૭. મહાસળાયતનિકસુત્તવણ્ણના

૪૨૮. મહન્તાનિ સળાયતનાનિ અધિકિચ્ચ પવત્તત્તા મહાસળાયતનિકં, મહન્તતા ચ તેસં મહન્તં લોકસન્નિવાસં અભિબ્યાપેત્વા ઠિતત્તા અયોનિસો ગય્હમાનાનં મહતો અનત્થાય સંવત્તનતો, યોનિસો ગય્હમાનાનં મહતો અત્થાય હિતાય સુખાય સંવત્તનતો ચ દટ્ઠબ્બા. જોતકન્તિ બોધકં.

૪૨૯. સિખાપ્પત્તાય વિપસ્સનાય જાનનમ્પિ યથાભૂતજાનનમેવ મગ્ગેન જાનનસ્સ આસન્નકારણભાવતોતિ આહ – ‘‘સહવિપસ્સનેન મગ્ગેન અજાનન્તો’’તિ. વુડ્ઢિં ગચ્છન્તીતિ પચ્ચયસમોધાનેન ભવયોનિગતિઠિતિસત્તાવાસપાળિયા અપરાપરં પરિવુદ્ધિં ગચ્છન્તિ. એવંભૂતા પગુણભાવમાપાદિતા સમથવિપસ્સનાધમ્મા વિય સુટ્ઠુતરં વસીભાવં પાપિતા ઝાનાભિઞ્ઞા વિય ચ વસીભૂતા હુત્વા ઉપરૂપરિ બ્રૂહેન્તીતિ આહ – ‘‘વસીભાવં ગચ્છન્તી’’તિ. તથા હિ તે કદાચિ ભવપત્થનાય અનુપ્પાદિતાયપિ અપ્પહીનભાવેનેવસ્સા તિટ્ઠન્તિ. અકુસલા ધમ્માવ યેભુય્યેન દસ્સનાયતનેન વિનાસદસ્સનતો પવત્તન્તિ પરિવડ્ઢન્તિ ચ. પઞ્ચદ્વારિકદરથાતિ પઞ્ચદ્વારિકજવનસહગતા અકુસલદરથા. એવં મનોદ્વારિકદરથા વેદિતબ્બા. સન્તાપાતિ દરથેહિ બલવન્તો સમ્પયુત્તધમ્માનં નિસ્સયસ્સ ચ સન્તાપનકરા. પરિળાહાતિ તતોપિ બલવતરા તેસંયેવ પરિદહનકરા.

૪૩૦. પઞ્ચદ્વારિકસુખં, ન કાયપ્પસાદસન્નિસ્સિતસુખમેવ. મનોદ્વારિકસુખન્તિ મનોદ્વારિકચિત્તસન્નિસ્સિતસુખં, ન યં કિઞ્ચિ ચેતસિકસુખં તસ્સ કાયિકસુખગ્ગહણેનેવ ગહિતત્તા. પઞ્ચદ્વારિકજવનેન સમાપજ્જનં વા વુટ્ઠાનં વા નત્થીતિ ઇદં મનોદ્વારિકજવનેન તસ્સ સમ્ભવં દસ્સેતું, મગ્ગસ્સ વસેન વુત્તં, ન પન તપ્પસઙ્ગસઙ્કાનિવત્તનત્થં. વિઞ્ઞત્તિમત્તમ્પિ જનેતું અસમત્થં સમાપજ્જનસ્સ કથં પચ્ચયો હોતિ, બુદ્ધાનં પન ભગવન્તાનં હોતીતિ ચે? તથાપિ તસ્સ આસન્નટ્ઠાને પઞ્ચદ્વારિકચિત્તપ્પવત્તિયા અસમ્ભવો એવ તાદિસસ્સ પુબ્બાભોગસ્સ તસ્મિં કાલે અસમ્ભવતો. એતેનેવ યા કેસઞ્ચિ અરિયધમ્મે અકોવિદાનં ઘટસભાવાદીસુ બુદ્ધિતુલ્યકારિતાપત્તિચોદના; સા પટિક્ખિત્તાતિ દટ્ઠબ્બા તંતંપુરિમાભોગવસેન તેન તેન પઞ્ચદ્વારિકાભિનિયતમનોવિઞ્ઞાણસ્સ પરતો પવત્તમાનમનોવિઞ્ઞાણેન તસ્મિં તસ્મિં અત્થે વણ્ણસણ્ઠાનાદિવિસેસસ્સ વિનિચ્છિનિતબ્બતો. ઉપ્પન્નમત્તકમેવ હોતીતિ પઞ્ચદ્વારિકજવનં તાદિસં કિઞ્ચિ અત્થનિચ્છયકિચ્ચં કાતું ન સક્કોતિ, કેવલં ઉપ્પન્નમત્તમેવ હોતિ. અયન્તિ ‘‘આદીનવાનુપસ્સિનો’’તિઆદિના વુત્તા.

