૮. ઉદ્દેસવિભઙ્ગસુત્તવણ્ણના

૩૧૩. દેસેતબ્બસ્સ અત્થસ્સ ઉદ્દિસનં ઉદ્દેસો, વિભજનં વિભઙ્ગોતિ આહ – ‘‘માતિકઞ્ચ વિભજનઞ્ચા’’તિ તુલેય્યાતિઆદીનિ ચત્તારિપિ પદાનિ પઞ્ઞાવેવચનાનિ. અથ વા તુલેય્યાતિ તુલનભૂતાય પઞ્ઞાય તસ્સ ધમ્મસ્સ પગ્ગહાદિવિધિના પરિતુલેય્ય. તીરેય્યાતિ તીરણભૂતાય પઞ્ઞાય તત્થ ઞાણકિરિયાસમાપનવસેન તીરેય્ય. પરિગ્ગણ્હેય્યાતિ તથાસમાપન્નો આનિસંસે અસ્સાદઆદીનવે ચ વિચિનેય્ય. પરિચ્છિન્દેય્યાતિ પરિચ્છિન્દભૂતેન ઞાણેન અત્થં પરિચ્છિન્દિત્વા જાનેય્ય. આરમ્મણેસૂતિ રૂપાદિપુથુત્તારમ્મણેસુ. નિકન્તિવસેનાતિ નિકામનવસેન અપેક્ખાવસેન. તિટ્ઠમાનન્તિ પવત્તમાનં. ગોચરજ્ઝત્તેતિ ઝાનારમ્મણભૂતે. તઞ્હિ ભાવનાચિત્તેનાભિભુય્ય અવિસ્સજ્જિત્વા ગય્હમાનં અજ્ઝત્તં વિય હોતીતિ ‘‘ગોચરજ્ઝત્ત’’ન્તિ વુચ્ચતિ. ભાવનં આરદ્ધસ્સ ભિક્ખુનો યદિ ભાવનારમ્મણે નિકન્તિ ઉપ્પજ્જેય્ય, તાય નિકન્તિયા ઉપરિ ભાવનં વિસ્સજ્જેત્વા ચિત્તસંકોચવસેન સણ્ઠિતં નામ, તદભાવેન અસણ્ઠિતં નામ હોતીતિ, ‘‘અજ્ઝત્તં અસણ્ઠિત’’ન્તિ વુત્તન્તિ દસ્સેન્તો, ‘‘ગોચરજ્ઝત્તે નિકન્તિવસેન અસણ્ઠિત’’ન્તિ આહ. તથા હિ વક્ખતિ – ‘‘નિકન્તિવસેન હિ અતિટ્ઠમાનં હાનભાગિયં ન હોતિ, વિસેસભાગિયમેવ હોતી’’તિ. અગ્ગહેત્વાતિ રૂપાદીસુ કિઞ્ચિ તણ્હાદિગ્ગાહવસેન અગ્ગહેત્વા. તથા અગ્ગહણેનેવ હિ તણ્હાપરિતાસાદિવસેન ન પરિતસ્સેય્ય. અવસેસસ્સ ચ દુક્ખસ્સાતિ સોકાદિદુક્ખસ્સ. અવસેસસ્સ ચ દુક્ખસ્સાતિ વા જાતિજરામરણસીસેન વિપાકદુક્ખસ્સ ગહિતત્તા કિલેસદુક્ખસ્સ ચેવ સંસારદુક્ખસ્સ ચાતિ અત્થો.

૩૧૬. રૂપમેવ કિલેસુપ્પત્તિયા કારણભાવતો રૂપનિમિત્તં. રાગાદિવસેન તં અનુધાવતીતિ રૂપનિમિત્તાનુસારી.

૩૧૮. નિકન્તિવસેન અસણ્ઠિતન્તિ અપેક્ખાવસેન સણ્ઠિતં નિકન્તિં પહાય પવત્તમાનં ઉપરિ વિસેસાવહતોતિ. તેનાહ ‘‘નિકન્તિવસેન હી’’તિઆદિ.

