭. ધમ્મદેસનાસિક્ખાપદં

૬૦. સત્તમે મહાદ્વારેતિ બહિ ઠિતે મહાદ્વારે. આગમ્મ, પવિસિત્વા વા વસનટ્ઠાનત્તા ઓવરકો આવસથો નામાતિ આહ ‘‘ઓવરકદ્વારે’’તિ. સુનિગ્ગતેનાતિ સુટ્ઠુ બહિ નિક્ખમિત્વા ગતેન સદ્દેન. ‘‘અઞ્ઞાતુ’’ન્તિ પદસ્સ ‘‘ન ઞાતુ’’ન્તિ અત્થં પટિક્ખિપન્તો આહ ‘‘આજાનિતુ’’ન્તિ. ઇમિના નકારવિકારો અઇતિ નિપાતો ન હોતિ, આઇતિ ઉપસગ્ગોતિ પન દસ્સેતિ. ‘‘વિઞ્ઞુના પુરિસેના’’તિ એત્તકમેવ અવત્વા ‘‘પુરિસવિગ્ગહેના’’તિ વદન્તો મનુસ્સપુરિસવિગ્ગહં ગહેત્વા ઠિતેન યક્ખેન પેતેન તિરચ્છાનગતેન સદ્ધિં ઠિતાય માતુગામસ્સ દેસેતું ન વટ્ટતીતિ દસ્સેતિ. ન યક્ખેનાતિ યક્ખેન સદ્ધિં ઠિતાય માતુગામસ્સ દેસેતું ન વટ્ટતીતિ યોજના. એસ નયો ‘‘ન પેતેન, ન તિરચ્છાનગતેના’’તિ એત્થાપિ.

૬૬. છપ્પઞ્ચવાચાહીતિ એત્થ ‘‘પઞ્ચા’’તિ વાચાસિલિટ્ઠવસેન વુત્તં કસ્સચિ પયોજનસ્સાભાવા. તત્થાતિ ‘‘છપ્પઞ્ચવાચાહી’’તિ પદે. એકો ગાથાપાદો એકા વાચાતિ વદન્તો ચુણ્ણિયે વિભત્યન્તં એકં પદં એકા વાચા નામાતિ દસ્સેતિ, અત્થજોતકપદં વા વાક્યપદં વા ન ગહેતબ્બં. ‘‘એકં પદં પાળિતો, પઞ્ચ અટ્ઠકથાતો’’તિ ઇમિના ‘‘દ્વે પદાનિ પાળિતો, ચત્તારિ અટ્ઠકથાતો’’તિઆદિનયોપિ ગહેતબ્બો. છપદાનતિક્કમોયેવ હિ પમાણં. તસ્મિન્તિ એત્થ સતિ વિભત્તિવિપલ્લાસે લિઙ્ગસ્સાપિ વિપલ્લાસો હોતિ ‘‘તસ્મિ’’ન્તિ પુલ્લિઙ્ગેન વુત્તત્તા. સતિ ચ વિભત્તિવિપલ્લાસે ‘‘તસ્સા’’તિ ઇત્થિલિઙ્ગભાવેન પવત્તા. ‘‘માતુગામસ્સા’’તિ નિયતપુલ્લિઙ્ગાપેક્ખનસ્સ અસમ્ભવતો અત્થવસેન ‘‘એકિસ્સા’’તિ ઇત્થિલિઙ્ગભાવેન વુત્તં. ઇમિના ભેદલિઙ્ગનિસ્સિતો વિસેસનવિસેસ્યોપિ અત્થીતિ દસ્સેતિ. તુમ્હાકન્તિ નિદ્ધારણસમુદાયો. ‘‘સુણાથા’’તિ અવત્વા આભોગોપિ વટ્ટતીતિ આહ ‘‘પઠમ’’ન્તિઆદિ. પઠમન્તિ ચ પઠમમેવ. તેન વુત્તં ‘‘ન પચ્છા’’તિ. પુટ્ઠો હુત્વા ભિક્ખુ કથેતીતિ યોજનાતિ. સત્તમં.

