૪. વિભઙ્ગવગ્ગો

૧. ભદ્દેકરત્તસુત્તવણ્ણના

૨૭૨. એકા રત્તિ એકરત્તો, ભદ્દો એકરત્તો એતસ્સાતિ ભદ્દેકરત્તં, વિપસ્સનં પરિબ્રૂહેન્તો પુગ્ગલો. તેનાહ – ‘‘વિપસ્સનાનુયોગસમન્નાગતત્તા’’તિ. તં ઉદ્દિસ્સ પવત્તિયા પન ભદ્દેકરત્તસહચરણતો ભદ્દેકરત્તો. તેનાહ ભગવા – ‘‘ભદ્દેકરત્તસ્સ વો, ભિક્ખવે, ઉદ્દેસઞ્ચ વિભઙ્ગઞ્ચ દેસેસ્સામી’’તિ. દેસેતબ્બમત્થં ઉદ્દિસતિ એતેનાતિ ઉદ્દેસો, સઙ્ખેપદેસના એવ. યસ્મા પન નિદ્દેસપદાનં જનનિટ્ઠાને ઠિતત્તા માતા વિયાતિ માતિકાતિ વુચ્ચતિ, તસ્માહ ‘‘ઉદ્દેસન્તિ માતિક’’ન્તિ. ઉદ્દિટ્ઠમત્થં વિભજતિ એતેનાતિ વિભઙ્ગો વિત્થારદેસના, તેનાહ – ‘‘વિત્થારભાજનિય’’ન્તિ ‘‘યથાઉદ્દિટ્ઠમત્થં વિત્થારતો ભાજેતિ વિભજતિ એતેના’’તિ કત્વા.

ઉપ્પાદાદિખણત્તયં પત્વા અતિક્કમં અતિક્કન્તં અતીતં. તં પન અત્થતો વિગતં ખન્ધપઞ્ચકન્તિ આહ ‘‘અતીતે ખન્ધપઞ્ચકે’’તિ. તણ્હાદિટ્ઠીહિ નાનુગચ્છેય્યાતિ તણ્હાદિટ્ઠાભિનન્દનાહિ નાનુભવેય્ય, નાભિનન્દેય્યાતિ અત્થો. યથા ‘‘નિચ્ચ’’ન્તિઆદિના વિપરીતગ્ગાહવસેન અતીતેસુ રૂપાદીસુ મિચ્છાઅભિનિવિસનં પરામાસો દિટ્ઠાભિનન્દના; એવં ‘‘નિચ્ચ’’ન્તિઆદિના વિપરીતગ્ગાહવસેન અનાગતેસુ રૂપાદીસુ મિચ્છાઅભિનિવિસનં પરામાસો દિટ્ઠિ કમ્મસમાદાનં દિટ્ઠિપત્થનાતિ તં પટિક્ખિપન્તો આહ – ‘‘તણ્હાદિટ્ઠીહિ ન પત્થેય્યા’’તિ. યદતીતન્તિ એત્થ ઇતિ-સદ્દો આદિઅત્થો. તેન ‘‘અપત્ત’’ન્તિ પદં સઙ્ગણ્હાતિ. તમ્પિ હિ કારણવચનં. તેનાહ ‘‘યસ્મા ચા’’તિ. તત્થાયમધિપ્પાયો, ‘‘અતીતં તણ્હાદિવસેન નાભિનન્દિતબ્બં સબ્બસો અવિજ્જમાનત્તા સસવિસાણં વિય, તથા અનાગતમ્પિ ન પત્થેતબ્બ’’ન્તિ. તત્થ સિયા – અતીતં નાભિનન્દિતબ્બં અભિનન્દનાય નિપ્પયોજનત્તા, અનાગતપત્થના પન સફલાપિ સિયાતિ ન સબ્બસો પટિક્ખિપિતબ્બાતિ? ન, તસ્સાપિ સવિઘાતભાવેન પટિક્ખિપિતબ્બતો. તેનાહ ‘‘યસ્મા’’તિઆદિ. તત્થ પહીનન્તિ નિસ્સટ્ઠસભાવં. નિરુદ્ધન્તિ ભગ્ગં. અત્થઙ્ગતન્તિ વિનાસં. અપ્પત્તન્તિ સભાવં ઉપ્પાદાદિકં અસમ્પત્તં. અજાતન્તિ ન જાતં. અનિબ્બત્તન્તિ તસ્સેવ વેવચનં.

યત્થ યત્થાતિ યસ્મિં યસ્મિં ખણે, યસ્મિં યસ્મિં વા ધમ્મપુઞ્જે ઉપ્પન્નં, તં સબ્બમ્પિ અસેસેત્વા. અરઞ્ઞાદીસુ વાતિ વા-સદ્દો અનિયમત્થો. તેન અરઞ્ઞે વા રુક્ખમૂલે વા પબ્બતકન્દરાદીસુ વાતિ ઠાનનિયમાભાવા અનુપસ્સનાય સાતચ્ચકારિતં દસ્સેતિ. યમકાદિવસેન પરિબ્રૂહિયમાના વિપસ્સના વિય પટિપક્ખેહિ અકોપનિયાવ હોતીતિ આહ – ‘‘અસંહીરં અસંકુપ્પન્તિ ઇદં વિપસ્સનાપટિવિપસ્સનાદસ્સનત્થં વુત્ત’’ન્તિ. ગાથાયમયમત્થો વિપસ્સનાવસેન યુજ્જતીતિ આહ – ‘‘વિપસ્સના હી’’તિઆદિ. કિં એતાય પરિયાયકથાયાતિ નિપ્પરિયાયતોવ અસંહીરં અસંકુપ્પં દસ્સેતું, ‘‘અથ વા’’તિઆદિ વુત્તં. કથં પન નિચ્ચસ્સ નિબ્બાનસ્સ અનુબ્રૂહના હોતીતિ આહ ‘‘પુનપ્પુન’’ન્તિઆદિ. એતેન તદારમ્મણધમ્મા બ્રૂહનાય, તેસં આરમ્મણમ્પિ અત્થતો અનુબ્રૂહિતં નામ હોતિ બહુલં મનસિકારેનાતિ દસ્સેતિ.

