૫. સળાયતનવગ્ગો

૧. અનાથપિણ્ડિકોવાદસુત્તવણ્ણના

૩૮૩. અધિમત્તગિલાનોતિ અધિકાય મત્તાય મરણસ્સ આસન્નતાય અતિવિય ગિલાનોતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘મરણસેય્યં ઉપગતો’’તિ. અખણ્ડં અકાસિ ગહપતિનો સત્થરિ પરમપેમત્તા. યત્તકં ચસ્સાતિ, ‘‘સકિં વા દ્વિક્ખત્તું વા’’તિ વુત્તં યત્તકં અસ્સ ગહપતિસ્સ.

૩૮૪. ઓસક્કન્તીતિ પરિહાયન્તિ. ઓત્થરન્તીતિ અભિભવન્તિ. ઉસ્મા નામ કમ્મજતેજોધાતુ, સા સહ જીવિતિન્દ્રિયનિરોધા પરિયાદિયતિ, યાવ તા આયુઉસ્મા વત્તન્તિ, તાવ મરણન્તિકા વેદના વત્તન્તેવ વિઞ્ઞાણસ્સ અનિરુદ્ધત્તા. તેનાહ ‘‘યાવ ઉસ્મા’’તિઆદિ.

૩૮૫. તીહિ ગાહેહીતિ તણ્હામાનદિટ્ઠિગ્ગાહેહિ. પટિબાહિતું વિક્ખમ્ભેતું. ચક્ખું તીહિ ગાહેહિ ન ગણ્હિસ્સામીતિ માનગ્ગાહપટિક્ખેપમુખેન ચક્ખુસ્મિં અનિચ્ચાનુપસ્સનાતિ દસ્સેતિ. અનિચ્ચાનુપસ્સનાય હિ સતિ અપ્પતિટ્ઠો માનગ્ગાહો, દુક્ખાનુપસ્સનાય સતિ અપ્પતિટ્ઠો તણ્હાગ્ગાહો, અનત્તાનુપસ્સનાય સતિ અપ્પતિટ્ઠો દિટ્ઠિગ્ગાહોતિ, ગાહો ચ નામ ઓળારિકો, તસ્મિં વિગતેપિ નિકન્તિ તિટ્ઠેય્યાતિ તં વિજહાપેતુકામેન, – ‘‘ન ચ મે ચક્ખુનિસ્સિતં વિઞ્ઞાણં ભવિસ્સતી’’તિ વુત્તન્તિ આહ – ‘‘વિઞ્ઞાણઞ્ચાપિ મે ચક્ખુનિસ્સિતં ન ભવિસ્સતી’’તિ. સબ્બં કામભવરૂપન્તિ કામભૂમિપરિયાપન્નં સબ્બં રૂપક્ખન્ધમાહ – ‘‘કામરૂપભવરૂપ’’ન્તિ વા પાઠો. સો યુત્તો ઇમસ્સ વારસ્સ એવ અનવસેસપઞ્ચવોકારભવપરિયાપન્નતો. તથા હિ ઉપરિ ચતુવોકારભવો અનવસેસતો વુત્તો.

૩૮૬. ઇધલોકન્તિ એત્થ સઙ્ખારલોકવિસયોતિ અધિપ્પાયેન, ‘‘વસનટ્ઠાનં વા’’તિઆદિ વુત્તં, તઞ્ચ ખો પઠમદુતિયવારેહિ ઇધલોકો ગહિતોતિ કત્વા. પઠમદુતિયવારેહિ પન ઇધલોકો પરલોકોતિ વિભાગેન વિના પઞ્ચવોકારભવો ગહિતો; તથા તતિયવારે પઞ્ચવોકારભવો ચતુવોકારભવો ચ ગહિતોતિ પુન દિટ્ઠધમ્મસમ્પરાયવસેન તં વિભજિત્વા દસ્સેતું, ‘‘ન ઇધલોક’’ન્તિઆદિ વુત્તં. ઇધલોકન્તિ ચ સત્તસઙ્ખારવસેનેવ ગહિતં. સબ્બમ્પિ સઙ્ખારવસેન પરિગ્ગહેત્વા દસ્સેતું, ‘‘યમ્પિ મે દિટ્ઠ’’ન્તિઆદિ વુત્તન્તિ કેચિ. અપરિતસ્સનત્થં તણ્હાપરિતસ્સનાય અનુપ્પાદનત્થં. યસ્સ દિટ્ઠધમ્મોતિ વુચ્ચતિ, તસ્સ પન અભાવતો, ‘‘મનુસ્સલોકં ઠપેત્વા સેસા પરલોકા નામા’’તિ વુત્તં. યેસં પન ‘‘ઇધલોક’’ન્તિ ઇમિના સત્તલોકસ્સપિ ગહણં ઇચ્છિતં. તેસં મતેન, ‘‘મનુસ્સલોકં ઠપેત્વા’’તિ યોજના.

૩૮૭. અલ્લીયસીતિ અત્તભાવે ભોગેસુ ચ અપેક્ખં કરોસીતિ અત્થો. એવરૂપીતિ યાદિસી તદા ધમ્મસેનાપતિના કથિતા, એવરૂપી. ધમ્મકથા ન સુતપુબ્બાતિ યથાકથિતાકારમેવ સન્ધાય પટિક્ખેપો, ન સુખુમગમ્ભીરસુઞ્ઞતાપટિસંયુત્તતાસામઞ્ઞં. તેનાહ ‘‘એવં પના’’તિઆદિ.

મયા ગતમગ્ગમેવ અનુગચ્છસીતિ દાનમયપુઞ્ઞભાવસામઞ્ઞં ગહેત્વા વદતિ, ન બોધિસત્તદાનભૂતં દાનપારમિતં. ન પટિભાતીતિ રુચ્ચનવસેન ચિત્તે ન ઉપતિટ્ઠતિ. તેનાહ ‘‘ન રુચ્ચતી’’તિ. તથા હેસ વટ્ટાભિરતોતિ. ઉજુમગ્ગાવહા વિપસ્સના ભગવતા પનસ્સ કથિતપુબ્બા.

૩૮૮. એસિતગુણત્તા એસિયમાનગુણત્તા ચ ઇસિ, અસેક્ખા સેક્ખા કલ્યાણપુથુજ્જના ચ, ઇસીનં સઙ્ઘો, તેન નિસેવિતન્તિ ઇસિસઙ્ઘનિસેવિતં. કામં તસ્સ વિહારસ્સ ગન્ધકુટિપાસાદકૂટાગારાદિવસેન નિસીદનનિપજ્જનાય રુક્ખલતાદિવસેન ભૂમિસયાદિવસેન ચ અનઞ્ઞસાધારણા મહતી રમણીયતા અત્થેવ, સા પન ગેહસ્સિતભાવેન અરિયાનં ચિત્તં તથા ન તોસેતિ; યથા અરિયાનં નિસેવિતભાવેનાતિ આહ – ‘‘પઠમગાથાય જેતવનસ્સ વણ્ણં કથેત્વા’’તિ. તેનાહ ભગવા – ‘‘યત્થ અરહન્તો વિહરન્તિ, તં ભૂમિરામણેય્યક’’ન્તિ (ધ. પ. ૯૮; થેરગા. ૯૯૧; સં. નિ. ૧.૨૬૧). અપચયગામિની ચેતના સત્તાનં સુદ્ધિમાવહતીતિ આહ – ‘‘કમ્મન્તિ મગ્ગચેતના’’તિ. ચતુન્નં અરિયસચ્ચાનં વિદિતકરણટ્ઠેન કિલેસાનં વિક્ખમ્ભનટ્ઠેન ચ વિજ્જા, મગ્ગસમ્માદિટ્ઠીતિ આહ – ‘‘વિજ્જાતિ મગ્ગપઞ્ઞા’’તિ. સમાધિપક્ખિકો ધમ્મો નામ સમ્માવાયામસતિસમાધયો. તથા હિ વિજ્જાભાગિયો સમાધિપિ સમાધિપક્ખિકો. સીલં તસ્સ અત્થીતિ સીલન્તિ આહ – ‘‘સીલે પતિટ્ઠિતસ્સ જીવિતં ઉત્તમ’’ન્તિ. દિટ્ઠિસઙ્કપ્પોતિ સમ્માસઙ્કપ્પો. તત્થ સમ્માસઙ્કપ્પસ્સ ઉપકારકભાવેન વિજ્જાભાગો. તથા હિ સો પઞ્ઞાક્ખન્ધસઙ્ગહિતોતિ વુચ્ચતિ, યથા સમ્માસઙ્કપ્પો પઞ્ઞાક્ખન્ધેન સઙ્ગહિતો, એવં વાયામસતિયો સમાધિક્ખન્ધસઙ્ગહિતાતિ. તેનાહ – ‘‘ધમ્મોતિ વાયામસતિસમાધયો’’તિ. ‘‘ધમ્મો’’તિ હિ ઇધ સમ્માસમાધિ અધિપ્પેતો, – ‘‘એવં ધમ્મા તે ભગવન્તો અહેસુ’’ન્તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૧૩; મ. નિ. ૩.૧૯૮; સં. નિ. ૫.૩૭૮) વિય. વાચાકમ્મન્તાજીવાતિ સમ્માવાચાકમ્મન્તાજીવા મગ્ગપરિયાપન્ના એવ, તે સબ્બેપિ ગહિતાતિ. તેનાહ – ‘‘એતેન અટ્ઠઙ્ગિકેન મગ્ગેના’’તિ.

ઉપાયેનાતિ યેન વિધિના અરિયમગ્ગો ભાવેતબ્બો, તેન સમાધિપક્ખિયં વિપસ્સનાધમ્મઞ્ચેવ મગ્ગધમ્મઞ્ચ. ‘‘અરિયં વો, ભિક્ખવે, સમ્માસમાધિં દેસેસ્સામિ સઉપનિસં સપરિક્ખાર’’ન્તિ (મ. નિ. ૩.૧૩૬) હિ વચનતો સમ્માસમાધિઆદયો મગ્ગધમ્માપિ સમાધિપક્ખિયા. વિચિનેય્યાતિ વીમંસેય્ય, ભાવેય્યાતિ અત્થો. તત્થાતિ હેતુમ્હિ ભુમ્મવચનં. અરિયમગ્ગહેતુકા હિ સત્તાનં વિસુદ્ધિ. તેનાહ – ‘‘તસ્મિં અરિયમગ્ગે વિસુજ્ઝતી’’તિ. પઞ્ચક્ખન્ધધમ્મં વિચિનેય્ય, પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધે વિપસ્સેય્ય. તેસુ હિ વિપસ્સિયમાનેસુ વિપસ્સના ઉક્કંસગતા. યદગ્ગેન દુક્ખસચ્ચં પરિઞ્ઞાપટિવેધેન પટિવિજ્ઝીયતિ, તદગ્ગેન સમુદયસચ્ચં પહાનપટિવેધેન નિરોધસચ્ચં સચ્છિકિરિયાપટિવેધેન, મગ્ગસચ્ચં ભાવનાપટિવેધેન પટિવિજ્ઝીયતિ, એવં અચ્ચન્તવિસુદ્ધિયા સુજ્ઝતિ. તેનાહ – ‘‘એવં તેસુ ચતૂસુ સચ્ચેસુ વિસુજ્ઝતી’’તિ. ઇધાપિ નિમિત્તત્થે ભુમ્મવચનં. સચ્ચેસુ વા પટિવિજ્ઝિયમાનેસૂતિ વચનસેસો.

અવધારણવચનન્તિ વવત્થાપનવચનં, અવધારણન્તિ અત્થો. સારિપુત્તોવાતિ ચ અવધારણં તસ્સ સાવકભાવતો સાવકેસુ સારિપુત્તોવ સેય્યોતિ ઇમમત્થં દીપેતિ. કિલેસઉપસમેનાતિ ઇમિના મહાથેરસ્સ તાદિસો કિલેસૂપસમોતિ દસ્સેતિ, યસ્સ સાવકસ્સ વિસયે પઞ્ઞાય પારમિપ્પત્તિ અહોસિ. યદિ એવં – ‘‘યોપિ પારઙ્ગતો ભિક્ખુ, એતાવપરમો સિયા’’તિ ઇદં કથન્તિ? તેસં તેસં બુદ્ધાનં સાસને પઞ્ઞાય પારમિપ્પત્તસાવકવસેનેતં વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. અથ વા – ‘‘નત્થિ વિમુત્તિયા નાનત્ત’’ન્તિ (દી. નિ. ટી. ૩.૧૪૧; વિભ. મૂલટી. સુત્તન્તભાજનીયવણ્ણના) વચનતો સાવકેહિ વિમુત્તિપઞ્ઞામત્તં સન્ધાયેતં વુત્તં. તેનાહ – ‘‘પારઙ્ગતોતિ નિબ્બાનં ગતો’’તિઆદિ. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

અનાથપિણ્ડિકોવાદસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

૨. છન્નોવાદસુત્તવણ્ણના

૩૮૯. છન્નોતિ ઇદં તસ્સ નામન્તિ આહ ‘‘એવંનામકો થેરો’’તિ. યસ્સ પન સત્થારા પરિનિબ્બાનકાલે બ્રહ્મદણ્ડો આણત્તો, અયં સો ન હોતીતિ દસ્સેન્તો આહ – ‘‘ન અભિનિક્ખમનં નિક્ખન્તત્થેરો’’તિ, લોકનાથસ્સ અભિનિક્ખમનકાલે કપિલપુરતો નિક્ખન્તોતિ અત્થો. ગિલાનપુચ્છકાતિ ગિલાનસ્સ પુચ્છનકા, ગિલાનભાવસ્સ અવત્થં સોતુકામાતિ અત્થો. સસનતો હિંસનતો સત્થન્તિ આહ ‘‘જીવિતહારકસત્થ’’ન્તિ.