૩૨૦. અગ્ગહેત્વા અપરિતસ્સનાતિ પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધે, ‘‘એતં મમા’’તિઆદિના તણ્હાદિગ્ગાહવસેન ઉપાદિયિત્વા તણ્હાપરિતાસાદિવસેન પરિતસ્સના, વુત્તવિપરિયાયેન અગ્ગહેત્વા અપરિતસ્સના વેદિતબ્બા. કથં પનેસા અનુપાદાપરિતસ્સના હોતીતિ મહાથેરસ્સ અધિપ્પાયં વિવરિતું ચોદનં સમુટ્ઠપેતિ? ઉપાદાતબ્બસ્સ અભાવતોતિ તસ્સ અનુપાદાપરિતસ્સનાભાવે કારણવચનં. યદિ હીતિઆદિ તસ્સ સમત્થનં. ઉપાદાપરિતસ્સનાવ અસ્સ તથા ઉપાદાતબ્બસ્સ તથેવ ઉપાદિન્નત્તા. એવન્તિ નિચ્ચાદિઆકારેન. ઉપાદિન્નાપીતિ ગહિતપરામટ્ઠાપિ. અનુપાદિન્નાવ હોન્તિ અયોનિસો ગહિતત્તા, વિઞ્ઞૂસુ નિસ્સાય જાનિતબ્બત્તા ચ. દિટ્ઠિવસેનાતિ મિચ્છાદિટ્ઠિયા ગહણાકારવસેન, તસ્સ પન અયથાભૂતગાહિતાય પરમત્થતો ચ અભાવતો. અત્થતોતિ પરમત્થતો. અનુપાદાપરિતસ્સનાયેવ નામ હોતિ ઉપાદાતબ્બાકારસ્સ અભાવેન તં અનુપાદિયિત્વા એવ પરિતસ્સનાતિ કત્વા.

પરિવત્તતીતિ ન તદેવ રૂપં અઞ્ઞથા પવત્તં પરિવત્તતિ, અથ ખો પકતિજહનેન સભાવવિગમેન નસ્સતિ ભિજ્જતિ. વિપરિણતન્તિ અઞ્ઞથત્તં ગતં વિનટ્ઠં. કમ્મવિઞ્ઞાણન્તિ અભિસઙ્ખારવિઞ્ઞાણં. ‘‘રૂપં અત્તા’’તિઆદિ મિચ્છાગાહવસેન વિઞ્ઞાણસ્સ રૂપભેદેન વુત્તસ્સ ભેદાનુપરિવત્તિ હોતિ. વિપરિણામં અનુગન્ત્વા વિપરિવત્તનતં આરબ્ભ પવત્તં વિપરિણામાનુપરિવત્તં; તતો સમુપ્પન્ના પરિતસ્સના વિપરિણામાનુપરિવત્તજા પરિતસ્સનાતિ દસ્સેન્તો આહ – ‘‘વિપરિણામસ્સ…પે… પરિતસ્સના’’તિ. અકુસલધમ્મસમુપ્પાદા ચાતિ, ‘‘યં અહુ વત મે, તં વત મે નત્થી’’તિઆદિના પવત્તા અકુસલચિત્તુપ્પાદધમ્મા. ખેપેત્વાતિ પવત્તિતું અપ્પદાનવસેન અનુપ્પત્તિનિમિત્તતાય ખેપેત્વા. ભયતાસેનાતિ ભાયનવસેનપિ ચિત્તુત્રાસેન. તણ્હાતાસેનાતિ તસ્સનેન. સવિઘાતોતિ ચિત્તવિઘાતનવિઘાતેન સવિઘાતો. તતો એવ ચેતોદુક્ખેન સદુક્ખો. મણિકરણ્ડકસઞ્ઞાયાતિ રિત્તકરણ્ડંયેવ મણિપરિપુણ્ણકરણ્ડોતિ ઉપ્પન્નસઞ્ઞાય. અગ્ગહેત્વા પરિતસ્સનાતિ ગહેતબ્બસ્સ અભાવેન ગહણમ્પિ અવિજ્જમાનપક્ખિયમેવાતિ અગ્ગહેત્વા પરિતસ્સના નામ હોતિ.

૩૨૧. કમ્મવિઞ્ઞાણમેવ નત્થિ સતિ કમ્મવિઞ્ઞાણે રૂપભેદાનુપરિવત્તિ સિયાતિ કમ્મવિઞ્ઞાણાભાવદસ્સનમુખેન ખીણાસવસ્સ સબ્બસો કિલેસાભાવં દસ્સેતિ. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

ઉદ્દેસવિભઙ્ગસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.