૮. ભૂતારોચનસિક્ખાપદં

૬૭. અટ્ઠમે તત્થાતિ ચતુત્થપારાજિકસિક્ખાપદે. ઇધાતિ ભૂતારોચનસિક્ખાપદે. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા. પયુત્તવાચાતિ પચ્ચયેહિ યુત્તા વાચા. તથાતિ તતો ગુણારોચનકારણા, અરિયા સાદિયિંસૂતિ યોજના.

યતસદ્દાનં નિચ્ચસમ્બન્ધત્તા વુત્તં ‘‘યે’’તિઆદિ. સબ્બેપીતિ પુથુજ્જનારિયાપિ. ભૂતન્તિ વિજ્જમાનં. કસ્મા સબ્બેપિ પટિજાનિંસુ, નનુ અરિયેહિ અત્તનો ગુણાનં અનારોચિતત્તા ન પટિજાનિતબ્બન્તિ આહ ‘‘અરિયાનમ્પી’’તિઆદિ. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા. અરિયાનમ્પિ અબ્ભન્તરે ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મો યસ્મા ભૂતો હોતિ, તસ્મા સબ્બેપિ ‘‘ભૂતં ભગવા’’તિ પટિજાનિંસૂતિ યોજના. યસ્મા ભાસિતો વિય હોતિ, તસ્માતિ યોજના. અરિયા પટિજાનિંસૂતિ સમ્બન્ધો. અનાદીનવદસ્સિનોતિ દોસસ્સ અદસ્સનધમ્મા. તેહીતિ અરિયેહિ, ભાસિતોતિ સમ્બન્ધો. યં પિણ્ડપાતં ઉપ્પાદેસુન્તિ યોજના. અઞ્ઞેતિ પુથુજ્જના. સબ્બસઙ્ગાહિકેનેવાતિ સબ્બેસં પુથુજ્જનારિયાનં સઙ્ગહણે પવત્તેનેવ. સિક્ખાપદવિભઙ્ગેપીતિ સિક્ખાપદસ્સ પદભાજનિયેપિ. તત્થાતિ ચતુત્થપારાજિકે. ઇધાતિ ઇમસ્મિં સિક્ખાપદે.

૭૭. ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મમેવ સન્ધાય વુત્તં, ન સુતાદિગુણન્તિ અત્થો. અન્તરા વાતિ પરિનિબ્બાનકાલતો અઞ્ઞસ્મિં કાલે વા. અતિકડ્ઢિયમાનેનાતિ અતિનિપ્પીળિયમાનેન. ઉમ્મત્તકસ્સાતિ ઇદં પનાતિ એત્થ ઇતિ-સદ્દો આદ્યત્થો. તેન ‘‘ખિત્તચિત્તસ્સા’’તિઆદિં સઙ્ગણ્હાતિ. દિટ્ઠિસમ્પન્નાનન્તિ મગ્ગપઞ્ઞાય, ફલપઞ્ઞાય ચ સમ્પન્નાનં. અનાપત્તીતિ પાચિત્તિયાપત્તિયા અનાપત્તિ ન વત્તબ્બા, આપત્તિયેવ હોતિ, તસ્મા ‘‘ઉમ્મત્તકસ્સ અનાપત્તી’’તિ ન વત્તબ્બન્તિ અધિપ્પાયોતિ. અટ્ઠમં.