૩૯૦. ઉપવજ્જં એતસ્સ નત્થીતિ અનુપવજ્જં, કરજકાયં કત્વા આયતિં ઉપ્પત્તિરહિતન્તિ અત્થો. તેનાહ ‘‘અનુપ્પત્તિક’’ન્તિ.

૩૯૧. ખયવયં ઞત્વાતિ સઙ્ખારગતં ખણભઙ્ગં નેત્વા ઞાણેન યાથાવતો ઞત્વા. નેતં મમાતિ દુક્ખતો સમનુપસ્સના સઙ્ખારેસુ દિટ્ઠેસુ મમંકારાભાવતો. નેસોહમસ્મીતિ અનિચ્ચતો સમનુપસ્સના અનિચ્ચતો તેસુ દિટ્ઠેસુ અહંકારાભાવતો. ન મેસો અત્તાતિ અનત્તતો સમનુપસ્સના અનત્તતો તેસુ દિટ્ઠેસુ અત્તગ્ગાહાભાવતોતિ આહ – ‘‘નેતં મમ…પે… અત્તાતિ સમનુપસ્સામી’’તિ.

૩૯૩. તસ્મા પુથુજ્જનોતિ યસ્મા અરિયો સબ્બસો પરિઞ્ઞાતવત્થુકો દુક્ખવેદનં અધિવાસેતું અસક્કોન્તો નામ નત્થિ, તસ્મા પુથુજ્જનો, કેવલં પન અધિમાનેનેવ – ‘‘નાભિકઙ્ખામિ જીવિતં, પરિચિણ્ણો મે સત્થા, નિરોધં દિસ્વા’’તિ વદતીતિ અધિપ્પાયો. ઇદમ્પીતિ ઇદમ્પિ, ‘‘નિસ્સિતસ્સ ચલિત’’ન્તિઆદિ. તણ્હાનિસ્સિતભાવેન હિ આયસ્મા છન્નો મારણન્તિકં વેદનં અધિવાસેતું અસક્કોન્તો ઇતો ચિતો પરિવત્તન્તો ચલતિ વિપ્ફન્દતિ, તસ્મા ‘‘નિસ્સિતસ્સ ચલિત’’ન્તિઆદિ મનસિકાતબ્બં, તેન ઇદં સબ્બં તં વિપ્ફન્દિતં ન ભવિસ્સતીતિ અધિપ્પાયો. કપ્પસદ્દો કાલપરિયાયોપિ હોતિ, ન કાલવિસેસવાચકો એવાતિ આહ – ‘‘નિચ્ચકપ્પન્તિ નિચ્ચકાલ’’ન્તિ. યથા અપ્પહીનતણ્હાદિટ્ઠિકો પુગ્ગલો તંનિસ્સિતો અલ્લિનો, એવં તાહિપિ નિસ્સિતો અમુત્તભાવતોતિ આહ – ‘‘તણ્હાદિટ્ઠીહિ નિસ્સિતસ્સા’’તિ. ચલિતન્તિ યથા યથા અસમારદ્ધાય સમ્માપટિપત્તિયા આદીનવવસેન ચલન્તં પન યસ્મા અરિયસ્સ વિનયે વિરૂપં ચલિતં નામ હોતિ, તસ્મા આહ – ‘‘વિપ્ફન્દિતં હોતી’’તિ. તાદિસે પન પપઞ્ચવિક્ખમ્ભનવસેન ચિત્તસ્સ ચલિતે અસતિ ભાવનાય વીથિપટિપન્નતાય કિલેસપટિપ્પસ્સદ્ધિ એવ હોતીતિ આહ ‘‘ચલિતે અસતિ પસ્સદ્ધી’’તિ. તેન વુત્તં – ‘‘કિલેસપસ્સદ્ધિ નામ હોતી’’તિ.

ભવન્તરં દિસ્વા નમનટ્ઠેન નતિ. તેનાહ – ‘‘નતિયા અસતીતિ ભવત્થાય આલયનિકન્તિપરિયુટ્ઠાનેસુ અસતી’’તિ. પટિસન્ધિવસેન આગતિ નામાતિ પટિસન્ધિગ્ગહણવસેન ભવન્તરતો ઇધેવ આગમનં નામ, ચુતિવસેન ચવનવસેન ઇતો ભવન્તરસ્સ ગમનં નામ ન હોતિ આગતિગતિયા અસતિ કતૂપચિતસ્સપિ કમ્મસ્સ ઉપ્પત્તિપરિકપ્પવસેન પવત્તિયા અભાવતો. ચવનવસેનાતિ નિબ્બત્તભવતો ચવનવસેન ચુતિ, આયતિં ઉપપજ્જનવસેન ઉપપાતો ન હોતિ. યતો ગતિ આગતિ ચવનં ઉપપાતો ન હોતિ, તતો એવ નેવિધ, ન હુરં, ન ઉભયમન્તરેન, કાયસ્સ ગતિયા આગતિયા ચ અભાવતો સબ્બસો ચુતૂપપાતો નત્થિ; તેન ન ઇધલોકે ઠિતોતિ વત્તબ્બો. ન પરલોકે ઠિતોતિ વત્તબ્બો, ન ઉભયમન્તરેન ઠિતોતિ વત્તબ્બો. તેનાહ ‘‘નયિધ લોકે’’તિઆદિ. તત્થ ઇધલોકપરલોકવિનિમુત્તસ્સ સંસરણપદેસસ્સ અભાવતો, ‘‘ન ઉભયમન્તરેના’’તિ વુત્તોતિ ઉભયપરિયાપન્નો ન હોતીતિ પટિક્ખિપન્તો, ‘‘ન ઉભયત્થ હોતી’’તિ આહ. અયમેવ અન્તોતિ યો ઇધલોકે પરલોકે ચ અભાવો અવિજ્જમાનતા અનુપ્પજ્જનં, અયમેવ સકલસ્સ દુક્ખમૂલસ્સ અન્તો પરિયોસાનં.

૩૯૪. કણ્ઠનાળિં છિન્દીતિ નાળિં છિન્દિતું આરભિ. તસ્મિં છિન્દિતું આરદ્ધક્ખણે છેદો ચ વત્તતિ; મરણભયઞ્ચ ઓક્કમિ અવીતરાગભાવતો, તતો એવ ગતિનિમિત્તં ઉપટ્ઠાતિ. ‘‘સોપિ નામ સબ્રહ્મચારીનં અનુપવજ્જતં બ્યાકરિત્વા સરાગમરણં મરિસ્સતી’’તિ સંવિગ્ગમાનસો સઙ્ખારે અનિચ્ચાદિવસેન પરિગ્ગણ્હન્તો. અરહત્તં પત્વાતિ પુબ્બે બહુસો વિપસ્સનાય ઉદયબ્બયઞાણં પાવિતત્તા તાવદેવ અરહત્તં પત્વા અરહત્તફલપચ્ચવેક્ખણાનન્તરં કણ્ઠનાળિચ્છેદપચ્ચયા જીવિતનિરોધેન સમસીસી હુત્વા પરિનિબ્બાયિ. ન હિ અન્તિમભવિકસ્સ અરહત્તં અપ્પત્વા જીવિતન્તરાયો હોતિ. થેરસ્સાતિ આયસ્મતો છન્નત્થેરસ્સ. બ્યાકરણેનાતિ હેતુમ્હિ કરણવચનં ‘‘બ્યાકરણેન હેતુના’’તિ. તન્નિમિત્તઞ્હિ થેરો વીરિયં પગ્ગણ્હન્તો વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેતિ. ઇમિનાતિ, ‘‘અત્થિ, ભન્તે’’તિઆદિવચનેન. થેરોતિ આયસ્મા સારિપુત્તત્થેરો. પુચ્છતીતિ, ભન્તે, તથા કુલસંસગ્ગપસુતો કથં પરિનિબ્બાયિસ્સતીતિ પુચ્છતિ. ‘‘પુબ્બે કુલેસુ સંસટ્ઠવિહારી’’તિ સબ્રહ્મચારીનં પઞ્ઞાતસ્સપિ ઇમસ્મિં ‘‘હોન્તિ હેતે સારિપુત્તા’’તિઆદિના ભગવતો વુત્ત-ટ્ઠાને અસંસટ્ઠભાવો પાકટો અહોસિ. પક્કમ્પિ નિપક્કં વિય સમ્માપટિપજ્જમાનાપિ કેચિ અસઞ્ઞતા ઉપટ્ઠહન્તિ. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

છન્નોવાદસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

૩. પુણ્ણોવાદસુત્તવણ્ણના

૩૯૫. અનન્તરસુત્તે ‘‘પટિસલ્લાનાતિ ફલસમાપત્તિતો’’તિ વુત્તં, તત્થ ધમ્મસેનાપતિનો અરિયવિહારસ્સ અધિપ્પેતત્તા, ઇધ પન અકતકિચ્ચસ્સ પટિસલ્લાનં નામ કાયવિવેકોતિ આહ – ‘‘પટિસલ્લાનાતિ એકીભાવા’’તિ. ‘‘ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યા રૂપા’’તિ પનેત્થ વિઞ્ઞેય્યરૂપં વિજાનન્તસ્સ દ્વારભૂતં ચક્ખુન્તિ ઉભયં અજ્ઝત્તિકં બાહિરઞ્ચ આયતનં અભિનન્દિતાદિસામઞ્ઞેન તઞ્ચેતિ એત્થ તં-સદ્દેન એકજ્ઝં પચ્ચામટ્ઠન્તિ આહ – ‘‘તઞ્ચેતિ તં ચક્ખુઞ્ચેવ રૂપઞ્ચા’’તિ. યં પનેત્થ વિઞ્ઞેય્યસદ્દેન જોતિતં વિઞ્ઞાણં તં સમ્પયુત્તધમ્માતિ તદુભયં, ‘‘મનોવિઞ્ઞેય્યા ધમ્મા’’તિ પદેન કથિતમેવાતિ ઇધ ન ગહિતં. એસ નયો સેસેસુપિ. સમોધાનેનાતિ સહાવટ્ઠાનેન, ચિત્તેન નન્દિયા તણ્હાય સહ પવત્તિયા ચિત્તસહુપ્પત્તિયાતિ અત્થો. તેનાહ – ‘‘ઉપ્પજ્જતિ નન્દી’’તિ. પઞ્ચક્ખન્ધદુક્ખસ્સ સમોધાનન્તિ પઞ્ચક્ખન્ધસઙ્ખાતસ્સ દુક્ખસચ્ચસ્સ પચ્ચવોકારે સહપ્પવત્તિ હોતિ. યસ્મા દુક્ખં ઉપ્પજ્જમાનં છન્નં દ્વારાનંયેવ વસેન ઉપ્પજ્જતિ, તથા સમુદયોતિ, તસ્મા આહ – ‘‘ઇતિ છસુ દ્વારેસૂ’’તિઆદિ. કિલેસવટ્ટસ્સ કમ્મવટ્ટસ્સ વિપાકવટ્ટસ્સ ચ કથિતત્તા આહ – ‘‘વટ્ટં મત્થકં પાપેત્વા દસ્સેતી’’તિ. દુતિયનયેતિ ‘‘સન્તિ ચ ખો’’તિઆદિના વુત્તે દુતિયે દેસનાનયે. પાટિયેક્કો અનુસન્ધીતિ ન યથાનુસન્ધિ નાપિ અજ્ઝાસયાનુસન્ધીતિ અધિપ્પાયો, પુચ્છાનુસન્ધિસ્સ પન ઇધ સમ્ભવો એવ નત્થીતિ. સત્તસુ ઠાનેસૂતિ અક્કોસને પરિભાસને પાણિપ્પહારે લેડ્ડુપ્પહારે દણ્ડપ્પહારે સત્થપ્પહારે જીવિતાવોરોપનેતિ ઇમેસુ સત્તસુ. ‘‘ભદ્દકા વતિમે’’તિઆદિના ખન્તિપટિસંયુત્તં સીહનાદં નદાપેતું.