આદિતો તાપનં આતાપનં, તેન આરમ્ભધાતુમાહ. પરિતો તાપનં પરિતાપનં, તેન નિક્કમધાતુપરક્કમધાતુયો ચાતિ. તસ્સ સેનાતિ તસ્સ મચ્ચુનો સહકરણટ્ઠેન સેના વિયાતિ સેના. સઙ્ગરોતિઆદીસુ મિત્તાકારગ્ગહણેન સામપયોગમાહ. લઞ્જગ્ગહણેન લઞ્જદાનં, તેન દાનપ્પયોગં. બલરાસીતિ હત્થિઅસ્સાદિબલકાયો. તેન દણ્ડભેદાનિ વદતિ. ભેદોપિ હિ બલવતો એવ ઇજ્ઝતિ, સ્વાયં ચતુબ્બિધોપિ ઉપાયયોગેન સમ્પવત્તીયતિ. તત્થ તત્થ ચ સઙ્ગં આસત્તિં અરતિ દેતીતિ સઙ્ગરો પુબ્બભાગે વા સઙ્ગરણવસેન તસ્સ પટિજાનનવસેન પવત્તનતો.

ઉટ્ઠાહકં ઉટ્ઠાનવીરિયસમ્પન્નં. સપરહિતસીવનલક્ખણેન અસાધુભાવપરમ્મુખભાવગમનેન વા સન્તો.

૨૭૩. મનુઞ્ઞરૂપવસેનેવ એવંરૂપો અહોસીન્તિ અતીતં અન્વાગમેતિ તત્થ નન્દિયાસમન્વાનયનતો. વેદનાદીસુપિ એસેવ નયો. કુસલસુખસોમનસ્સવેદનાવસેનાતિ કુસલવેદનાવસેન સુખવેદનાવસેન સોમનસ્સવેદનાવસેનાતિ પચ્ચેકં વેદનાસદ્દો યોજેતબ્બો. તણ્હાભિનન્દનાય સતિ દિટ્ઠાભિનન્દના સિદ્ધા એવાતિ – ‘‘તણ્હં સમન્વાનેતિ’’ઇચ્ચેવ વુત્તં. હીનરૂપાદિ…પે… ન મઞ્ઞતિ અમનુઞ્ઞોપિ સમાનો સમનુઞ્ઞભાવસ્સેવ વસેન મઞ્ઞનાય પવત્તનતો. નાનુપવત્તયતિ વિક્ખમ્ભનવસેન નન્દિયા દૂરીકતત્તા.

૨૭૪. ઉળારસુન્દરભાવમુખેનેવ અનાગતેસુપિ રૂપાદીસુ તણ્હાદિટ્ઠિકપ્પના પવત્તતીતિ આહ – ‘‘એવંરૂપો…પે… વેદિતબ્બા’’તિ.

૨૭૫. વત્તબ્બં સિયાતિ યથા નન્દિયા અસમન્વાનયનજોતનં બ્યતિરેકમુખેન પતિટ્ઠપેતું, ‘‘અતીતં ન ન્વાગમેય્યા’’તિ ઉદ્દેસસ્સ, ‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, અતીતં અન્વાગમેતી’’તિઆદિના (મ. નિ. ૩.૨૭૩) વિભઙ્ગો વુત્તો, એવં ‘‘પચ્ચુપ્પન્નઞ્ચ યો ધમ્મ’’ન્તિઆદિકસ્સ ઉદ્દેસસ્સ બ્યતિરેકમુખેન વિભઙ્ગે વુચ્ચમાને વિપસ્સનાપટિક્ખેપવસેન, ‘‘કથઞ્ચ…પે… વત્તબ્બં સિયા’’તિ વુત્તં. તયિદં પરમગમ્ભીરં સત્થુદેસનાનયં અનુપધારેત્વા ચોદિતં, યસ્મા ‘‘પચ્ચુપ્પન્નઞ્ચ યો ધમ્મ’’ન્તિઆદિકસ્સ ઉદ્દેસસ્સ બ્યતિરેકમુખેનેવ વિપસ્સનાપટિક્ખેપવસેન, ‘‘કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, પચ્ચુપ્પન્નેસૂ’’તિ વિભઙ્ગદેસના સમ્પવત્તતિ. તેનાહ ‘‘યસ્મા પના’’તિઆદિ. તત્થ તસ્સા એવાતિ વિપસ્સનાય એવ. અભાવં દસ્સેતું સંહીરતીતિ માતિકં ઉદ્ધરિત્વાતિ કથેતુકમ્યતાય માતિકાવસેન પદુદ્ધારં કત્વા, ‘‘ઇધ, ભિક્ખવે, અસુતવા સુતવા’’તિ ચ આદિના વિત્થારો વુત્તો. વિપસ્સનાય અભાવતોતિ વિપસ્સનાય અભાવિતતાય અવિક્ખમ્ભિતતાય તણ્હાદિટ્ઠીહિ સપત્તેહિ વિય તત્થ તત્થ ઠપનાય આકડ્ઢીયતિ, તત્થ તત્થ વિસયે તતો એવ અપાયસમુદ્દં સંસારસમુદ્દં આનીયતિ. સુક્કપક્ખો વુત્તવિપરિયાયેન વેદિતબ્બો. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

ભદ્દેકરત્તસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

૨. આનન્દભદ્દેકરત્તસુત્તવણ્ણના

૨૭૬. બહિદ્ધા પુથુત્તારમ્મણતો નિવત્તેત્વા એકસ્મિંયેવ આરમ્મણે ચિત્તસ્સ સમ્મદેવ લયનં અપ્પનં પટિસલ્લાનં, યો કોચિ સમાપત્તિવિહારો, ઇધ પન અરિયવિહારો અધિપ્પેતોતિ આહ – ‘‘પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતો’’તિઆદિ. જાનન્તોવ ભગવા કથાસમુટ્ઠાપનત્થં પુચ્છિ. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘જાનન્તાપિ તથાગતા પુચ્છન્તિ, જાનન્તાપિ ન પુચ્છન્તી’’તિઆદિ (પારા. ૧૬).