૯. દુટ્ઠુલ્લારોચનસિક્ખાપદં

૭૮. નવમે તત્રાતિ તસ્સં ‘‘દુટ્ઠુલ્લા નામા’’તિઆદિપાળિયં, તાસુ વા પાળિઅટ્ઠકથાસુ. વિચારણાતિ વીમંસના. ઉપસમ્પન્નસદ્દેતિ ઉપસમ્પન્નસદ્દત્થભાવે. એત્થ હિ સદ્દે વુચ્ચમાને અવિનાભાવતો સદ્દેન અત્થોપિ વુત્તો, વિનાપિ ભાવપચ્ચયેન ભાવત્થસ્સ ઞાતબ્બત્તા ભાવોપિ ગહેતબ્બો, તસ્મા વુત્તં ‘‘ઉપસમ્પન્નસદ્દત્થભાવે’’તિ. એસેવ નયો ‘‘દુટ્ઠુલ્લસદ્દે’’તિ એત્થાપિ. એતં પરિમાણં યસ્સાતિ એતં, ‘‘તેરસ સઙ્ઘાદિસેસા’’તિ વચનં. એતં એવ વત્તબ્બં, ન ‘‘ચત્તારિ ચ પારાજિકાની’’તિ ઇદન્તિ અત્થો. તત્થાતિ પાળિયં. કસ્સચિ વિમતિ ભવેય્ય, કિં ભવેય્યાતિ યોજના. આપત્તિં આરોચેન્તેન અક્કોસન્તસ્સ સમાનત્તા વુત્તં ‘‘એવં સતી’’તિઆદિ. પાચિત્તિયમેવ ચાતિ ચસદ્દો બ્યતિરેકત્થો, ન દુક્કટં આપજ્જતીતિ અત્થો. હીતિ સચ્ચં. એતન્તિ પાચિત્તિયાપજ્જનતં, ‘‘અસુદ્ધો હોતિ…પે… ઓમસવાદસ્સા’’તિ વચનં વા, વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. એત્થાતિ પાળિયં. અટ્ઠકથાચરિયાવેતિ એત્થ એવકારો અટ્ઠાનયોગો, પમાણન્તિ એત્થ યોજેતબ્બો, કારણમેવાતિ અત્થો. તેન વુત્તં ‘‘ન અઞ્ઞા વિચારણા’’તિ. અથ વા અઞ્ઞાતિ સામ્યત્થે પચ્ચત્તવચનમેતં, ન અઞ્ઞેસં વિચારણા પમાણન્તિ અત્થો. એવઞ્હિ સતિ એવકારો ઠાનયોગોવ. પુબ્બેપિ ચાતિ ગન્થારમ્ભકાલેપિ ચ.

એતન્તિ અટ્ઠકથાચરિયાનં પમાણતં. સંવરત્થાય એવ, અનાપજ્જનત્થાય એવ ચ અનુઞ્ઞાતન્તિ યોજના. તેનાહ ‘‘ન તસ્સ’’ત્યાદિ. તસ્માતિ યસ્મા ભિક્ખુભાવો નામ ન અત્થિ, તસ્મા સુવુત્તમેવાતિ સમ્બન્ધો.

૮૦. સાતિ ભિક્ખુસમ્મુતિ, સઙ્ઘેન કાતબ્બાતિ યોજના. કત્થચીતિ કિસ્મિઞ્ચિ ઠાને. ઇધાતિ ઇમસ્મિં સિક્ખાપદે. ‘‘વુત્તત્તા’’તિ પદં ‘‘કાતબ્બા’’તિ પદે હેતુ. એસાતિ એસો ભિક્ખુ. હિતેસિતાયાતિ હિતસ્સ એસિતાય, અત્થસ્સ ઇચ્છતાયાતિ અત્થો.

૮૨. સેસાનીતિ આદિમ્હિ પઞ્ચસિક્ખાપદતો સેસાનિ ઉપરિ પઞ્ચ સિક્ખાપદાનિ. અસ્સાતિ અનુપસમ્પન્નસ્સ. ઘટેત્વાતિ સમ્બન્ધં કત્વાતિ. નવમં.