૩૯૬. ચણ્ડાતિ કોધના, તેન દૂસિતચિત્તતાય દુટ્ઠાતિ વુત્તા. કિબ્બિસાતિ પાપા. ફરુસાતિ ઈસકમ્પિ પસાદસિનેહાભાવેન લુદ્દા. ફરુસવચનતાય વા ફરુસા, તથાભૂતા પન લુદ્દા નામ હોન્તિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘કક્ખળા’’તિ. ઇદઞ્ચ તેતિ, ‘‘હત્થચ્છેદં નાસિકચ્છેદ’’ન્તિ એવમાદિં ઇદઞ્ચ અનિટ્ઠં કરિસ્સામાતિ ભયદસ્સનેન તજ્જેસ્સન્તિ.

ઘટિકમુગ્ગરેનાતિ દણ્ડાનં કિર અગ્ગપસ્સે ઘટાકારં દસ્સેન્તિ, તેન સો ‘‘ઘટિકમુગ્ગરો’’તિ વુચ્ચતિ. એકતોધારાદિના સત્થેન કરવાલખગ્ગાદિના. ‘‘ઇન્દ્રિયસંવરાદીનં એતં નામ’’ન્તિ વત્વા યત્થ યત્થ ઇન્દ્રિયસંવરાદયો ‘‘દમો’’તિ વુત્તા, તં પાઠપદેસં દસ્સેન્તો ‘‘સચ્ચેના’’તિઆદિમાહ. મનચ્છટ્ઠાનિ ઇન્દ્રિયાનિ દમેતિ સંવરેતીતિ ઇન્દ્રિયસંવરો, દમો. રાગાદિપાપધમ્મે દમેતિ ઉપસમેતીતિ દમો, પઞ્ઞા. પાણાતિપાતાદિકમ્મકિલેસે દમેતિ ઉપસમેતિ વિક્ખમ્ભેતીતિ દમો ઉપોસથો. બ્યાપાદવિહેસાદિકે દમેતિ વિનેતીતિ દમોતિ આહ – ‘‘ઇમસ્મિં પન સુત્તે ખન્તિ ‘દમો’તિ વેદિતબ્બા’’તિ. ઉપસમોતિ તસ્સેવ દમસ્સ વેવચનં, તસ્મા દમો ચ સો બ્યાપાદાદીનં વિનયનટ્ઠેન તેસંયેવ ઉપસમનટ્ઠેન ઉપસમો ચાતિ દમૂપસમો, અધિવાસનખન્તિ.

૩૯૭. તત્થ ખન્તિયં કતાધિકારો તં જનપદં ગન્ત્વા મહાજનસ્સ અવસ્સયો હોતિ, તસ્મા તદસ્સ અપદાનં સમુદાગમતો પટ્ઠાય વિભાવેતું, ‘‘કો પનેસ પુણ્ણો’’તિઆદિ આરદ્ધં. એત્થાતિ એતસ્મિં સુનાપરન્તજનપદે. અસપ્પાયવિહારન્તિ ભાવનાભિયોગસ્સ ન સપ્પાયં વિહારં.

દ્વે ભાતરોતિ અવિભત્તસાપતેય્યા અવિભત્તવોહારસંયોગા. તેનાહ ‘‘તેસૂ’’તિઆદિ. જનપદચારિકં ચરન્તો ભણ્ડં ગહેત્વા જનપદેસુ વિક્કયં કરોન્તો.

‘‘બુદ્ધપૂજં ધમ્મપૂજં સઙ્ઘપૂજં કરિસ્સામા’’તિ તન્નિન્ના. અટ્ઠિમિઞ્જં આહચ્ચ અટ્ઠાસીતિ, ‘‘બુદ્ધો’’તિ વચનં અસ્સુતપુબ્બં સોતપથં ઉપગતં અનપ્પકં પીતિસોમનસ્સં સમુટ્ઠાપેન્તં પીતિસમુટ્ઠાનપણીતરૂપેહિ છવિચમ્માદીનિ છિન્દિત્વા અટ્ઠિમિઞ્જં આહચ્ચ અટ્ઠાસિ. વિસ્સજ્જિતન્તિ વિક્કિણનવસેન વિનિયોજિતં. કમ્મટ્ઠાનં ન ઉપટ્ઠાતીતિ ભાવનાવીથિં ન ઓતરતિ. મય્હં અસપ્પાયોતિ મય્હં કમ્મટ્ઠાનભાવનાય સપ્પાયો ઉપકારો ન હોતિ.

કોચિ ચઙ્કમિતું સમત્થો નામ નત્થિ મહતા સમુદ્દવીચિસદ્દેન ઉપદ્દુતત્તા ભાવનામનસિકારસ્સ અનભિસમ્ભુણનતો. તેનાહ ‘‘સમુદ્દવીચિયો’’તિઆદિ. સોતિ મકુળવિહારો.

ઉત્તમજવેન ગચ્છમાના યથાધિપ્પેતં મગ્ગં અતિક્કમિત્વા અઞ્ઞતરં દીપકં પાપુણિ.

ઉપ્પાદિકં ઉટ્ઠાપેત્વાતિ મહાવાતમણ્ડલસમુટ્ઠાપનેન તસ્મિં પદેસે મહાસમુદ્દં સંખોભેન્તો મહન્તં ઉપ્પાદં ઉટ્ઠપેત્વા.

થેરો, ‘‘અમ્હે આવજ્જેય્યાથા’’તિ કનિટ્ઠસ્સ વચનં સરિત્વા અન્તરન્તરા આવજ્જેતિ, તસ્મા તદાપિ આવજ્જેતિ, તં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘તસ્મિંયેવ ખણે આવજ્જિત્વા’’તિ. સમ્મુખેતિ સીસટ્ઠાને. પટિવેદેસુન્તિ પવેદેસું, ઉપાસકા મયન્તિ પટિજાનિંસુ. ઇમિનાતિ ઇમિના મય્હં પરિચ્ચત્તકોટ્ઠાસેન. મણ્ડલમાળન્તિ મુણ્ડમણ્ડલમાળસદિસં પટિસ્સયં. પરિચારકાતિ અવસેસગામિનો.

સચ્ચબન્ધસ્સ ઓકાસં કરોન્તો ‘‘એકૂનપઞ્ચસતાન’’ન્તિ આહ. તં દિવસં…પે… અગ્ગહેસિ, તેન સો થેરો પઠમં સલાકં ગણ્હન્તાનં એતદગ્ગે ઠપિતો.

વાણિજગામં ગન્ત્વાતિ વાણિજગામસમીપં ગન્ત્વા. બુદ્ધકોલાહલન્તિ બુદ્ધાનં ઉપગમ્મ સત્તાનં ઉપ્પજ્જનકુતૂહલં.

મહાગન્ધકુટિયંયેવાતિ જેતવનમહાવિહારે મહાગન્ધકુટિયંયેવ. પરિચરિતબ્બન્તિ ઉપટ્ઠાતબ્બં.

ગન્ધકટ્ઠાનીતિ ચન્દનઅગરુસલળાદીનિ સુગન્ધકટ્ઠાનિ. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવાતિ.

પુણ્ણોવાદસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

૪. નન્દકોવાદસુત્તવણ્ણના

૩૯૮. સઙ્ઘસ્સ ભારં અકાસિ ઉપાયેન નન્દકત્થેરસ્સ ઓવાદેન વિનેતબ્બાનં ભિક્ખુનીનં વિનયત્થં. તેનાહ ‘‘ઇમં પના’’તિઆદિ. પરિયાયતિ પવત્તતીતિ પરિયાયો, પટિપાટીતિ આહ – ‘‘પરિયાયેનાતિ વારેના’’તિ. અસ્સાતિ નન્દકત્થેરસ્સ. વદાપેસિ અઞ્ઞેહિ અત્તનો અનોકાસભાવં. પરિયાયેન ઓવદન્તીતિ ઓવદિતું સમત્થા ભિક્ખુનિયો વારેન ઓવદન્તિ. ઇદં પરિયાયેન ઓવદનં. ચિત્તં એકગ્ગં હોતિ પસીદતિ પુબ્બચરિયસિદ્ધેન ગારવબહુમાનેન ગેહસ્સિતપેમવસેન.

ગોતમીતિ મહાપજાપતિગોતમી. સેટ્ઠિસ્સાતિ બારાણસિસેટ્ઠિનો.

તેતિ પચ્ચેકબુદ્ધે. કિં નુ ખોતિ પુચ્છિ ચિરતરકાલં પુઞ્ઞકિરિયાય પરિભાવિતસન્તાનતાય, પચ્ચેકબુદ્ધેસુ ચ ગારવબહુમાનતાય. દુગ્ગતેહિપિ સક્કા કાતુન્તિ દુગ્ગતેહિપિ યથાવિભવં કતા કુટિ તુમ્હાકં વસિતું સક્કાતિ પુચ્છિ.

હત્થકમ્મં દેથાતિ હત્થકમ્મં કત્વા દેથાતિ અત્થો. આનિસંસં આચિક્ખિત્વાતિ ‘‘તાદિસાનં મહેસીનં કતં વેય્યાવચ્ચં અમ્હાકમ્પિ દીઘરત્તં હિતાય હોતિ. આવાસદાનઞ્ચ નામ મહપ્ફલં મહાનિસંસં નિબ્બત્તટ્ઠાને મહાસમ્પત્તિઆવહં ભવિસ્સતી’’તિઆદિના આનિસંસં આચિક્ખિત્વા. ગાળ્હેન ઓવાદેન તજ્જેત્વાતિ, ‘‘ઇમેસુ નામ કરોન્તેસુ ત્વં કસ્મા ન કરોસિ, મમ જેટ્ઠકદાસસ્સ ભરિયભાવં ન જાનાસિ. સબ્બેહિપિ કરિયમાનસ્સ હત્થકમ્મસ્સ અકરણે તુય્હં ઇદઞ્ચિદઞ્ચ દુક્ખં આગમિસ્સતી’’તિ ભયેન તજ્જેત્વા. સતં સતં હુત્વાતિ સતં સતં દાસપુત્તા એકજ્ઝં હુત્વા એકઞ્ચ એકઞ્ચ કુટિં કત્વા અદાસિ. ચઙ્કમનાદિપરિવારન્તિ ચઙ્કમનરત્તિટ્ઠાનદિવાટ્ઠાનભોજનાદિપરિવારટ્ઠાનસહિતં. જગ્ગિત્વા ઉપટ્ઠાપેત્વા. વિસ્સજ્જાપેસીતિ પરિચ્ચજાપેસિ. પરિવત્તાપેત્વાતિ ચેતાપેત્વા. તિચીવરાનીતિ સહસ્સગ્ઘનિકાનિ તિચીવરાનિ કત્વા અદાસિ. કાલેન કાલન્તિ કાલે કાલે, કિસ્મિઞ્ચિ કાલેતિ અત્થો. રજ્જે ઠિતસ્સાતિ સબ્બભૂતૂપકારરજ્જે ઠિતસ્સ.

નન્દકત્થેરોપીતિ તદા જેટ્ઠકદાસો એતરહિ નન્દકત્થેરો પબ્બજિત્વા અરહત્તં પત્તો. જેટ્ઠકદાસિધીતા …પે… અગ્ગમહેસિટ્ઠાને ઠિતાતિ મહાપજાપતિગોતમિં સન્ધાય વદતિ. અયમાયસ્મા નન્દકોતિ અયમેવ સમુદાગમતો આયસ્મા નન્દકત્થેરો. એતાવ તા ભિક્ખુનિયોતિ એતાવતા સમુદાગમતો પઞ્ચસતા ભિક્ખુનિયો.

૩૯૯. હેતુનાતિ ઞાયેન અવિપરીતપટિપત્તિયા. પુબ્બભાગા હિ પુરિમા પુરિમા પટિપદા પચ્છિમાય કારણં. યાથાવસરસતો દિટ્ઠન્તિ યથાભૂતસભાવતો પચ્ચક્ખં વિય.

૪૦૧. તં સભાવં તંસભાવન્તિ તસ્સા વેદનાય પચ્ચયભાવેન અનુરૂપં.

૪૦૩. પઠમતરંયેવ અનિચ્ચાતિ તસ્સાપિ છાયાય અનિચ્ચભાવો પઠમતરંયેવ સિદ્ધો. ન હિ કદાચિ અનિચ્ચં નિસ્સાય પવત્તં કિઞ્ચિ નિચ્ચં નામ અત્થીતિ.

૪૦૪. અનુપહનિત્વાતિ અવિનાસેત્વા. કથં પન મંસકાયં ચમ્મકાયઞ્ચ અવિનાસેત્વા ઇતરેસં કન્તનં હોતીતિ બ્યતિરેકમુખેન દસ્સેતું, ‘‘તત્થા’’તિઆદિ વુત્તં. ચમ્મં અલ્લિયાપેન્તોતિ ચમ્મે લગ્ગાપેન્તો ચમ્મપટિબદ્ધં કરોન્તો. ચમ્મં બદ્ધં કત્વાતિ વિવરકાલે ન ફાલેન્તો ચમ્મબદ્ધે કત્વા. એવં અકત્વાતિ એવં મંસચમ્મકાયાનં વિનાસનં અકત્વા, વિલિમંસાદિવિકન્તનેન અઞ્ઞમઞ્ઞં વિવેચેત્વા. તત્થ વિલિમંસન્તિ ચમ્મનિસ્સિતમંસં, પટિચ્છન્નકિલોમકન્તિ ચ વદન્તિ. ન્હારૂતિ સુખુમન્હારુ. બન્ધનન્તિ ચમ્મમંસાનં સમ્બન્ધં. તેનાહ – ‘‘સબ્બચમ્મે લગ્ગવિલિપનમંસમેવા’’તિ. અન્તરકિલેસમેવાતિ અન્તરે ચિત્તે જાતત્તા સત્તસન્તાનન્તોગધતાય અબ્ભન્તરભૂતકિલેસમેવ.