૨૭૮. સાધુકારમદાસીતિ સાધુસદ્દં સાવેસિ. તં પન પસંસા હોતીતિ પસંસત્થો સાધુસદ્દો. તેનાહ ‘‘દેસનં પસંસન્તો’’તિ. વિજ્જમાનેહિ વણ્ણેહિ ગુણવન્તે ઉદગ્ગતાકરણં સમ્પહંસનં, કેવલં ગુણસંકિત્તનવસેન થોમના પસંસાતિ અયમેતેસં વિસેસો.

આનન્દભદ્દેકરત્તસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

૩. મહાકચ્ચાનભદ્દેકરત્તસુત્તવણ્ણના

૨૭૯. ઉણ્હભાવેન તપનતો તપં ઉદકં એતસ્સાતિ તપોદા, રહદો. તેનાહ ‘‘તત્તોદકસ્સ રહદસ્સા’’તિ. સઙ્ખેપેન વુત્તમત્થં વિત્થારતો દસ્સેતું, ‘‘વેભારપબ્બતસ્સા’’તિઆદિ વુત્તં. તતો ઉદકરહદતો, તં રહદં ઉપનિસ્સાયાતિ અત્થો. નાગભવનાગતોપિ હિ સો રહદો તતો ઉપરિ મનુસ્સલોકે જલાસયેન સમ્બદ્ધો હોતિ. તેન વુત્તં – ‘‘તપોદા નામ નદી સન્દતી’’તિ. એદિસાતિ કુથિતા ઉણ્હા, અન્વત્થનામવસેન તપોદાતિ ચ વુચ્ચતીતિ અત્થો. પેતલોકોતિ પેતાનં વસનટ્ઠાનં પચ્ચેકનિરયં સન્ધાયાહ. ઇમસ્સ પન આરામસ્સાતિ તપોદારામસ્સ. તતોતિ તપોદાસઙ્ખાતનદિતો. મહાઉદકરહદોતિ મહાઉદકભરિતં પલ્લલં.

૨૮૦. સમિદ્ધોતિ ઉળારો, પરિપુણ્ણોયેવાતિ અત્થો. આદિમ્હિ બ્રહ્મચરિયમસ્સાતિ આદિબ્રહ્મચરિયો, સો એવ આદિબ્રહ્મચરિયકો. તેનાહ ‘‘પુબ્બભાગપ્પટિપત્તિભૂતો’’તિ. ‘‘અતીતં અનાગતં પચ્ચુપ્પન્ન’’ન્તિ અદ્ધભેદમુખેન સઙ્ખતધમ્મબોધવચનં.

૨૮૨. કામં ખન્ધાદિવસેન વિભજનં સાધારણં, પઠમદુતિયચતુત્થસુત્તેસુ પન ખન્ધવસેન વિભજનં કત્વા ઇધ તથા અકત્વા એવં દેસનાય ઠપનં તતો અઞ્ઞથા આયતનવસેન વિભજનત્થં. એવં વિભિન્ના હિ સઙ્ખેપવિત્થારતો અનવસેસા સમ્મસનુપગા ધમ્મા વિભજિત્વા દસ્સિતા હોન્તિ; અયં કિરેત્થ ભગવતો અજ્ઝાસયો થેરેન નયતો ગહિતોતિ દસ્સેતું, ‘‘ઇમસ્મિં કિરા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ દ્વાદસાયતનવસેનેવ માતિકં ઠપેસીતિ લોકિયાનિ દ્વાદસાયતનાનિ એવ સન્ધાય માતિકં ઠપેસિ, યથા તીસુ સુત્તેસુ ખન્ધવસેન વિભત્તં, એવં યદિ ભગવતા ઇધાપિ વિભજનં ઇચ્છિતં સિયા, તથા વિભજેય્ય, યસ્મા પન તથા અવિભજિત્વાવ ગન્ધકુટિં પવિટ્ઠો, તસ્મા દ્વાદસાયતનવસેનેવેત્થ વિભજનં ભગવતા ચ અધિપ્પેતન્તિ નયગ્ગાહે ઠત્વા થેરો વિભજિ. તેનાહ – ‘‘નયં પટિલભિત્વા એવમાહા’’તિ. ભારિયં કતન્તિ દુક્કરં કતં. અપદે પદં દસ્સિતં આકાસે પદં કતં સાધારણસ્સ અત્થસ્સ વિસિટ્ઠવિસયતાય દસ્સિતત્તા. નિકન્તિવિઞ્ઞાણન્તિ નિકન્તિતણ્હાય સમ્પયુત્તં વિઞ્ઞાણં, ‘‘છન્દરાગપ્પટિબદ્ધં હોતી’’તિ વચનતો. મનોતિ ભવઙ્ગચિત્તં મનોદ્વારિકજવનાનં દ્વારભૂતં.

૨૮૩. પત્થનાવસેન ઠપેસીતિ પત્થનાવસેન ચિત્તં પવત્તેસિ.

મહાકચ્ચાનભદ્દેકરત્તસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના

સમત્તા.