૧૦. પથવીખણનસિક્ખાપદં

૮૬. દસમે ભગવા દસ્સેતીતિ યોજના. એત્થાતિ પથવિયં. તત્થાતિ તેસુ પાસાણાદીસુ. મુટ્ઠિપ્પમાણતોતિ ખટકપમાણતો. સાતિ અદડ્ઢપથવી. હત્થિકુચ્છિયન્તિ એવંનામકે ઠાને. એકપચ્છિપૂરં પથવિન્તિ સમ્બન્ધો. તેસંયેવાતિ અપ્પપંસુઅપ્પમત્તિકાપદાનં એવ. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા. એતન્તિ યેભુય્યેનપાસાણાદિપઞ્ચકં. તન્તિ કુસીતં. આણાપેત્વાતિ એત્થ ‘‘આણ પેસને’’તિ ધાતુપાઠેસુ વુત્તત્તા આણધાતુયેવ પેસનસઙ્ખાતં હેત્વત્થં વદતિ, ન ણાપેપચ્ચયો, સો પન ધાત્વત્થેયેવ વત્તતિ. ન હિ તસ્સ વિસું વુત્તો અભિધેય્યો અત્થિ ધાત્વત્થતો અઞ્ઞસ્સ અભિધેય્યસ્સાભાવા. તાવાતિ પઠમં પાળિમુત્તકવિનિચ્છયસ્સ, તતો વા.

પોક્ખરં પદુમં નેતીતિ પોક્ખરણી. ‘‘સોધેન્તેહી’’તિ પદં ‘‘ઉસ્સિઞ્ચિતું અપનેતુ’’ન્તિ પદેસુ ભાવકત્તા. યોતિ ‘‘તનુકદ્દમો’’તિ પદેન યોજેતબ્બો. યો તનુકદ્દમોતિ હિ અત્થો. કુટેહીતિ ઘટેહિ. ઉસ્સિઞ્ચિતુન્તિ ઉક્ખિપિત્વા, ઉદ્ધરિત્વા વા સિઞ્ચિતું. તત્રાતિ સુક્ખકદ્દમે, ‘‘યો’’તિ પદે અવયવીઆધારો. યોતિ સુક્ખકદ્દમો.

તટન્તિ કૂલં. ઉદકસામન્તાતિ ઉદકસ્સ સમીપે. ઓમકચતુમાસન્તિ ચતુમાસતો ઊનકં. ઓવટ્ઠન્તિ દેવેન ઓવસ્સિતં હોતિ સચેતિ યોજના. પતતીતિ તટં પતતિ. ઉદકેયેવાતિ પકતિઉદકેયેવ. ઉદકસ્સાતિ વસ્સોદકસ્સ. તત્થાતિ પાસાણપિટ્ઠિયં. પઠમમેવાતિ સોણ્ડિખણનતો પઠમં એવ. ઉદકે પરિયાદિણ્ણેતિ ઉદકે સુક્ખે. પચ્છાતિ ઉદકપૂરતો પચ્છા. તત્થાતિ સોણ્ડિયં. ઉદકેયેવાતિ મૂલઉદકેયેવ. ઉદકન્તિ આગન્તુકઉદકં. અલ્લીયતીતિ પિટ્ઠિપાસાણે લગ્ગતિ. તમ્પીતિ સુખુમરજમ્પિ. અકતપબ્ભારેતિ વળઞ્જેન અકતે પબ્ભારે. ઉપચિકાહિ વમીયતિ, ઘરગોળિકાદયો વા સત્તે વમતીતિ વમ્મિકો.

ગાવીનં ખુરો કણ્ટકસદિસત્તા ગોકણ્ટકો નામ, તેન છિન્નો કદ્દમો ‘‘ગોકણ્ટકો’’તિ વુચ્ચતિ. અચ્છદનં વા વિનટ્ઠચ્છદનં વા પુરાણસેનાસનં હોતીતિ યોજના. તતોતિ પુરાણસેનાસનતો, ગણ્હિતું વટ્ટતીતિ સમ્બન્ધો. અવસેસન્તિ વિનટ્ઠચ્છદનતો. અવસેસં ઇટ્ઠકં ગણ્હામિ ઇતિ સઞ્ઞાયાતિ યોજેતબ્બો. તેનાતિ ઇટ્ઠકાદિના. યા યાતિ મત્તિકા. અતિન્તાતિ અનલ્લા, અકિલિન્નાતિ અત્થો.