૪૦૫. તજ્જં વાયામન્તિ નિદસ્સનમત્તં દટ્ઠબ્બં. તથા હિ પુરિસેન કુઠારિના છેજ્જં છિન્દિતે છેજ્જટ્ઠાનસ્સ સલ્લક્ખણં ઇચ્છિતબ્બં, તસ્સ પટિઘાતભાવો ઇચ્છિતબ્બો, કાયપરિળાહાભાવો ઇચ્છિતબ્બો, તસ્સ અવટ્ઠાનં ઇચ્છિતબ્બં, કિચ્ચન્તરે અજ્ઝુપેક્ખણં ઇચ્છિતબ્બં, એવં પઞ્ઞાય કિલેસે છિન્દન્તસ્સ યોગિનો વીરિયબલેન સદ્ધિં સતિ-પીતિ-પસ્સદ્ધિ-સમાધિ-ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ઇચ્છિતબ્બન્તિ આહ – ‘‘એવં ન વિના છહિ…પે… સક્કોતી’’તિ.

૪૦૭. તેન કારણેનાતિ યેન તાસં ભિક્ખુનીનં સા ધમ્મદેસના સપ્પાયા, આસેવનમન્દતાય પન અજ્ઝાસયેન પરિપુણ્ણસઙ્કપ્પા ન જાતાયેવ; પુન તથા દેસનાય સતિ આસેવનબલવતાય પરિપુણ્ણસઙ્કપ્પા ભવિસ્સન્તિ; તેન કારણેન ત્વમ્પિ તા ભિક્ખુનિયો તેનેવ ઓવાદેન ઓવદેય્યાસીતિ.

૪૧૫. સબ્બપચ્છિમિકાતિ સબ્બાસં કનિટ્ઠા સોતાપન્ના, અનરિયા તત્થ કાચિ નત્થીતિ અત્થો. તેનાહ – ‘‘સેસા પન…પે… ખીણાસવા ચા’’તિ. યદિ એવન્તિ અખીણાસવાપિ તાદિસા ભિક્ખુની અત્થિ. એવં સતિ સુક્ખવિપસ્સકભાવેનપિ સતિ ખીણાસવભાવે અરિયસ્સ વિનયે અપરિપુણ્ણસઙ્કપ્પાવાતિ અધિપ્પાયેન ચોદેતિ, ‘‘કથં પરિપુણ્ણસઙ્કપ્પા’’તિ? ઇતરો અજ્ઝાસયપારિપૂરિયાતિ કારણં વત્વા, ‘‘યસ્સ હી’’તિઆદિના તમત્થં વિવરતિ. અજ્ઝાસયપારિપૂરિયાતિ તત્થ અધિપ્પાયપારિપૂરિયા, ન સબ્બસો ગુણપારિપૂરિયાતિ અધિપ્પાયો. તેનાહ ‘‘કદા નુ ખો’’તિઆદિ. એતેન પાદકજ્ઝાનસમ્મસિતજ્ઝાનાનં વિસદિસતાય પુગ્ગલસ્સ વિપસ્સનાકાલે પવત્તઅજ્ઝાસયવસેન અરિયમગ્ગે બોજ્ઝઙ્ગમગ્ગઙ્ગઝાનઙ્ગાનં વિસેસતાતિ અયમત્થો દીપિતોતિ વેદિતબ્બો. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

નન્દકોવાદસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

૫. રાહુલોવાદસુત્તવણ્ણના

૪૧૬. વિમુત્તિં પરિપાચેન્તીતિ કિલેસાનં પટિપ્પસ્સદ્ધિવિમુત્તિભૂતં અરહત્તં સબ્બસો પાચેન્તિ સાધેન્તિ નિબ્બાપેન્તીતિ વિમુત્તિપરિપાચનીયા. ધમ્માતિ કારણધમ્મા. તેનાહ – ‘‘વિસુદ્ધિકારણવસેના’’તિ, અરહત્તસઙ્ખાતાય વિસુદ્ધિયા સમ્પાદનવસેનાતિ અત્થો. સદ્ધિન્દ્રિયાદયો વિસુજ્ઝમાના મગ્ગપટિપાટિયાવ સબ્બસો અસ્સદ્ધિયાદીહિ ચિત્તં વિમોચેન્તા અગ્ગફલવિમુત્તિં સમ્પાદેન્તિ. તેસં પન વિસુદ્ધિ બાલપરિવજ્જનેન પણ્ડિતપયિરુપાસનેન પસાદાવહધમ્મપચ્ચવેક્ખણાય ચ હોતિ. તતો ઇધ પન્નરસ ધમ્મા અધિપ્પેતાતિ દસ્સેન્તો, ‘‘વુત્તઞ્હેત’’ન્તિઆદિમાહ.

તત્થ અસ્સદ્ધે પુગ્ગલેતિ સદ્ધારહિતે પુગ્ગલે. તે હિ નિસ્સાય ન કદાચિ સદ્ધા સમ્ભવતિ, તેસં પન દિટ્ઠાનુગતિઆપજ્જનેન અઞ્ઞદત્થુ અસદ્ધિયમેવ વડ્ઢતિ, તસ્મા તે પટિભયમગ્ગો વિય દૂરતો વજ્જેતબ્બા. અસ્સદ્ધિયન્તિ ચ સદ્ધાય પટિપક્ખભૂતા અસદ્ધેય્યવત્થુસ્મિં અધિમુચ્ચનાકારેન પવત્તા સંકિલેસધમ્મા વેદિતબ્બા. સદ્ધે પુગ્ગલેતિ સદ્ધાસમ્પન્ને પુગ્ગલે. તે હિ નિસ્સાય સદ્ધેય્યવત્થુસ્મિં અનુપ્પન્ના ઉપ્પજ્જતિ, ઉપ્પન્ના ભિય્યોભાવં વેપુલ્લં આપજ્જતિ. સદ્ધેય્યવત્થૂતિ ચ બુદ્ધાદીનિ રતનાનિ કમ્મકમ્મફલાનિ ચ. સેવતોતિ લબ્ભમાનં સદ્ધાસમ્પદં ઉપ્પાદેતું વડ્ઢેતુઞ્ચ નિસેવતો. સેસપદાનિ તસ્સેવ વેવચનાનિ. અથ વા સેવતો ઉપસઙ્કમતો. ભજતો તેસં પટિપત્તિયં ભત્તિં કુબ્બતો. પયિરુપાસતોતિ તેસં ઓવાદાનુસાસનિકરણવસેન ઉપટ્ઠહતો. પસાદનીયસુત્તન્તા નામ બુદ્ધાદિગુણપટિસંયુત્તા પસાદાવહા સમ્પસાદનીયસુત્તાદયો. તે હિ પચ્ચવેક્ખતો બુદ્ધાદીસુ અનુપ્પન્ના પસન્ના ઉપજ્જતિ, ઉપ્પન્ના ભિય્યોભાવં વેપુલ્લં આપજ્જતિ. ઇમેહિ તીહાકારેહીતિ ઇમેહિ યથાવુત્તેહિ તીહિ કારણેહિ. પટિપક્ખદૂરીભાવતો પચ્ચેકં સૂપહારતો ચ આસેવનં ભાવનં લભન્તિ. સદ્ધિન્દ્રિયં વિસુજ્ઝતિ મગ્ગફલાવહભાવેન અચ્છતિ વિસુદ્ધિં પાપુણાતિ. ઇમિના નયેન સેસપદેસુપિ અત્થો વેદિતબ્બો.

અયં પન વિસેસો – કુસીતેતિ અલસે સમ્માપટિપત્તિયં નિક્ખિત્તધુરે. આરદ્ધવીરિયેતિ પગ્ગહિતવીરિયે સમ્માપટિપન્ને. સમ્મપ્પધાનેતિ અનુપ્પન્નાનં અકુસલાનં અનુપ્પાદનાદિવસેન પવત્તે ચત્તારો ઉપાયપ્પધાને. પચ્ચવેક્ખતો પટિપત્તિં અવેક્ખતો. તે હિ પચ્ચવેક્ખતો લીનં અભિભવિત્વા સમ્મદેવ આરમ્ભધાતુઆદિ અનુપ્પન્નાનં વિધિના સતિસમ્પદાય ઉપ્પાદાય ભિય્યોભાવાય સંવત્તતિ. અસમાહિતે ભન્તમિગભન્તગોણસપ્પટિભાગે વિબ્ભન્તચિત્તે. સમાહિતે ઉપચારસમાધિના અપ્પનાસમાધિના ચ સમ્મદેવ સમાહિતચિત્તે. ઝાનવિમોક્ખેતિ સવિતક્કસવિચારાદિઝાનાનિ પઠમાદિવિમોક્ખે ચ. તેસઞ્હિ પચ્ચવેક્ખણા ઉપરૂપરિ અચ્ચન્તમેવ સમાધાનાય સંવત્તતિ. દુપ્પઞ્ઞેતિ નિપ્પઞ્ઞે, અરિયધમ્મસ્સ ઉગ્ગહપરિપુચ્છાસવનસમ્મસનાભાવેન સબ્બસો પઞ્ઞારહિતે ચ. પઞ્ઞવન્તેતિ વિપસ્સનાપઞ્ઞાય ચેવ મગ્ગપઞ્ઞાય ચ સમન્નાગતે. ગમ્ભીરઞાણચરિયન્તિ ગમ્ભીરં ખન્ધાયતનધાતુસચ્ચપટિચ્ચસમુપ્પાદાદિભેદં ઞાણસ્સ ચરિતબ્બટ્ઠાનં, યત્થ વા ગમ્ભીરઞાણસ્સ ચરિયં પવત્તતિ. તત્થ હિ પચ્ચવેક્ખણા સમ્મોહં વિધમતિ, અનુપ્પન્નાય પઞ્ઞાય ઉપ્પાદાય ભિય્યોભાવાય સંવત્તતિ. સુત્તન્તક્ખન્ધેતિ સુત્તસમૂહે.

પુબ્બે સદ્ધિન્દ્રિયાદીનં વિસુદ્ધિકારણાનિ, ‘‘વિમુત્તિપરિપાચનીયા ધમ્મા’’તિ વુત્તાનીતિ ઇધ સદ્ધાદિકે અઞ્ઞે ચ ધમ્મે દસ્સેન્તો, ‘‘અપરેપી’’તિઆદિમાહ. તત્થ સદ્ધાદીનં વિમુત્તિપરિપાચનીયતા દસ્સિતા એવ, અનિચ્ચસઞ્ઞાદીનં પન વિમુત્તિપરિપાચનીયતાય વત્તબ્બમેવ નત્થિ વિપસ્સનાભાવતો. તેનાહ – ‘‘ઇમે પઞ્ચ નિબ્બેધભાગિયા સઞ્ઞા’’તિ. કલ્યાણમિત્તતાદયોતિ કલ્યાણમિત્તતા સીલસંવરો અભિસલ્લેખકથા વીરિયારમ્ભો નિબ્બેધિકા પઞ્ઞા ઇમે કલ્યાણમિત્તતાદયો પઞ્ચ ધમ્મા. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન ‘‘મેઘિયસુત્તસંવણ્ણનાયં’’ (ઉદા. અટ્ઠ. ૩૧) વુત્તનયેન વેદિતબ્બો. લોકં વોલોકેન્તસ્સાતિ બુદ્ધવેનેય્યસત્તલોકં બુદ્ધચક્ખુના વિસેસતો ઓલોકેન્તસ્સ.