૪૩૧. કુસલચિત્ત…પે… ભૂતસ્સાતિ વુટ્ઠાનગામિનિવિપસ્સનાસહગતકુસલચિત્તસ્સ સમ્પયુત્તચેતોસુખસમઙ્ગીભૂતસ્સ. પુબ્બસુદ્ધિકાતિ મગ્ગુપ્પત્તિતો, વિપસ્સનારમ્ભતોપિ વા પુબ્બેવ સુદ્ધા. તેનાહ – ‘‘આદિતો પટ્ઠાય પરિસુદ્ધાવ હોન્તી’’તિ. સબ્બત્થકકારાપકઙ્ગાનીતિ સીલવિસોધનસ્સ ચિત્તસમાધાનસ્સ વિપસ્સનાભિયોગસ્સ મગ્ગેન પહાતબ્બકિલેસપહાનસ્સાતિ સબ્બસ્સપિ મગ્ગસમ્ભારકિચ્ચસ્સ કારાપકઙ્ગાનિ. અટ્ઠઙ્ગિકો વાતિ પઠમજ્ઝાનિકો વા અટ્ઠઙ્ગિકો, દુતિયજ્ઝાનિકો વા સત્તઙ્ગિકો હોતિ.

ઇમમેવ સુત્તપદેસં ગહેત્વાતિ, ‘‘યા તથાભૂતસ્સ દિટ્ઠી’’તિઆદિના સમ્માદિટ્ઠિઆદીનં પઞ્ચન્નંયેવ તસ્મિં ઠાને ગહિતત્તા લોકુત્તરમગ્ગો પઞ્ચઙ્ગિકોતિ વદતિ. સોતિ તથા વદન્તો વિતણ્ડવાદી. અનન્તરવચનેનેવાતિ, ‘‘યા તથાભૂતસ્સ દિટ્ઠી’’તિઆદિવચનસ્સ, ‘‘એવમસ્સાય’’ન્તિઆદિના અનન્તરવચનેન. પટિસેધિતબ્બોતિ પટિક્ખિપિતબ્બો. ‘‘અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો’’તિ હિ ઇદં વચનં અરિયમગ્ગસ્સ પઞ્ચઙ્ગિકભાવં ઉજુકમેવ પટિક્ખિપતિ. યદિ એવં ‘‘યા તથાભૂતસ્સ દિટ્ઠી’’તિઆદિના તત્થ પઞ્ચન્નં એવ અઙ્ગાનં ગહણં કિમત્થિયન્તિ આહ ‘‘ઉત્તરિ ચા’’તિઆદિ. સમ્માવાચં ભાવેતિ અરિયમગ્ગસમઙ્ગી. તેનાહ ‘‘મિચ્છાવાચં પજહતી’’તિ. યસ્મિઞ્હિ ખણે સમ્માવાચા ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છતિ, તસ્મિંયેવ મિચ્છાવાચા પજહીયતીતિ. સહેવ વિરતિયા પૂરેન્તિ સમુચ્છેદવિરતિયા વિના દુક્ખપરિઞ્ઞાદીનં અસમ્ભવતો. આદિતો પટ્ઠાય પરિસુદ્ધાનેવ વટ્ટન્તિ પરિસુદ્ધે સીલે પતિટ્ઠિતસ્સેવ ભાવનાય ઇજ્ઝનતો. યથાવુત્તમત્થં ગન્થન્તરેનપિ સમત્થેતું, ‘‘સુભદ્દસુત્તેપિ ચા’’તિઆદિ વુત્તં. અનેકેસુ સુત્તસતેસુ અટ્ઠઙ્ગિકોવ મગ્ગો આગતો, ન પઞ્ચઙ્ગિકોતિ અધિપ્પાયો.

સમ્માસતિ મગ્ગક્ખણે કાયાનુપસ્સનાદિચતુકિચ્ચસાધિકા હોતીતિ તં ચતુબ્બિધં કત્વા દસ્સેન્તો, ‘‘મગ્ગસમ્પયુત્તાવ ચત્તારો સતિપટ્ઠાના’’તિ આહ. ન ચતુમગ્ગસમ્પયુત્તતાવસેન. એસ નયો સમ્મપ્પધાનાદીસુપિ. અઞ્ઞમઞ્ઞાનતિવત્તમાના યુગનદ્ધા યુત્તા વિય અરિયમગ્ગયુગનદ્ધા અઞ્ઞમઞ્ઞં પટિબદ્ધાતિ યુગનદ્ધા. તેનાહ – ‘‘એકક્ખણિકયુગનન્ધા’’તિ અરિયમગ્ગક્ખણે એવ હિ સમથવિપસ્સના એકક્ખણિકા હુત્વા સમધુરં વત્તન્તિ. તેનેવાહ ‘‘એતે હી’’તિઆદિ. અઞ્ઞસ્મિં ખણે સમાપત્તિ, અઞ્ઞસ્મિં વિપસ્સનાતિ ઇદં તેસં તત્થ તત્થ કિચ્ચતો અધિકભાવં સન્ધાય વુત્તં, ન અઞ્ઞથા. ન હિ પઞ્ઞારહિતા સમાપત્તિ, સમાધિરહિતા ચ વિપસ્સના અત્થિ. અરિયમગ્ગે પન એકક્ખણિકા સમધુરતાય એકરસભાવેનાતિ અત્થો. ફલવિમુત્તીતિ અરહત્તફલવિમુત્તિ. સેસં હેટ્ઠા વુત્તનયત્તા સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

મહાસળાયતનિકસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.