તસ્મિન્તિ મત્તિકાપુઞ્જે. સબ્બોતિ સકલો મત્તિકાપુઞ્જો. અસ્સાતિ મત્તિકાપુઞ્જસ્સ. ‘‘કપ્પિયકારકેહી’’તિ પદં ‘‘અપનામેત્વા’’તિ પદે કારિતકમ્મં. કસ્મા વટ્ટતીતિ આહ ‘‘ઉદકેના’’તિઆદિ. હીતિ સચ્ચં, યસ્મા વા.

તત્થાતિ મત્તિકાપાકારે. અઞ્ઞમ્પીતિ મણ્ડપથમ્ભતો અઞ્ઞમ્પિ. તેન અપદેસેનાતિ તેન પાસાણાદિપવટ્ટનલેસેન.

પસ્સાવધારાયાતિ મુત્તસોતાય. કત્તરયટ્ઠિયાતિ કત્તરદણ્ડેન. એત્થ હિ કત્તરયતિ અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાનં સિથિલભાવેન સિથિલો હુત્વા ભવતીતિ કત્વા કત્તરો વુચ્ચતિ જિણ્ણમનુસ્સો, તેન એકન્તતો ગહેતબ્બત્તા કત્તરેન ગહિતા યટ્ઠિ, કત્તરસ્સ યટ્ઠીતિ વા કત્વા કત્તરયટ્ઠિ વુચ્ચતિ કત્તરદણ્ડો. દન્તજપઠમક્ખરેન સજ્ઝાયિતબ્બો. વીરિયસમ્પગ્ગહણત્થન્તિ વીરિયસ્સ સુટ્ઠુ પગ્ગણ્હનત્થં, વીરિયસ્સ ઉક્ખિપનત્થન્તિ અત્થો. કેચિ ભિક્ખૂતિ યોજના.

૮૭. તત્રાપીતિ ઇટ્ઠકકપાલાદીસુપિ. હીતિ સચ્ચં. તેસં અનુપાદાનત્તાતિ તેસં ઇટ્ઠકાદીનં અગ્ગિસ્સ અનિન્ધનત્તા. હીતિ સચ્ચં, યસ્માવા. તાનીતિ ઇટ્ઠકાદીનિ. અવિસયત્તાતિ આપત્તિયા અનોકાસત્તા. તિણુક્કન્તિ તિણમયં ઉક્કં. તત્થેવાતિ મહાપચ્ચરિયં એવ. અરીયતિ અગ્ગિનિપ્ફાદનત્થં ઘંસીયતિ એત્થાતિ અરણી, હેટ્ઠા નિમન્થનીયદારુ. સહ ધનુના એતિ પવત્તતીતિ સહિતો, ઉપરિ નિમન્થનદારુ. અરણી ચ સહિતો ચ અરણીસહિતો, તેન અગ્ગિં નિબ્બત્તેત્વાતિ યોજના. યથા કરિયમાને ન ડય્હતિ, તથા કરોહીતિ સમ્બન્ધો.

૮૮. આવાટં જાનાતિ આવાટં કાતું, ખણિતું વા જાનાહીતિ અત્થો. ‘‘એવં મહામત્તિકં જાન, થુસમત્તિકં જાના’’તિ એત્થાપિ યથાલાભં સમ્પદાનવાચકપદં અજ્ઝાહરિત્વા યોજના કાતબ્બા. સાતિ પથવી. તેનાતિ પવટ્ટનાદિનાતિ. દસમં.

મુસાવાદવગ્ગો પઠમો.