૪. લોમસકકઙ્ગિયભદ્દેકરત્તસુત્તવણ્ણના

૨૮૬. ઘનનિચિતલોમો લોમસો, અયં પન અપ્પતાય લોમસકોતિ આહ – ‘‘ઈસકલોમસાકારતાયા’’તિ, લોમસકો અઙ્ગિકો લોમસકકઙ્ગિયો, પઠમો ક-કારો અપ્પત્થો, દુતિયં પન પદવડ્ઢનમેવ. રત્તકમ્બલસિલાયન્તિ રત્તકમ્બલવણ્ણસિલાયં. ઓરુય્હાતિ આકાસતો ઓતરિત્વા. પાટિહારિયં દિસ્વા દિન્નલાભસક્કારસ્સ અસાદિયનતો મનુસ્સપથે ન વસન્તિ.

દસહિ ચક્કવાળસહસ્સેહીતિ નિસ્સક્કવચનતો આગન્ત્વાતિ અધિપ્પાયો. સન્નિપતિતાહિ દેવતાહીતિ કરણવચનં. પઞ્ઞાપયોગમન્દતાય પટિવિજ્ઝિતું અસક્કોન્તાનં દેવાનં ઞાણસ્સ તિક્ખવિસદભાવાપાદનેન સમુત્તેજેતું સંવેગજનનત્થં…પે… અભાસિ. તત્રાતિ તસ્મિં દેવસન્નિપાતે, તિસ્સં વા દેસનાયં. દેવત્તસ્સાતિ દેવભાવસ્સ, દિબ્બસમ્પત્તિયાતિ અત્થો. ભદ્દેકરત્તસ્સ સુત્તસ્સ એતાતિ ભદ્દેકરત્તિયા.

સવનમુખેન બ્યઞ્જનસો અત્થસો ચ ઉપધારણં ઉગ્ગણ્હનન્તિ આહ – ‘‘તુણ્હીભૂતો નિસીદિત્વા સુણન્તો ઉગ્ગણ્હાતિ નામા’’તિ. વાચુગ્ગતકરણં પરિયાપુણનન્તિ આહ – ‘‘વાચાય સજ્ઝાયં કરોન્તો પરિયાપુણાતિ નામા’’તિ. ગન્થસ્સ પરિહણં ધારણં, તં પન પરેસુ પતિટ્ઠાપનં પાકટં હોતીતિ આહ – ‘‘અઞ્ઞેસં વાચેન્તો ધારેતિ નામા’’તિ. સેસં હેટ્ઠા વુત્તનયમેવ.

લોમસકકઙ્ગિયભદ્દેકરત્તસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના

સમત્તા.

૫. ચૂળકમ્મવિભઙ્ગસુત્તવણ્ણના

૨૮૯. અઙ્ગસુભતાયાતિ અઙ્ગાનં હત્થપાદાદિસરીરાવયવાનં સુન્દરભાવેન. યં અપચ્ચં કુચ્છિતં મુદ્ધં વા, તત્થ લોકે માણવવોહારો, યેભુય્યેન સત્તા દહરકાલે સુદ્ધધાતુકા હોન્તીતિ વુત્તં, ‘‘તરુણકાલે વોહરિંસૂ’’તિ. અધિપતિત્તાતિ ઇસ્સરભાવતો.

સમાહારન્તિ સન્નિચયં. પણ્ડિતો ઘરમાવસેતિ યસ્મા અપ્પતરેપિ બ્યયમાને ભોગા ખીયન્તિ, અપ્પતરેપિ સઞ્ચયમાને વડ્ઢન્તિ, તસ્મા વિઞ્ઞુજાતિકો કિઞ્ચિ બ્યયં અકત્વા અયમેવ ઉપ્પાદેન્તો ઘરાવાસં અનુતિટ્ઠેય્યાતિ લોભાદેસિતમત્થં વદતિ.

ધનલોભેન…પે… નિબ્બત્તો. લોભવસિકસ્સ હિ ગતિ નિરયો વા તિરચ્છાનયોનિ વા. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘નિમિત્તસ્સાદગથિતં વા, ભિક્ખવે, વિઞ્ઞાણં તિટ્ઠમાનં તિટ્ઠતિ અનુબ્યઞ્જનસ્સાદગથિતં વા. તસ્મિં સમયે કાલઙ્કરેય્ય, દ્વિન્નં ગતીનં અઞ્ઞતરં ગતિં વદામિ – નિરયં વા તિરચ્છાનયોનિં વા’’તિ (સં. નિ. ૪.૨૩૫). નિરયે નિબ્બત્તિસ્સતિ કતોકાસસ્સ કમ્મસ્સ પટિબાહિતું અસક્કુણેય્યભાવતો.

પત્તક્ખન્ધઅધોમુખભાવં સન્ધાય ‘‘ઓનામેત્વા’’તિ વુત્તં. બ્રાહ્મણચારિત્તસ્સ ભાવિતતં સન્ધાયાહ ‘‘બ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તો’’તિ. તં પવત્તિં પુચ્છીતિ સુતમેતં મયા, ‘‘મય્હં પિતા સુનખો હુત્વા નિબ્બત્તો’’તિ, એતં ભોતા ગોતમેન વુત્તન્તિ. કિમિદં વુત્તન્તિ ઇમં પવત્તિં પુચ્છિ.