૪૧૯. આયસ્મતો રાહુલસ્સ ઇન્દ્રિયાનં પરિપક્કત્તા સદ્ધિં પટ્ઠપિતપત્થના દેવતા ઉદિક્ખમાના તિટ્ઠન્તિ, – ‘‘કદા નુ ખો ઉત્તરિ આસવાનં ખયે વિનેસ્સતી’’તિ. યદા પન સત્થા એવં પરિવિતક્કેસિ, તાવદેવ સમાનજ્ઝાસયતાય સબ્બકાલં તઙ્ખણં આગમેન્તિયો તા દેવતાયો તં સમવાયં દિસ્વા એકસ્મિં અન્ધવનસ્મિંયેવ સન્નિપતિતા. ઉપાલિસ્સ ગહપતિનો દીઘનખપરિબ્બાજકસ્સ ચતુસચ્ચધમ્મેસુ દસ્સનકિચ્ચેન પવત્તો સોતાપત્તિમગ્ગોતિ તેસુ સુત્તેસુ (પટિ. મ. અટ્ઠ. ૨.૨.૩૦) પઠમમગ્ગો ‘‘ધમ્મચક્ખુ’’ન્તિ વુત્તો, તસ્સ દસ્સનત્થસ્સ સાતિસયત્તા, બ્રહ્માયુનો પન ફલઞાણાનિ હેટ્ઠિમાનિ તીણિ સાતિસયાનીતિ બ્રહ્માયુસુત્તે(મ. નિ. ૨.૩૮૩ આદયો) તીણિ ફલાનિ ‘‘ધમ્મચક્ખુ’’ન્તિ વુત્તાનિ. ઇદં પનેત્થ આયસ્મતો રાહુલસ્સ મગ્ગઞાણં ફલઞાણઞ્ચ દસ્સનત્થો સાતિસયો, તાહિ ચ દેવતાહિ યં ઞાણં અધિગતં, તં સાતિસયમેવાતિ વુત્તં – ‘‘ઇમસ્મિં સુત્તે ચત્તારો મગ્ગા, ચત્તારિ ચ ફલાનિ ધમ્મચક્ખુન્તિ વેદિતબ્બાની’’તિ. કિં પન સાવકાનં સચ્ચાભિસમયઞાણે અત્થિ કોચિ વિસેસોતિ? આમ અત્થિ. સો ચ ખો પુબ્બભાગે વુટ્ઠાનગામિનિવિપસ્સનાય પવત્તિયાકારવિસેસેન લભેય્ય કાચિ વિસેસમત્તા. સ્વાયમત્થો અભિધમ્મે ‘‘નો ચ ખો યથા દિટ્ઠિપ્પત્તસ્સા’’તિ સદ્ધાવિમુત્તતો દિટ્ઠિપ્પત્તસ્સ કિલેસપ્પહાનં પતિ વિસેસકિત્તનેન દીપેતબ્બો. કિં પન આયસ્મા રાહુલો વિય તા દેવતા સબ્બા એકચિત્તા પગેવ ચત્તારિ ફલાનિ અધિગણ્હિંસૂતિ? નોતિ દસ્સેન્તો ‘‘તત્થ હી’’તિઆદિમાહ. કિત્તકા પન તા દેવતાતિ આહ ‘‘તાસઞ્ચ પના’’તિઆદિ.

રાહુલોવાદસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

૬. છછક્કસુત્તવણ્ણના

૪૨૦. આદિમ્હિ કલ્યાણન્તિ આદિકોટ્ઠાસે કલ્યાણં એતસ્સાતિ વા આદિકલ્યાણો, તં આદિકલ્યાણં, આદિકલ્યાણભાવો ચ દોસવિગમેન ઇચ્છિતબ્બો. યઞ્હિ સબ્બસો વિગતદોસં, તં પરિપુણ્ણગુણમેવ હોતીતિ ‘‘નિદ્દોસ’’ન્તિ વુત્તં. કત્વાતિ ચ પદં, ‘‘કલ્યાણં કત્વા ભદ્દકં કત્વા’’તિ પુરિમપદદ્વયેનપિ યોજેતબ્બં. દેસનાકારો હિ ઇધ કલ્યાણસદ્દેન ગહિતો. તેનેવાહ – ‘‘દેસેતબ્બધમ્મસ્સ કલ્યાણતા દસ્સિતા હોતી’’તિ, દુતિયે પન અત્થવિકપ્પે દેસેતબ્બધમ્મસ્સ કલ્યાણતા મુખ્યેનેવ કથિતા ઇતરસ્સ અત્થાપત્તિતો. મજ્ઝેકલ્યાણં પરિયોસાનકલ્યાણન્તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. અયઞ્ચ દેસનાય થોમના બુદ્ધાનં આચિણ્ણસમાચિણ્ણાવાતિ દસ્સેતું, ‘‘ઇતિ ભગવા અરિયવંસ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. ધમ્મગ્ગહણમ્પિ દેસનાય થોમના એવાતિ ‘‘નવહિ પદેહી’’તિ વુત્તં.

વેદના યાથાવતો જાનનં, તઞ્ચ મગ્ગકિચ્ચં, તસ્સ ઉપાયો વિપસ્સનાતિઆહ – ‘‘સહવિપસ્સનેન મગ્ગેન જાનિતબ્બાની’’તિ. પરિઞ્ઞાભિસમયાદિકિચ્ચેન નિબ્બત્તિયા અસમ્મોહતો ચ પટિવિજ્ઝિતબ્બો. તેભૂમકચિત્તમેવ કથિતં સમ્મસનટ્ઠાનસ્સ અધિપ્પેતત્તા. એસ નયો ધમ્માયતનાદીસુપિ. ધમ્માયતનસ્સ વા આયતનભાવતો બહિદ્ધાગહણં, ન સબ્બસો અનજ્ઝત્તભાવતો. વિપાકવેદનાપચ્ચયા જવનક્ખણે ઉપ્પન્નતણ્હાતિ છત્તિંસવિપાકવેદનં નિસ્સાય એવં અસ્સાદેન્તી અનુભવેય્યન્તિ અકુસલજવનક્ખણતો ઉપ્પન્નતણ્હા.

૪૨૨. પાટિયેક્કો અનુસન્ધીતિ યથાનુસન્ધિઆદીનં અસમ્ભવતોતિ અધિપ્પાયેન વુત્તં. હેટ્ઠાતિ વિઞ્ઞાણફસ્સવેદનાતણ્હાનં પચ્ચયાયત્તવુત્તિતાદસ્સનેન ચક્ખાયતનાદીનં રૂપાયતનાદીનઞ્ચ પચ્ચયાયત્તવુત્તિતા દીપિતા અપચ્ચયુપ્પન્નસ્સ પચ્ચયાભાવતો, યઞ્ચ પચ્ચયાયત્તવુત્તિકં, તં અનિચ્ચં ઉપ્પાદસમ્ભવતો, યદનિચ્ચં તં દુક્ખં, યં દુક્ખં તદનત્તાતિ ખન્ધપઞ્ચકે ચ છન્નં છક્કાનં વસેન ઘનવિનિબ્ભોગકરણેન અત્થતો અનત્તલક્ખણં વિભાવિતં. ન સરૂપતોતિ સરૂપતોપિ તં વિભાવેતુકામો તેનેવ છછક્કાનં વસેન ઘનવિનિબ્ભોગનયેન બ્યતિરેકતો ચ અન્વયતો ચ દસ્સેન્તો ભગવા – ‘‘ચક્ખુ અત્તાતિ યો વદેય્યા’’તિઆદિમાહાતિ યથાનુસન્ધિકાવ દેસના વિભાવિતા. તેનાહ ‘‘હેટ્ઠા કથિતાનં હી’’તિઆદિ. હેટ્ઠા પન છન્નં છક્કાનં વસેન વિનિબ્ભોગદસ્સનમત્તં, ન અનત્તલક્ખણં વિભાવિતં, ઇધ પન સરૂપતો અનત્તલક્ખણં વિભાવિતન્તિ અધિપ્પાયેન અનુસન્ધન્તરભાવજોતના. યદિપિ અનત્તભાવો નામ ચતૂસુપિ સચ્ચેસુ લબ્ભતેવ, સબ્બેપિ હિ ધમ્મા અનત્તા, ઇમે પનેત્થ દ્વેપિ નયા સમ્મસનવસેન પવત્તાતિ વુત્તં – ‘‘દ્વિન્નં સચ્ચાનં અનત્તભાવદસ્સનત્થ’’ન્તિ. ન ઉપપજ્જતીતિ ઉપપત્તિસઙ્ખાતયુત્તિયા ન સમેતીતિ અયમેત્થ અત્થોતિ આહ ‘‘ન યુજ્જતી’’તિ. અત્તવાદિના – ‘‘નિચ્ચો ધુવો સસ્સતો’’તિ અભિમતો, ચક્ખુઞ્ચ ઉપ્પાદવન્તતાય અનિચ્ચં, યં પચ્ચયાયત્થવુત્તિતા, તસ્મા ‘‘ચક્ખુ અત્તાતિ યો વદેય્ય, તં ન ઉપપજ્જતી’’તિઆદિ. સક્કાયવત્થુ ચક્ખુ અનત્તા અનિચ્ચભાવતો સેય્યથાપિ ઘટો, ચક્ખું અનિચ્ચં પચ્ચયાયત્તવુત્તિભાવતો સેય્યથાપિ ઘટો, ચક્ખુ પચ્ચયાયત્તવુત્તિ ઉપ્પાદાદિસમ્ભવતો સેય્યથાપિ ઘટો. વિગચ્છતીતિ ભઙ્ગુપ્પત્તિયા સભાવાવિગમેન વિગચ્છતિ. તેનાહ ‘‘નિરુજ્ઝતી’’તિ.

૪૨૪. યસ્મા કિલેસવટ્ટમૂલકં કમ્મવટ્ટં, કમ્મવટ્ટમૂલકઞ્ચ વિપાકવટ્ટં. કિલેસુપ્પત્તિ ચ તણ્હાદિગ્ગાહપુબ્બિકા, તસ્મા ‘‘તિણ્ણં વા ગાહાનં વસેન વટ્ટં દસ્સેતુ’’ન્તિ આહ. યસ્મા પન તણ્હાપક્ખિકા ધમ્મા સમુદયસચ્ચં, ચક્ખાદયો દુક્ખસચ્ચં, તસ્મા વુત્તં – ‘‘દ્વિન્નં સચ્ચાનં વસેન વટ્ટં દસ્સેતુ’’ન્તિ. તણ્હામાનદિટ્ઠિગ્ગાહાવ વેદિતબ્બા સક્કાયગામિનિપટિપદાય અધિપ્પેતત્તા. ‘‘એતં મમા’’તિઆદિના ગહણમેવેત્થ અનુપસ્સનાતિ આહ – ‘‘ગાહત્તયવસેન પસ્સતી’’તિ.

તિણ્ણં ગાહાનં પટિપક્ખવસેનાતિ તણ્હાદિગ્ગાહપટિપક્ખભૂતાનં દુક્ખાનિચ્ચાનત્તાનુપસ્સનાનં વસેન, તાહિ વા તિણ્ણં ગાહાનં પટિપક્ખવસેન વિનિવેઠનવસેન અનુપ્પાદનવસેનાતિ અત્થો. પટિપક્ખવસેન વિવટ્ટં દસ્સેતુન્તિ યોજના. સક્કાયનિરોધગામિની પટિપદાતિ એત્થ નિરોધધમ્મો સરૂપેનેવ દસ્સિતોતિ આહ – ‘‘નિરોધો…પે… દસ્સેતુ’’ન્તિ. પટિસેધવચનાનીતિ પટિક્ખેપવચનાનિ.

૪૨૫. તણ્હાદીનં અનુપાદિયનવચનાનિ તણ્હાદિટ્ઠિવસેનેવ વુત્તાનિ તણ્હાદિટ્ઠીનંયેવ અભિનન્દનાદિવસેન પવત્તિસબ્ભાવતો. અપ્પહીનત્થો અનુસયત્થોતિ આહ – ‘‘અનુસેતીતિ અપ્પહીનો હોતી’’તિ અરિયમગ્ગેન હિ અપ્પહીનો થામગતો રાગાદિકિલેસો અનુસયો કારણલાભે સતિ ઉપ્પજ્જનારહભાવતો. યં પનેત્થ વત્તબ્બં, તં હેટ્ઠા વુત્તમેવ. વટ્ટદુક્ખકિલેસદુક્ખસ્સાતિ વટ્ટદુક્ખસ્સ ચેવ કિલેસદુક્ખસ્સ ચ. સઉપાદિસેસનિબ્બાનઞ્હિ કિલેસદુક્ખસ્સ અન્તકરણં, અનુપાદિસેસનિબ્બાનં વટ્ટદુક્ખસ્સ.

૪૨૬. તેસન્તિ અનુસયાનં. પટિક્ખેપવસેનાતિ પજહનવસેન, અપ્પવત્તિકરણવસેનાતિ અત્થો. અવિજ્જં પજહિત્વાતિ અનવસેસતો અવિજ્જં અપ્પવત્તિધમ્મતં આપાદેત્વા. કામં હેટ્ઠિમમગ્ગઞાણમ્પિ અવિજ્જાપહાયિની વિજ્જા એવ, તં પન ઞાણં અવિજ્જાય અનવસેસપ્પહાયકં ન હોતિ, અગ્ગમગ્ગઞાણે પન ઉપ્પન્ને અવિજ્જાય લેસોપિ નાવસિસ્સતીતિ તદેવ અવિજ્જાય પહાયકન્તિ આહ – ‘‘અરહત્તમગ્ગવિજ્જં ઉપ્પાદેત્વા’’તિ.