તથેવ વત્વાતિ યથા સુનખસ્સ વુત્તં, તથેવ વત્વા. અવિસંવાદનત્થન્તિ, ‘‘તોદેય્યબ્રાહ્મણો સુનખો જાતો’’તિ અત્તનો વચનસ્સ અવિસંવાદનત્થં, વિસંવાદનાભાવદસ્સનત્થન્તિ અધિપ્પાયો. ઞાતોમ્હિ ઇમિનાતિ ઇમિના મમ પુત્તેન મય્હં પુરિમજાતિયં પિતાતિ એવં ઞાતો અમ્હીતિ જાનિત્વા. બુદ્ધાનુભાવેન કિર સુનખો તથા દસ્સેતિ, ન જાતિસ્સરતાય. ભગવન્તં દિસ્વા ભુક્કરણં પન પુરિમજાતિસિદ્ધવાસનાય. ભવપટિચ્છન્નન્તિ ભવન્તરભાવેન પટિચ્છન્નં. નામ-સદ્દો સમ્ભાવને. પટિસન્ધિઅન્તરન્તિ અઞ્ઞજાતિપટિસન્ધિગ્ગહણેન હેટ્ઠિમજાતં ગતિં. અઙ્ગવિજ્જાપાઠકો કિરેસ, તેન અપ્પાયુકદીઘાયુકતાદિવસેન ચુદ્દસ પઞ્હે અભિસઙ્ખરિ; એવં કિરસ્સ અહોસિ, ‘‘ઇમેસં સત્તાનં અપ્પાયુકતાદયો વિસેસા અઙ્ગપચ્ચઙ્ગવસેન સલ્લક્ખિયન્તિ. ન ખો પનેતં યુત્તં ‘અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાનિ યાવ તેસં તેસં કારણ’ન્તિ; તસ્મા ભવિતબ્બમેત્થ અઞ્ઞેનેવ કારણેન. સમણો ગોતમો તં કારણં વિભજિત્વા કથેસ્સતિ, એવાયં સબ્બઞ્ઞૂતિ નિચ્છયો મે અપણ્ણકો ભવિસ્સતી’’તિ. અપરે પન ભણન્તિ, ‘‘તિરચ્છાનગતં મનુસ્સં વા આવિસિત્વા ઇચ્છિતત્થકસાવનં નામ મહામન્તવિજ્જાવસેન હોતિ; તસ્મા ન એત્તાવતા સમણસ્સ ગોતમસ્સ સબ્બઞ્ઞુતા સુનિચ્છિતા હોતિ. યં નૂનાહં કમ્મફલમસ્સ ઉદ્દિસ્સ પઞ્હં પુચ્છેય્યં, તત્થ ચ મે ચિત્તં આરાધેન્તો પઞ્હં બ્યાકરિસ્સતિ. એવાયં સબ્બઞ્ઞૂતિ વિનિચ્છયો મે ભવિસ્સતીતિ તે પઞ્હે પુચ્છતી’’તિ.

ભણ્ડકન્તિ સાપતેય્યં, સન્તકન્તિ અત્થો. કમ્મુના દાતબ્બં આદિયન્તીતિ કમ્મદાયાદા, અત્તના કતૂપચિતકમ્મફલભાગીતિ અત્થો. તં પન કમ્મદાયજ્જં કારણોપચારેન વદન્તો, ‘‘કમ્મં એતેસં દાયજ્જં ભણ્ડકન્તિ અત્થો’’તિ આહ – યથા ‘‘કુસલાનં, ભિક્ખવે, ધમ્માનં સમાદાનહેતુ એવમિદં પુઞ્ઞં પવડ્ઢતી’’તિ (દી. નિ. ૩.૮૦). યવતિ ફલં સભાવતો ભિન્નમ્પિ અભિન્નં વિય મિસ્સિતં હોતિ, એતેનાતિ યોનીતિ આહ – ‘‘કમ્મં એતેસં યોનિ કારણ’’ન્તિ. મમત્તવસેન બજ્ઝતિ સંબજ્ઝતીતિ બન્ધુ, ઞાતિ સાલોહિતો ચ. કમ્મં પન એકન્તસમ્બન્ધમેવાતિ આહ – ‘‘કમ્મં એતેસં બન્ધૂ’’તિ. પતિટ્ઠાતિ અવસ્સયો. કમ્મસદિસો હિ સત્તાનં અવસ્સયો નત્થિ, અઞ્ઞો કોચિ ઇસ્સરો બ્રહ્મા વા ન કરોતિ તાદિસં કત્તું સજ્જિતું અસમત્થભાવતો. યં પનેત્થ વત્તબ્બં, તં વિસુદ્ધિમગ્ગસંવણ્ણનાયં વુત્તનયેન વેદિતબ્બં. કમ્મમેવાતિ કસ્મા અવધારિતં, નનુ કિલેસાપિ સત્તાનં હીનપણીતભાવકારણં, ન કેવલન્તિ? સચ્ચમેતં, કિલેસપયોગેન વિપાકવટ્ટં નિબ્બત્તં કમ્મપવત્તિતમેવાતિ કત્વા વુત્તં. ‘‘કથિતસ્સ અત્થં ન સઞ્જાનાસી’’તિ સઙ્ખેપતો વત્વા નનુ ભગવા મહાકારુણિકો પરેસં ઞાપનત્થમેવ ધમ્મં દેસેતીતિ આહ – ‘‘માનનિસ્સિતો કિરેસા’’તિઆદિ.

૨૯૦. સમત્તેનાતિ પરિયત્તેન, યથા તં ફલં દાતું સમત્થં હોતિ, એવં કતેન, ઉપચિતેનાતિ અત્થો. તાદિસં પન અત્તનો કિચ્ચે અનૂનં નામ હોતીતિ આહ ‘‘પરિપુણ્ણેના’’તિ. સમાદિન્નેનાતિ એત્થ સમાદાનં નામ તણ્હાદિટ્ઠીહિ ગહણં પરામસનન્તિ આહ – ‘‘ગહિતેન પરામટ્ઠેના’’તિ. પટિપજ્જતિ એતાય સુગતિદુગ્ગતીતિ પટિપદા, કમ્મં. તથા હિ તં ‘‘કમ્મપથો’’તિ વુચ્ચતિ.