૪૨૭. સયમેવ તથાગતે અત્તનો બુદ્ધાનુભાવેન દેસેન્તે સટ્ઠિ ભિક્ખૂ અરહત્તં પત્તાતિ અનચ્છરિયમેતં, અથ કિં અચ્છરિયન્તિ આહ ‘‘ઇમ’’ન્તિઆદિ. કથેન્તેપીતિ એત્થ ઇતિસદ્દો પકારત્થો, ઇમિનાવ પકારેનાતિ અત્થો. પત્તા એવાતિ સટ્ઠિ ભિક્ખૂ અરહત્તં પત્તા એવાતિ યોજના. એતમ્પિ અનચ્છરિયં, સત્થુ સમ્મુખા સાવકા સમુદાગમા મહાભિઞ્ઞા પભિન્નપટિસમ્ભિદા તથા તથા સપ્પાટિહારિયં ધમ્મં દેસેન્તીતિ. તેનાહ – ‘‘મહાભિઞ્ઞપ્પત્તા હિ તે સાવકા’’તિ.

મહામણ્ડપેતિ લોહપાસાદસ્સ પુરતો એવ મહાભિક્ખુસન્નિપાતો જાતોતિ તેસં પહોનકવસેન કતે મહતિ સાણિમણ્ડપેતિ વદન્તિ. તેસુપિ ઠાનેસૂતિ તેસુ યથાવુત્તમહામણ્ડપાદીસુ ઠાનેસુ. મહાથેરો અત્થીતિ પદં આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં. દેવત્થેરસ્સ ગુણે સુત્વા પસન્નમાનસો મહાથેરો, તથાપિ વત્થસમ્પત્તિયા પસીદિત્વા ‘‘ત્વં પન ન્હાપેહી’’તિ આહ.

હેટ્ઠાપાસાદેતિ ચ કલ્યાણિયમહાવિહારે ઉપોસથાગારે હેટ્ઠાપાસાદે એકદા ઉપરિપાસાદે એકદા, કથેસીતિ. ચૂળનાગસ્સ તથા મહતી પરિસા દેવતાનુભાવેન અભિઞ્ઞાપાદનં અહોસીતિ કેચિ. થેરો પન મહિદ્ધિકો અહોસિ, તસ્મા તાવ મહતિં પરિસં અભિઞ્ઞાપેસીતિ અપરે.

તતો તતોતિ તસ્સં તસ્સં દિસાયં. એકોવાતિ એકચ્ચો એવ, ન બહુસો, કતિપયાવ પુથુજ્જના અહેસુન્તિ અત્થો. સેસં હેટ્ઠા વુત્તનયત્તા સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

છછક્કસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

૭. મહાસળાયતનિકસુત્તવણ્ણના

૪૨૮. મહન્તાનિ સળાયતનાનિ અધિકિચ્ચ પવત્તત્તા મહાસળાયતનિકં, મહન્તતા ચ તેસં મહન્તં લોકસન્નિવાસં અભિબ્યાપેત્વા ઠિતત્તા અયોનિસો ગય્હમાનાનં મહતો અનત્થાય સંવત્તનતો, યોનિસો ગય્હમાનાનં મહતો અત્થાય હિતાય સુખાય સંવત્તનતો ચ દટ્ઠબ્બા. જોતકન્તિ બોધકં.

૪૨૯. સિખાપ્પત્તાય વિપસ્સનાય જાનનમ્પિ યથાભૂતજાનનમેવ મગ્ગેન જાનનસ્સ આસન્નકારણભાવતોતિ આહ – ‘‘સહવિપસ્સનેન મગ્ગેન અજાનન્તો’’તિ. વુડ્ઢિં ગચ્છન્તીતિ પચ્ચયસમોધાનેન ભવયોનિગતિઠિતિસત્તાવાસપાળિયા અપરાપરં પરિવુદ્ધિં ગચ્છન્તિ. એવંભૂતા પગુણભાવમાપાદિતા સમથવિપસ્સનાધમ્મા વિય સુટ્ઠુતરં વસીભાવં પાપિતા ઝાનાભિઞ્ઞા વિય ચ વસીભૂતા હુત્વા ઉપરૂપરિ બ્રૂહેન્તીતિ આહ – ‘‘વસીભાવં ગચ્છન્તી’’તિ. તથા હિ તે કદાચિ ભવપત્થનાય અનુપ્પાદિતાયપિ અપ્પહીનભાવેનેવસ્સા તિટ્ઠન્તિ. અકુસલા ધમ્માવ યેભુય્યેન દસ્સનાયતનેન વિનાસદસ્સનતો પવત્તન્તિ પરિવડ્ઢન્તિ ચ. પઞ્ચદ્વારિકદરથાતિ પઞ્ચદ્વારિકજવનસહગતા અકુસલદરથા. એવં મનોદ્વારિકદરથા વેદિતબ્બા. સન્તાપાતિ દરથેહિ બલવન્તો સમ્પયુત્તધમ્માનં નિસ્સયસ્સ ચ સન્તાપનકરા. પરિળાહાતિ તતોપિ બલવતરા તેસંયેવ પરિદહનકરા.

૪૩૦. પઞ્ચદ્વારિકસુખં, ન કાયપ્પસાદસન્નિસ્સિતસુખમેવ. મનોદ્વારિકસુખન્તિ મનોદ્વારિકચિત્તસન્નિસ્સિતસુખં, ન યં કિઞ્ચિ ચેતસિકસુખં તસ્સ કાયિકસુખગ્ગહણેનેવ ગહિતત્તા. પઞ્ચદ્વારિકજવનેન સમાપજ્જનં વા વુટ્ઠાનં વા નત્થીતિ ઇદં મનોદ્વારિકજવનેન તસ્સ સમ્ભવં દસ્સેતું, મગ્ગસ્સ વસેન વુત્તં, ન પન તપ્પસઙ્ગસઙ્કાનિવત્તનત્થં. વિઞ્ઞત્તિમત્તમ્પિ જનેતું અસમત્થં સમાપજ્જનસ્સ કથં પચ્ચયો હોતિ, બુદ્ધાનં પન ભગવન્તાનં હોતીતિ ચે? તથાપિ તસ્સ આસન્નટ્ઠાને પઞ્ચદ્વારિકચિત્તપ્પવત્તિયા અસમ્ભવો એવ તાદિસસ્સ પુબ્બાભોગસ્સ તસ્મિં કાલે અસમ્ભવતો. એતેનેવ યા કેસઞ્ચિ અરિયધમ્મે અકોવિદાનં ઘટસભાવાદીસુ બુદ્ધિતુલ્યકારિતાપત્તિચોદના; સા પટિક્ખિત્તાતિ દટ્ઠબ્બા તંતંપુરિમાભોગવસેન તેન તેન પઞ્ચદ્વારિકાભિનિયતમનોવિઞ્ઞાણસ્સ પરતો પવત્તમાનમનોવિઞ્ઞાણેન તસ્મિં તસ્મિં અત્થે વણ્ણસણ્ઠાનાદિવિસેસસ્સ વિનિચ્છિનિતબ્બતો. ઉપ્પન્નમત્તકમેવ હોતીતિ પઞ્ચદ્વારિકજવનં તાદિસં કિઞ્ચિ અત્થનિચ્છયકિચ્ચં કાતું ન સક્કોતિ, કેવલં ઉપ્પન્નમત્તમેવ હોતિ. અયન્તિ ‘‘આદીનવાનુપસ્સિનો’’તિઆદિના વુત્તા.

૪૩૧. કુસલચિત્ત…પે… ભૂતસ્સાતિ વુટ્ઠાનગામિનિવિપસ્સનાસહગતકુસલચિત્તસ્સ સમ્પયુત્તચેતોસુખસમઙ્ગીભૂતસ્સ. પુબ્બસુદ્ધિકાતિ મગ્ગુપ્પત્તિતો, વિપસ્સનારમ્ભતોપિ વા પુબ્બેવ સુદ્ધા. તેનાહ – ‘‘આદિતો પટ્ઠાય પરિસુદ્ધાવ હોન્તી’’તિ. સબ્બત્થકકારાપકઙ્ગાનીતિ સીલવિસોધનસ્સ ચિત્તસમાધાનસ્સ વિપસ્સનાભિયોગસ્સ મગ્ગેન પહાતબ્બકિલેસપહાનસ્સાતિ સબ્બસ્સપિ મગ્ગસમ્ભારકિચ્ચસ્સ કારાપકઙ્ગાનિ. અટ્ઠઙ્ગિકો વાતિ પઠમજ્ઝાનિકો વા અટ્ઠઙ્ગિકો, દુતિયજ્ઝાનિકો વા સત્તઙ્ગિકો હોતિ.

ઇમમેવ સુત્તપદેસં ગહેત્વાતિ, ‘‘યા તથાભૂતસ્સ દિટ્ઠી’’તિઆદિના સમ્માદિટ્ઠિઆદીનં પઞ્ચન્નંયેવ તસ્મિં ઠાને ગહિતત્તા લોકુત્તરમગ્ગો પઞ્ચઙ્ગિકોતિ વદતિ. સોતિ તથા વદન્તો વિતણ્ડવાદી. અનન્તરવચનેનેવાતિ, ‘‘યા તથાભૂતસ્સ દિટ્ઠી’’તિઆદિવચનસ્સ, ‘‘એવમસ્સાય’’ન્તિઆદિના અનન્તરવચનેન. પટિસેધિતબ્બોતિ પટિક્ખિપિતબ્બો. ‘‘અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો’’તિ હિ ઇદં વચનં અરિયમગ્ગસ્સ પઞ્ચઙ્ગિકભાવં ઉજુકમેવ પટિક્ખિપતિ. યદિ એવં ‘‘યા તથાભૂતસ્સ દિટ્ઠી’’તિઆદિના તત્થ પઞ્ચન્નં એવ અઙ્ગાનં ગહણં કિમત્થિયન્તિ આહ ‘‘ઉત્તરિ ચા’’તિઆદિ. સમ્માવાચં ભાવેતિ અરિયમગ્ગસમઙ્ગી. તેનાહ ‘‘મિચ્છાવાચં પજહતી’’તિ. યસ્મિઞ્હિ ખણે સમ્માવાચા ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છતિ, તસ્મિંયેવ મિચ્છાવાચા પજહીયતીતિ. સહેવ વિરતિયા પૂરેન્તિ સમુચ્છેદવિરતિયા વિના દુક્ખપરિઞ્ઞાદીનં અસમ્ભવતો. આદિતો પટ્ઠાય પરિસુદ્ધાનેવ વટ્ટન્તિ પરિસુદ્ધે સીલે પતિટ્ઠિતસ્સેવ ભાવનાય ઇજ્ઝનતો. યથાવુત્તમત્થં ગન્થન્તરેનપિ સમત્થેતું, ‘‘સુભદ્દસુત્તેપિ ચા’’તિઆદિ વુત્તં. અનેકેસુ સુત્તસતેસુ અટ્ઠઙ્ગિકોવ મગ્ગો આગતો, ન પઞ્ચઙ્ગિકોતિ અધિપ્પાયો.

સમ્માસતિ મગ્ગક્ખણે કાયાનુપસ્સનાદિચતુકિચ્ચસાધિકા હોતીતિ તં ચતુબ્બિધં કત્વા દસ્સેન્તો, ‘‘મગ્ગસમ્પયુત્તાવ ચત્તારો સતિપટ્ઠાના’’તિ આહ. ન ચતુમગ્ગસમ્પયુત્તતાવસેન. એસ નયો સમ્મપ્પધાનાદીસુપિ. અઞ્ઞમઞ્ઞાનતિવત્તમાના યુગનદ્ધા યુત્તા વિય અરિયમગ્ગયુગનદ્ધા અઞ્ઞમઞ્ઞં પટિબદ્ધાતિ યુગનદ્ધા. તેનાહ – ‘‘એકક્ખણિકયુગનન્ધા’’તિ અરિયમગ્ગક્ખણે એવ હિ સમથવિપસ્સના એકક્ખણિકા હુત્વા સમધુરં વત્તન્તિ. તેનેવાહ ‘‘એતે હી’’તિઆદિ. અઞ્ઞસ્મિં ખણે સમાપત્તિ, અઞ્ઞસ્મિં વિપસ્સનાતિ ઇદં તેસં તત્થ તત્થ કિચ્ચતો અધિકભાવં સન્ધાય વુત્તં, ન અઞ્ઞથા. ન હિ પઞ્ઞારહિતા સમાપત્તિ, સમાધિરહિતા ચ વિપસ્સના અત્થિ. અરિયમગ્ગે પન એકક્ખણિકા સમધુરતાય એકરસભાવેનાતિ અત્થો. ફલવિમુત્તીતિ અરહત્તફલવિમુત્તિ. સેસં હેટ્ઠા વુત્તનયત્તા સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

મહાસળાયતનિકસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

૮. નગરવિન્દેય્યસુત્તવણ્ણના

૪૩૫. સમવિસમં ચરન્તીતિ કાયસમાદિં સમઞ્ઞેવ, કાયવિસમાદિં વિસમઞ્ઞેવ ચરન્તિ કરોન્તિ પટિપજ્જન્તિ. તં પન સમવિસમં અઞ્ઞમઞ્ઞં વિરુદ્ધત્તા વિસદિસત્તા ન એકસ્મિં કાલે સમ્ભવતીતિ આહ – ‘‘કાલેન સમં કાલેન વિસમ’’ન્તિ. સમચરિયમ્પિ હિ એતન્તિ પુબ્બે સમચરિયાય જોતિતત્તા વુત્તં.

૪૩૭. આકરોન્તિ અધિપ્પેતમત્થં ઞાપેન્તિ પબોધેન્તીતિ આકારા, ઞાપકકારણન્તિ આહ – ‘‘કે આકારાતિ કાનિ કારણાની’’તિ. અનુબુદ્ધિયોતિ અનુમાનઞાણાનિ. તઞ્હિ યથાદિટ્ઠમત્થં દિટ્ઠભાવેન અન્વેતિ અનુગચ્છતીતિ ‘‘અન્વયા’’તિ વુચ્ચતિ. હરિતતિણચમ્પકવનાદિવસેનાતિ હરિતકમ્બલાદિસદિસતિણાદિવસેન વિત્થારિતકનકપટાદિસદિવિકસિતચમ્પકવનાદિવસેન. આદિસદ્દેન ચેત્થ કીચકવેણુસદ્દમધુરસફલાફલવસેન સદ્દરસાનં અત્થિભાવો વેદિતબ્બોતિ. ચમ્પકવસેનેવ પન ફસ્સગન્ધાનમ્પિ અત્થિભાવો વુત્તોતિ. તેનાહ – ‘‘રૂપાદયો પઞ્ચ કામગુણા અત્થી’’તિ. ‘‘ઇત્થિરૂપાદીનિ સન્ધાયેતં કથિત’’ન્તિ વત્વા ઇન્દ્રિયબદ્ધા વા હોન્તુ રૂપાદયો અનિન્દ્રિયબદ્ધા વા, સબ્બેપિ ચેતે કિલેસુપ્પત્તિનિમિત્તતાય કામગુણા એવાતિ ચોદનં સન્ધાય વિસભાગિત્થિગતા રૂપાદયો સવિસેસં કિલેસુપ્પત્તિનિમિત્તન્તિ દસ્સેન્તો, ‘‘તાનિ હી’’તિઆદિમાહ.

તત્થ તાનીતિ રૂપાદીનિ. હિ-સદ્દો હેતુઅત્થો. તેન યથાવુત્તમત્થં સમત્થેતિ, ‘‘યસ્મા પુરિસસ્સ ચિત્તં પરિયાદાય તિટ્ઠન્તિ, તસ્મા ઇત્થિરૂપાદીનિ સન્ધાય એતં કથિત’’ન્તિ. પુરિસસ્સ ચિત્તન્તિ પુરિસસ્સ ચતુભૂમકં કુસલચિત્તં પરિયાદાય ગહેત્વા અન્તોમુટ્ઠિગતં વિય કત્વા. ‘‘હત્થિકાયં પરિયાદિયિત્વા’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૧.૧૨૬) હિ ગહણં પરિયાદાનં નામ, ‘‘અનિચ્ચસઞ્ઞા ભાવિતા બહુલીકતા સબ્બં કામરાગં પરિયાદિયતી’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૩.૧૦૨) ખેપનં પરિયાદાનં, ઇધ ઉભયમ્પિ વટ્ટતિ. ઇદાનિ યથાવુત્તમત્થં સુત્તેનેવ સાધેતું, ‘‘યથાહા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ‘‘નાહં, ભિક્ખવે’’તિઆદીસુ ન-કારો પટિસેધત્થો. અહન્તિ ભગવા અત્તાનં નિદ્દિસતિ. ભિક્ખવેતિ ભિક્ખૂ આલપતિ. અઞ્ઞન્તિ ઇદાનિ વત્તબ્બં ઇત્થિરૂપતો અઞ્ઞં. એકરૂપમ્પીતિ એકમ્પિ રૂપં. સમનુપસ્સામીતિ ઞાણસ્સ સમનુપસ્સના અધિપ્પેતા, હેટ્ઠા ન-કારં આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં. અયઞ્હેત્થ અત્થો – ‘‘અહં, ભિક્ખવે, સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેન સબ્બસો ઓલોકેન્તો અઞ્ઞં એકરૂપમ્પિ ન સમનુપસ્સામી’’તિ. યં એવં પુરિસસ્સ ચિત્તં પરિયાદાય તિટ્ઠતીતિ યં રૂપં રૂપગરુકસ્સ પુરિસસ્સ સબ્બમ્પિ કુસલચિત્તં પવત્તિતું અપ્પદાનવસેન પરિયાદિયિત્વા ગહેત્વા ખેપેત્વા ચ તિટ્ઠતિ. યથયિદં ઇત્થિરૂપન્તિ ઇત્થિયા રૂપકાયં. રૂપસદ્દો ખન્ધાદિઅનેકત્થવાચકો, ઇધ પન ઇત્થિયા ચતુસમુટ્ઠાને રૂપાયતને વણ્ણધાતુયં દટ્ઠબ્બો. ‘‘ઇત્થિરૂપં, ભિક્ખવે, પુરિસસ્સ ચિત્તં પરિયાદાય તિટ્ઠતી’’તિ ઇદં પુરિમસ્સેવ દળ્હીકરણત્થં વુત્તં. પુરિમં ‘‘યથયિદં, ભિક્ખવે, ઇત્થિરૂપ’’ન્તિ ઇદં ઓપમ્મવસેન વુત્તં, ઇદં પરિયાદાનભાવે નિદસ્સનન્તિ દટ્ઠબ્બં. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

નગરવિન્દેય્યસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

૯. પિણ્ડપાતપારિસુદ્ધિસુત્તવણ્ણના

૪૩૮. ધમ્મસેનાપતિનો પટિસલ્લીયનસ્સ અધિપ્પેતત્તા, ઉપરિ ચ પાળિયં, ‘‘સુઞ્ઞતાવિહારેન ખો અહં, ભન્તે, એતરહિ બહુલં વિહરામી’’તિ (મ. નિ. ૩.૪૩૮) વુત્તત્તા ‘‘પટિસલ્લાનાતિ ફલસમાપત્તિતો’’તિ આહ.

વિપ્પસન્નાનીતિ વિસેસતો પસન્નાનિ. ઓકાસવસેનાતિ ઇન્દ્રિયાનં પતિટ્ઠિતોકાસવસેન. નનુ તાનિ ઇન્દ્રિયાનિ સભાવતો વિપ્પસન્નાનિ હોન્તીતિ? સચ્ચં હોન્તિ. ન હિદં તાદિસં પસન્નતં સન્ધાય વુત્તં, ઇદં પન સન્તપણીતસમાપત્તિસમુટ્ઠિતાનં પચ્ચુપટ્ઠિતાનં ચિત્તજરૂપાનં વસેન સેસતિસન્તતિરૂપાનં સેટ્ઠતરં પણીતભાવાપત્તિં સન્ધાય વુત્તં. ફલસમાપત્તિતોતિ સુઞ્ઞતાનુપસ્સનાવસેન સમાપન્નફલસમાપત્તિતો. મહન્તાનં બુદ્ધાદીનં પુરિસાનં વિહારો મહાપુરિસવિહારો. તેનાહ – ‘‘બુદ્ધ…પે… વિહારો’’તિ. વિહારતો પટ્ઠાયાતિ પરિક્ખિત્તે ચ વિહારે પરિક્ખેપતો પટ્ઠાય, અપરિક્ખિત્તે ચ પરિક્ખેપારહટ્ઠાનતો પટ્ઠાય. કેચિ પન ‘‘વિહારબ્ભન્તરતો પટ્ઠાયા’’તિ વદન્તિ. યાવ ગામસ્સ ઇન્દખીલાતિ ગામસ્સ અબ્ભન્તરિન્દખીલો. ગેહપટિપાટિયાચરિત્વાતિ પિણ્ડાય ચરિત્વા. યાવ નગરદ્વારેન નિક્ખમનાતિ નગરદ્વારેન યાવ નિક્ખમનપદેસા. યાવ વિહારાતિ યાવ વિહારબ્ભન્તરા. પટિક્કન્તમગ્ગોતિ નિવત્તનમગ્ગો. આરમ્મણે પટિહઞ્ઞનાકારેન પવત્તમાનમ્પિ પટિઘસમ્પયુત્તં ચિત્તે પટિહનન્તં વિય પવત્તતીતિ આહ – ‘‘ચિત્તે પટિહઞ્ઞનકિલેસજાત’’ન્તિ. દિવસઞ્ચ રત્તિઞ્ચ અનુસિક્ખન્તેનાતિ એતંયેવ રાગાદિપ્પહાયિનિં સમ્માપટિપત્તિં દિવા ચ રત્તિઞ્ચ અનુ અનુ સિક્ખન્તેન ઉપરૂપરિ વડ્ઢેન્તેન.

૪૪૦. પહીના નુ ખો મે પઞ્ચ કામગુણાતિ એત્થ કામગુણપ્પહાનં નામ તપ્પટિબદ્ધછન્દરાગપ્પહાનં. તથા હિ વુત્તં – ‘‘તિટ્ઠન્તિ ચિત્રાનિ તથેવ લોકે, અથેત્થ ધીરા વિનયન્તિ છન્દ’’ન્તિ. એકભિક્ખુસ્સ પચ્ચવેક્ખણા નાનાતિ એકસ્સેવ ભિક્ખુનો, ‘‘પહીના નુ ખો મે પઞ્ચ કામગુણા’’તિઆદિના પાળિયં આગતા નાનાપચ્ચવેક્ખણા હોન્તિ. નાનાભિક્ખૂનન્તિ વિસું વિસું અનેકેસં ભિક્ખૂનં. પચ્ચવેક્ખણા નાનાતિ વુત્તનાનાપચ્ચવેક્ખણા. ઇદાનિ તમેવ સઙ્ખેપતો વુત્તમત્થં વિત્થારતો દસ્સેતું, ‘‘કથ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ‘‘પચ્ચવેક્ખતી’’તિ વુત્તં, કથં પન પચ્ચવેક્ખતીતિ આહ ‘‘પહીના નુ ખો’’તિઆદિ. વીરિયં પગ્ગય્હાતિ ચતુબ્બિધસમ્મપ્પધાનવીરિયં આરભિત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢિત્વા. મગ્ગાનન્તરં અનાગામિફલં પત્વાતિ વચનસેસો. ફલાનન્તરં મગ્ગન્તિ તસ્મિં અનાગામિમગ્ગે ઠિતો ફલસમાપત્તિતો વુટ્ઠાય અગ્ગમગ્ગત્થાય વિપસ્સનં આરભિત્વા તસ્મિંયેવ આસને ન ચિરેનેવ વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા અરહત્તમગ્ગં ગણ્હન્તો નિરોધધમ્માનુપ્પત્તિયા વિપસ્સનાપરિવાસાભાવતો ફલાનન્તરં મગ્ગપ્પત્તો નામ હોતીતિ કત્વા.

તતો વુટ્ઠાયાતિ મગ્ગાનન્તરફલતો વુટ્ઠાય. મગ્ગાનન્તરતો હિ વુટ્ઠિતો મગ્ગતો વુટ્ઠિતો વિય હોતીતિ તથા વુત્તં. ‘‘ફલાનન્તરં મગ્ગ’’ન્તિ એત્થ ફલં અનન્તરં એતસ્સાતિ ફલાનન્તરં. ‘‘ફલાનન્તરં મગ્ગ’’ન્તિ પદદ્વયેનપિ અનાગામિમગ્ગફલાનિ ચેવ વદતીતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. નીવરણાદીસુપિ એસેવ નયોતિ એત્થ, ‘‘પહીના નુ ખો મે પઞ્ચ નીવરણા’’તિઆદિના યોજના વેદિતબ્બા. એતેસન્તિ એત્થ એતેસં નીવરણપઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધસતિપટ્ઠાનાદીનં. પહાનાદીનીતિ પહાનપરિઞ્ઞાભાવનાસચ્છિકિરિયા. નાનાપચ્ચવેક્ખણા હોતીતિ તા પચ્ચવેક્ખણા નાનાતિ અધિપ્પાયો. એતાસુ પન પચ્ચવેક્ખણાસૂતિ એતાસુ કામગુણપચ્ચવેક્ખણાદીસુ દ્વાદસસુ પચ્ચવેક્ખણાસુ. એકં પચ્ચવેક્ખણં પચ્ચવેક્ખતિ દ્વાદસસુ નયેસુ એકેનેવ કિચ્ચસિદ્ધિતો. અઞ્ઞો ભિક્ખુ. એકન્તિ અઞ્ઞં પચ્ચવેક્ખતિ. અઞ્ઞત્થો હિ અયં એકસદ્દો ‘‘ઇત્થેકે’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૩.૨૧, ૨૭) વિયાતિ. નાનાભિક્ખૂનં પન એકા પચ્ચવેક્ખણા, નાનાભિક્ખૂનં નાનાપચ્ચવેક્ખણાતિ એવં ચતુક્કપચ્ચવેક્ખણમ્પિ એત્થ સમ્ભવતિ. ઇમસ્સ પન દ્વયસ્સ વસેન અભિસમયો નત્થીતિ તદુભયં અટ્ઠકથાયં ન ઉદ્ધટં. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

પિણ્ડપાતપારિસુદ્ધિસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

૧૦. ઇન્દ્રિયભાવનાસુત્તવણ્ણના

૪૫૩. એવંનામકેતિ ‘‘ગજઙ્ગલા’’તિ એવં ઇત્થિલિઙ્ગવસેન લદ્ધનામકે મજ્ઝિમપદેસસ્સ મરિયાદટ્ઠાનભૂતે નિગમે. સુવેળુ નામ નિચલરુક્ખોતિ વદન્તિ. તતો અઞ્ઞં એવાતિ પન અધિપ્પાયેન ‘‘એકા રુક્ખજાતી’’તિ વુત્તં. ચક્ખુસોતાનં યથાસકવિસયતો નિવારણં દમનં ઇન્દ્રિયભાવના, તઞ્ચ ખો સબ્બસો અદસ્સનેન અસવનેનાતિ આહ – ‘‘ચક્ખુના રૂપં ન પસ્સતિ, સોતેન સદ્દં ન સુણાતી’’તિ. સતિ હિ દસ્સને સવને ચ તાનિ અદન્તાનિ અભાવિતાનેવાતિ અધિપ્પાયો. ચક્ખુસોતાનિ ચ અસમ્પત્તગ્ગાહિતાય દુરક્ખિતાનીતિ બ્રાહ્મણો તેસંયેવ વિસયગ્ગહણં પટિક્ખિપિ. અસદિસાયાતિ અઞ્ઞતિત્થિયસમયેહિ અસાધારણાય. આલયન્તિ કથેતુકામતાકારન્તિ અત્થો.