એસાતિ પટિપદા. દુબ્બલં ઉપઘાતકમેવ સિયાતિ ઉપપીળકસ્સ વિસયં દસ્સેતું, ‘‘બલવકમ્મેના’’તિઆદિ વુત્તં. બલવકમ્મેનાતિ પુઞ્ઞકમ્મેન. વદતિ નામાતિ વદન્તો વિય હોતિ. નિબ્બત્તાપેય્યન્તિ કસ્મા વુત્તં, નનુ ઉપપીળકસભાવં કમ્મં જનકસભાવં ન હોતીતિ? સબ્બમેતં પરિકપ્પનવચનં, યથા મનુસ્સા પચ્ચત્થિકં પટિપક્ખં કિઞ્ચિ કાતું અસમત્થાપિ કેચિ આલમ્બનવસેન સમત્થા વિય અત્તાનં દસ્સેન્તિ, એવંસમ્પદમિદન્તિ કેચિ. અપરે પન ભણન્તિ – યસ્સિદં કમ્મસ્સવિપાકં પીળેતિ, સચે તસ્મિં અનોકાસે એવ સયં વિપચ્ચિતું ઓકાસં લભેય્ય, અપાયેસુ એવ તંસમઙ્ગિપુગ્ગલં નિબ્બત્તાપેય્ય, યસ્મા તં કમ્મં બલવં હુત્વા અવસેસપચ્ચયસમવાયેન વિપચ્ચિતું આરદ્ધં, તસ્મા ઇતરં તસ્સ વિપાકં વિબાધેન્તં ઉપપીળકં નામ જાતં. એતદત્થમેવ ચેત્થ ‘‘બલવકમ્મેન નિબ્બત્ત’’ન્તિ બલવગ્ગહણં કતં. કિચ્ચવસેન હિ નેસં કમ્માનં એતા સમઞ્ઞા, યદિદં ઉપપીળકં ઉપચ્છેદકં જનકં ઉપત્થમ્ભકન્તિ, ન કુસલાનિ વિય ઉપત્થમ્ભાનિ હોન્તિ નિબ્બત્તત્થાય. પીળેત્વાતિ વિહેઠેત્વા પટિઘાટનાદિવસેન ઉચ્છુતેલયન્તાદયો વિય ઉચ્છુતિલાદિકે વિબાધેત્વા. નિરોજન્તિ નિત્તેજં. નિયૂસન્તિ નિરસં. કસટન્તિ નિસ્સારં. પરિસ્સયન્તિ ઉપદ્દવં.

ઇદાનિ પરિસ્સયસ્સ ઉપનયનાકારં દસ્સેન્તેન તત્થ, ‘‘દારકસ્સા’’તિઆદિં વત્વા ભોગાનં વિનાસનાકારં દસ્સેતું, પુન ‘‘દારકસ્સા’’તિઆદિ વુત્તં. કુમ્ભદોહનાતિ કુમ્ભપૂરખીરા. ગોમણ્ડલેતિ ગોયૂથે.

અટ્ઠુસભગમનં કત્વાતિ અટ્ઠઉસભપ્પમાણં પદેસં પચ્ચત્થિકં ઉદ્દિસ્સ ધનુગ્ગહો અનુયાયિં કત્વા. તન્તિ સરં. અઞ્ઞોતિ પચ્ચત્થિકો. તત્થેવ પાતેય્ય અચ્ચાસન્નં કત્વા સરસ્સ ખિત્તત્તા. વાળમચ્છોદકન્તિ મકરાદિવાળમચ્છવન્તં ઉદકં.

પટિસન્ધિનિબ્બત્તકં કમ્મં જનકકમ્મં નામ પરિપુણ્ણવિપાકદાયિભાવતો, ન પવત્તિવિપાકમત્તનિબ્બત્તકં. ભોગસમ્પદાદીતિ આદિ-સદ્દેન આરોગ્યસમ્પદાદિ-પરિવારસમ્પદાદીનિ ગણ્હાતિ. ન દીઘાયુકતાદીનિ હિ અપ્પાયુકતાસંવત્તનિકેન કમ્મુના નિબ્બત્તાનિ; અઞ્ઞં દીઘાયુકતાકરણેન ઉપત્થમ્ભેતું સક્કોતિ; ન અતિદુબ્બણ્ણં અપ્પેસક્ખં નીચકુલીનં દુપ્પઞ્ઞં વા વણ્ણવન્તતાદિવસેન. તથા હિ વક્ખતિ, ‘‘ઇમસ્મિં પન પઞ્હવિસ્સજ્જને’’તિઆદિ, તં પન નિદસ્સનવસેન વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં.

પુરિમાનીતિ ઉપપીળકોપચ્છેદકાનિ. ઉપપીળકુપઘાતા નામ કુસલવિપાકપટિબાહકાતિ અધિપ્પાયેન ‘‘દ્વે અકુસલાનેવા’’તિ વુત્તં. ઉપત્થમ્ભકં કુસલમેવાતિ એત્થ યથા જનકં ઉભયસભાવં, એવં ઇતરેસમ્પિ ઉભયસભાવતાય વુચ્ચમાનાય ન કોચિ વિરોધો. દેવદત્તાદીનઞ્હિ નાગાદીનં ઇતો અનુપ્પવચ્છિતાનં પેતાદીનઞ્ચ નરકાદીસુ અકુસલકમ્મવિપાકસ્સ ઉપત્થમ્ભનુપપીળનુપઘાતનાનિ ન ન સમ્ભવન્તિ. એવઞ્ચ કત્વા યા હેટ્ઠા બહૂસુ આનન્તરિયેસુ એકેન ગહિતપટિસન્ધિકસ્સ ઇતરેસં તસ્સ અનુબલપ્પદાયિતા વુત્તા, સાપિ સમત્થિતા હોતિ. યસ્મિઞ્હિ કમ્મે કતે જનકનિબ્બત્તં કુસલફલં વા અકુસલફલં વા બ્યાધિધાતુસમતાદિનિમિત્તં વિબાધીયતિ, તમુપત્થમ્ભકં. યસ્મિં પન કતે જાતિસમત્થસ્સ પટિસન્ધિયં પવત્તિયઞ્ચ વિપાકકટત્તારૂપાનં ઉપ્પત્તિ હોતિ, તં જનકં. યસ્મિં પન કતે અઞ્ઞેન જનિતસ્સ ઇટ્ઠસ્સ વા અનિટ્ઠસ્સ વા ફલસ્સ વિબાધાવિચ્છેદપચ્ચયાનુપ્પત્તિયા ઉપબ્રૂહનપચ્ચયુપ્પત્તિયા ચ જનકસામત્થિયાનુરૂપં પરિવુત્તિચિરતરપબન્ધા હોતિ, એતં ઉપત્થમ્ભકં. તથા યસ્મિં કતે જનકનિબ્બત્તં કુસલફલં અકુસલફલં વા બ્યાધિધાતુસમતાદિનિમિત્તં વિબાધીયતિ, તં ઉપપીળકં. યસ્મિં પન કતે જનકસામત્થિયવસેન ચિરતરપબન્ધારહમ્પિ સમાનં ફલં વિચ્છેદકપચ્ચયુપ્પત્તિયા વિચ્છિજ્જતિ, તં ઉપઘાતકન્તિ અયમેત્થ સારો.