૪૫૪. વિપસ્સનુપેક્ખાતિ આરદ્ધવિપસ્સકસ્સ વિપસ્સનાઞાણેન લક્ખણત્તયે દિટ્ઠે સઙ્ખારાનં અનિચ્ચભાવાદિવિચિનને મજ્ઝત્તભૂતા વિપસ્સનાસઙ્ખાતા ઉપેક્ખા. સા પન યસ્મા ભાવનાવિસેસપ્પત્તિયા હેટ્ઠિમેહિ વિપસ્સનાવારેહિ સન્તા ચેવ પણીતા ચ, પગેવ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદિસહગતાહિ ઉપેક્ખાહિ, તસ્મા આહ – ‘‘એસા સન્તા એસા પણીતા’’તિ. અતપ્પિકાતિ સન્તપણીતભાવનારસવસેન તિત્તિં ન જનેતિ. તેનેવાહ –

‘‘સુઞ્ઞાગારં પવિટ્ઠસ્સ, સન્તચિત્તસ્સ ભિક્ખુનો;

અમાનુસી રતી હોતિ, સમ્મા ધમ્મં વિપસ્સતો’’તિ. (ધ. પ. ૩૭૩);

ઇતીતિ એવં વક્ખમાનાકારેનાતિ અત્થો. અયં ભિક્ખૂતિ અયં આરદ્ધવિપસ્સકો ભિક્ખૂતિ યોજના. ચક્ખુદ્વારે રૂપારમ્મણમ્હીતિ ચક્ખુદ્વારે આપાથગતે રૂપારમ્મણે. મનાપન્તિ મનાપભાવેન પવત્તનકં. મજ્ઝત્તે મનાપામનાપન્તિ ઇટ્ઠમજ્ઝત્તે મનાપભાવેન અમનાપભાવેન ચ પવત્તનકં મનાપામનાપં નામાતિ. તેનાહ (‘‘નેવ મનાપં ન અમનાપ’’ન્તિ). ઇમિના મનાપભાવો ગહિતો, ‘‘નેવ મનાપ’’ન્તિ ઇમિના મનાપભાવો મજ્ઝત્તો ચ ઉભયં એકદેસતો લબ્ભતીતિ, ‘‘મનાપામનાપ’’ન્તિ વુત્તં. એવં આરમ્મણે લબ્ભમાનવિસેસવસેન તદારમ્મણસ્સ ચિત્તસ્સ પાકતિકં પવત્તિઆકારં દસ્સેત્વા ઇદાનિ તપ્પટિસેધેન અરિયસ્સ વિનયે અનુત્તરં ઇન્દ્રિયભાવનં દસ્સેતું, ‘‘તસ્સ રજ્જિતું વા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્રાયં યોજના – તસ્સ ચિત્તં ઇટ્ઠે આરમ્મણે રજ્જિતું વા અનિટ્ઠે આરમ્મણે દુસ્સિતું વા મજ્ઝત્તે આરમ્મણે મુય્હિતું વા. અદત્વાતિ નિસેધેત્વા. પરિગ્ગહેત્વાતિ પરિજાનનવસેન ઞાણેન ગહેત્વા ઞાતતીરણપહાનપરિઞ્ઞાહિ પરિજાનિત્વા. વિપસ્સનં મજ્ઝત્તે ઠપેતીતિ અનુક્કમેન વિપસ્સનુપેક્ખં નિબ્બત્તેત્વા તં સઙ્ખારુપેક્ખં પાપેત્વા ઠપેતિ. ચક્ખુમાતિ ન પસાદચક્ખુનો અત્થિતામત્તજોતનં; અથ ખો તસ્સ અતિસયેન અત્થિતાજોતનં, ‘‘સીલવા’’તિઆદીસુ વિયાતિ આહ – ‘‘ચક્ખુમાતિ સમ્પન્નચક્ખુ વિસુદ્ધનેત્તો’’તિ.

૪૫૬. ઈસકં પોણેતિ મજ્ઝે ઉચ્ચં હુત્વા ઈસકં પોણે, ન અન્તન્તેન વઙ્કે. તેનાહ – ‘‘રથીસા વિય ઉટ્ઠહિત્વા ઠિતે’’તિ.

૪૬૧. પટિકૂલેતિ અમનુઞ્ઞે આરમ્મણે. અપ્પટિકૂલસઞ્ઞીતિ ન પટિકૂલસઞ્ઞી. તં પન અપ્પટિકૂલસઞ્ઞિતં દસ્સેતું, ‘‘મેત્તાફરણેન વા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ પટિકૂલે અનિટ્ઠે વત્થુસ્મિં સત્તસઞ્ઞિતે મેત્તાફરણેન વા ધાતુસો ઉપસંહારેન વા સઙ્ખારસઞ્ઞિતે પન ધાતુસો ઉપસંહારેન વાતિ યોજેતબ્બં. અપ્પટિકૂલસઞ્ઞી વિહરતીતિ હિતેસિતાય ધમ્મસભાવચિન્તનાય ચ નપ્પટિકૂલસઞ્ઞી હુત્વા ઇરિયાપથવિહારેન વિહરતિ. અપ્પટિકૂલે ઇટ્ઠે વત્થુસ્મિં સત્તસઞ્ઞિતે કેસાદિઅસુચિકોટ્ઠાસમત્તમેવાતિ અસુભફરણેન વાતિ અસુભતો મનસિકારવસેન. ઇદં રૂપારૂપમત્તં અનિચ્ચં સઙ્ખતન્તિ અનિચ્ચતો ઉપસંહારેન વા. તતો એવ, ‘‘દુક્ખં વિપરિણામધમ્મ’’ન્તિ મનસિ કરોન્તો પટિકૂલસઞ્ઞી વિહરતિ. સેસપદેસૂતિ, ‘‘પટિકૂલે ચ અપ્પટિકૂલે ચા’’તિઆદિના આગતેસુ સેસેસુ દ્વીસુ પદેસુ. તત્થ હિ ઇટ્ઠાનિટ્ઠવત્થૂનિ એકજ્ઝં ગહેત્વા વુત્તં યથા સત્તાનં પઠમં પટિકૂલતો ઉપટ્ઠિતમેવ પચ્છા ગહણાકારવસેન અવત્થન્તરેન વા અપ્પટિકૂલતો ઉપટ્ઠાતિ. યઞ્ચ અપ્પટિકૂલતો ઉપટ્ઠિતમેવ પચ્છા પટિકૂલતો ઉપટ્ઠાતિ, તદુભયેપિ ખીણાસવો સચે આકઙ્ખતિ, વુત્તનયેન અપ્પટિકૂલસઞ્ઞી વિહરેય્ય પટિકૂલસઞ્ઞી વાતિ.

તદુભયં અભિનિવજ્જેત્વાતિ સભાવતો ભાવનાનુભાવતો ચ ઉપટ્ઠિતં આરમ્મણં પટિકૂલસભાવં અપ્પટિકૂલસભાવં વાતિ તં ઉભયં પહાય અગ્ગહેત્વા. સબ્બસ્મિં વત્થુસ્મિં પન, ‘‘મજ્ઝત્તો હુત્વા વિહરિતુકામો કિં કરોતી’’તિ, વત્વા તત્થ પટિપજ્જનવિધિં દસ્સેન્તો, ‘‘ઇટ્ઠાનિટ્ઠેસુ…પે… દોમનસ્સિતો હોતી’’તિ આહ. ઇદાનિ યથાવુત્તમત્થં પટિસમ્ભિદામગ્ગપાળિયા વિભાવેતું, ‘‘વુત્તં હેત’’ન્તિઆદિમાહ. તસ્સત્થો હેટ્ઠા વુત્તનયો એવ. સતોતિ સતિવેપુલ્લપ્પત્તિયા સતિમા. સમ્પજાનોતિ પઞ્ઞાવેપુલ્લપ્પત્તિયા સમ્પજાનકારી. ચક્ખુના રૂપં દિસ્વાતિ કારણવસેન ચક્ખૂતિ લદ્ધવોહારેન રૂપદસ્સનસમત્થેન ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન, ચક્ખુના વા કરણભૂતેન રૂપં પસ્સિત્વા. નેવ સુમનો હોતિ ગેહસ્સિતસોમનસ્સપટિક્ખેપેન નેક્ખમ્મપક્ખિકાય કિરિયાસોમનસ્સવેદનાય.

ઇમેસુ ચાતિ ‘‘અઞ્ઞથા ચ પનાનન્દ, અરિયસ્સ વિનયે અનુત્તરા ઇન્દ્રિયભાવના હોતી’’તિઆદિના (મ. નિ. ૩.૪૫૩), – ‘‘કથઞ્ચાનન્દ, સેખો હોતિ પટિપદો’’તિઆદિના (મ. નિ. ૩.૪૬૦); – ‘‘કથઞ્ચાનન્દ, અરિયો હોતિ ભાવિતિન્દ્રિયો’’તિઆદિના (મ. નિ. ૩.૪૬૧) ચ આગતેસુ તિવિધેસુ નયેસુ. મનાપં અમનાપં મનાપામનાપન્તિ એત્થ મનાપગ્ગહણેન સોમનસ્સયુત્તકુસલાકુસલાનં, અમનાપગ્ગહણેન દોમનસ્સયુત્તઅકુસલાનં, મનાપામનાપગ્ગહણેન તબ્બિધુરુપેક્ખાયુત્તાનં સઙ્ગહિતત્તા પઠમનયે ‘‘સંકિલેસં વટ્ટતિ, નિક્કિલેસં વટ્ટતી’’તિ વુત્તં. પઠમનયે હિ પુથુજ્જનસ્સ અધિપ્પેતત્તા સંકિલેસકિલેસવિપ્પયુત્તમ્પિ યુજ્જતિ. દુતિયનયે પન ‘‘સો…પે… અડ્ડીયતી’’તિઆદિવચનતો ‘‘પઠમં સંકિલેસં વટ્ટતી’’તિ વુત્તં. સેક્ખસ્સ અધિપ્પેતત્તા ચસ્સ અપ્પહીનકિલેસવસેન, ‘‘સંકિલેસમ્પિ વટ્ટતી’’તિ વુત્તં. તતિયનયે અરહતો અધિપ્પેતત્તા, ‘‘તતિયં નિક્કિલેસમેવ વટ્ટતી’’તિ વુત્તં. સેક્ખવારે પન ‘‘ચક્ખુમા પુરિસો’’તિઆદિકા ઉપમા એકમેવ અત્થં ઞાપેતું આહ. તસ્મા ચક્ખુદ્વારસ્સ ઉપ્પન્ને રાગાદિકે વિક્ખમ્ભેત્વા વિપસ્સનુપેક્ખાય પતિટ્ઠાનં અરિયા ઇન્દ્રિયભાવનાતિ. પઠમનયો વિપસ્સકવસેન આગતો, દુતિયો સેક્ખસ્સ વસેન, પઠમદુતિયો ચ સેક્ખપુથુજ્જનાનં મૂલકમ્મટ્ઠાનવસેન, તતિયો ખીણાસવસ્સ અરિયવિહારવસેન આગતો. પઠમનયે ચ પુથુજ્જનસ્સ વસેન, દુતિયનયે સેક્ખસ્સ વસેન કુસલં વુત્તં, તતિયનયે અસેક્ખસ્સ વસેન કિરિયાબ્યાકતં વુત્તન્તિ અયં વિસેસો વેદિતબ્બો.

પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમનિકાયટ્ઠકથાય

ઇન્દ્રિયભાવનાસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

નિટ્ઠિતા ચ સળાયતનવગ્ગવણ્ણના.

ઉપરિપણ્ણાસટીકા સમત્તા.