તત્થાતિ તેસુ કમ્મેસુ. ઉપચ્છેદકકમ્મેનાતિ આયુનો ઉપઘાતકકમ્મેન. સ્વાયમુપઘાતકભાવો દ્વિધા ઇચ્છિતબ્બોતિ તં દસ્સેતું ‘‘પાણાતિપાતિના’’તિઆદિ વુત્તં. ન સક્કોતિ પાણાતિપાતકમ્મુના સન્તાનસ્સ તથાભિસઙ્ખતત્તા. યસ્મિઞ્હિ સન્તાને નિબ્બત્તં, તસ્સ તેન અભિસઙ્ખતતા અવસ્સં ઇચ્છિતબ્બા તત્થેવ તસ્સ વિપાકસ્સ વિનિબન્ધનતો. એતેન કુસલસ્સ કમ્મસ્સ આયૂહનક્ખણેયેવ પાણાતિપાતો તાદિસં સામત્થિયુપઘાતં કરોતીતિ દસ્સેતિ, તતો કમ્મં અપ્પફલં હોતિ. ‘‘દીઘાયુકા’’તિઆદિના ઉપઘાતસામત્થિયેન ખેત્તે ઉપ્પન્નસસ્સં વિય ઉપપત્તિનિયામકા ધમ્માતિ દસ્સેતિ. ઉપપત્તિ નિયતવિસેસે વિપચ્ચિતું ઓકાસે કરોન્તે એવ કુસલકમ્મે આકડ્ઢિયમાનપટિસન્ધિકં પાણાતિપાતકમ્મં અપ્પાયુકત્થાય નિયમેતીતિ આહ – ‘‘પટિસન્ધિમેવ વા નિયામેત્વા અપ્પાયુકં કરોતી’’તિ. પાણાતિપાતચેતનાય અચ્ચન્તકટુકવિપાકત્તા સન્નિટ્ઠાનચેતનાય નિરયે નિબ્બત્તતિ તસ્સા અત્થસ્સ ખીણાભાવતો; ઇતરે પન ન તથા ભારિયાતિ આહ – ‘‘પુબ્બા…પે… હોતી’’તિ. ઇધ પન યં હેટ્ઠા વુત્તસદિસં, તં વુત્તનયેન વેદિતબ્બં.

મનુસ્સામનુસ્સપરિસ્સયાતિ માનુસકા અમાનુસકા ચ ઉપદ્દવા. પુરતોતિ પુબ્બદ્વારતો. પચ્છતોતિ પચ્છિમવત્થુતો. પવટ્ટમાનાતિ પરિજનસ્સ, દેવતાનં વા દેસેન પવટ્ટમાના. પરેહીતિ પુરાતનેહિ પરેહિ. સમ્મુખીભાવન્તિ સામિભાવવસેન પચ્ચક્ખત્તં. આહરિત્વા દેન્તિ ઇણાયિકા. કમ્મન્તાતિ વણિજ્જાદિકમ્માનિ. અપાણાતિપાતકમ્મન્તિ પાણાતિપાતસ્સ પટિપક્ખભૂતં કમ્મં; પાણાતિપાતા વિરતિવસેન પવત્તિતકમ્મન્તિ અત્થો. દીઘાયુકસંવત્તનિકં હોતિ વિપાકસ્સ કમ્મસરિક્ખભાવતો. ઇમિના નયેનાતિ ઇમિના અપ્પાયુકદીઘાયુકસંવત્તનિકેસુ કમ્મેસુ યથાવુત્તેન તં સંવત્તનિકવિભાવનનયેન.

વિહેઠનકમ્માદીનિપીતિ પિ-સદ્દેન કોધઇસ્સામનકમચ્છેરથદ્ધઅવિદ્દસુભાવવસેન પવત્તિતકમ્માનિ સઙ્ગણ્હાતિ. તથેવાતિ યથા પાણાતિપાતકમ્મં અત્થતો એવં વદતિ નામાતિ વુત્તં, તથેવ વદમાનાનિ વિય. ‘‘યં યદેવાતિપત્થેન્તિ, સબ્બમેતેન લબ્ભતી’’તિ (ખુ. પા. ૮.૧૦) વચનતો યથા સબ્બકુસલં સબ્બાસં સમ્પત્તીનં ઉપનિસ્સયો, એવં સબ્બં અકુસલં સબ્બાસં વિપત્તીનં ઉપનિસ્સયોતિ, ‘‘ઉપપીળનેન નિબ્ભોગતં આપાદેત્વા’’તિઆદિ વુત્તં. તથા હિ પાણાતિપાતકમ્મવસેનપિ અયં નયો દસ્સિતો. અવિહેઠનાદીનીતિ એત્થ આદિ-સદ્દેન અક્કોધન-અનિસ્સામન-દાન-અનતિમાન-વિદ્દસુભાવેન પવત્તકમ્માનિ સઙ્ગણ્હાતિ.

૨૯૩. ઇસ્સા મનો એતસ્સાતિ ઇસ્સામનકોતિ આહ ‘‘ઇસ્સાસમ્પયુત્તચિત્તો’’તિ. ઉપક્કોસન્તોતિ અક્કોસવત્થૂહિ અક્કોસન્તો. ઇસ્સં બન્ધતીતિ ઇસ્સં અનુબન્ધતિ ઇસ્સાસહિતમેવ ચિત્તં અનુપવત્તેતિ. અપ્પેસક્ખોતિ અપ્પાનુભાવો અપ્પઞ્ઞાતો. તેનાહ ‘‘ન પઞ્ઞાયતી’’તિ. સા પનસ્સ અપ્પાનુભાવતા પરિવારાભાવેન પાકટા હોતીતિ આહ ‘‘અપ્પપરિવારો’’તિ.

૨૯૪. મચ્છરિયવસેન ન દાતા હોતીતિ સબ્બસો દેય્યધમ્મસ્સ અભાવેન ન દાતા ન હોતિ. અમચ્છરી હિ પુગ્ગલો સતિ દેય્યધમ્મે યથારહં દેતિયેવ.

૨૯૫. અભિવાદેતબ્બં ખેત્તવસેન મત્થકપ્પત્તં દસ્સેતું, ‘‘બુદ્ધં વા’’તિઆદિ વુત્તં. અઞ્ઞેપિ માતુપિતુજેટ્ઠભાતરાદયો અભિવાદનાદિઅરહા સન્તિ, તેસુ થદ્ધાદિવસેન કરણં નીચકુલસંવત્તનિકમેવ. ન હિ પવત્તે સક્કા કાતુન્તિ સમ્બન્ધો. તેન પવત્તિવિપાકદાયિનો કમ્મસ્સ વિસયો એસોતિ દસ્સેતિ. તેનાહ ‘‘પટિસન્ધિમેવ પના’’તિઆદિ.

૨૯૬. અપરિપુચ્છનેનાતિ અપરિપુચ્છામત્તેન નિરયે ન નિબ્બત્તતિ; અપરિપુચ્છાહેતુ પન કત્તબ્બાકરણાદીહિ સિયા નિરયનિબ્બત્તીતિ પાળિયં, ‘‘ન પરિપુચ્છિતા હોતી’’તિઆદિ વુત્તન્તિ દસ્સેન્તો, ‘‘અપરિપુચ્છકો પના’’તિઆદિમાહ. યથાનુસન્ધિં પાપેસીતિ દેસનં યથાનુસન્ધિનિટ્ઠાનં પાપેસિ. સેસં વુત્તનયત્તા સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

ચૂળકમ્મવિભઙ્ગસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

૬. મહાકમ્મવિભઙ્ગસુત્તવણ્ણના

૨૯૮. કમ્મસ્સ મોઘભાવો નામ ફલેન તુચ્છતા ફલાભાવોતિ આહ – ‘‘મોઘન્તિ તુચ્છં અફલ’’ન્તિ. તથં ભૂતન્તિ સચ્ચસદ્દસ્સ અત્થમાહ. પરિબ્બાજકો પન ‘‘સચ્ચ’’ન્તિ ઇમિના તમેવ સફલન્તિ વદતિ. સફલઞ્હિ કમ્મં સત્થુ અભિમતમનોકમ્મન્તિ અધિપ્પાયો. ઇદઞ્ચ ‘‘મોઘં કાયકમ્મ’’ન્તિઆદિવચનં. તં ગહેત્વાતિ પરમ્પરાય ગહેત્વા. એસાતિ પોતલિપુત્તો પરિબ્બાજકો. અભિસઞ્ઞાનિરોધકથં સન્ધાય વદતિ. સાપિ હિ તિત્થિયાનં અન્તરે પાકટા જાતાતિ. થેરોતિ સમિદ્ધિત્થેરો. યથા ભગવતા વુત્તં, તતો ચ અઞ્ઞથાવ દોસારોપનભયેન ગહેત્વા તતો ભગવન્તં થેરો રક્ખતીતિ અધિપ્પાયેન પરિબ્બાજકો, ‘‘પરિરક્ખિતબ્બં મઞ્ઞિસ્સતી’’તિ અવોચાતિ આહ – ‘‘પરિરક્ખિતબ્બન્તિ ગરહતો મોચનેન રક્ખિતબ્બ’’ન્તિ. સઞ્ચેતના અસ્સ અત્થીતિ સઞ્ચેતનિકં. કમ્મન્તિ સઞ્ચેતનિકસ્સપિ કમ્મસ્સ અત્તનો સમયે ઇચ્છિતત્તા પરિબ્બાજકેન વુત્તં.

સઙ્ખતસઙ્ખારતાય રૂપમેવ ‘‘તિલમત્તમ્પિ સઙ્ખાર’’ન્તિ વુત્તં. તેનાહ – ‘‘મંસચક્ખુનાવ પસ્સતી’’તિ. સમાગમદસ્સનં સન્ધાયાતિ કત્થચિપિ તસ્સ દસ્સનં સન્ધાય, ન પરિઞ્ઞાદસ્સનં. તેનાહ ભગવા – ‘‘કુતો પનેવરૂપં કથાસલ્લાપ’’ન્તિ.

૨૯૯. વટ્ટદુક્ખન્તિ સંસારદુક્ખં. કિલેસદુક્ખન્તિ કિલેસસમ્ભવરાગપરિળાહદુક્ખં. સઙ્ખારદુક્ખન્તિ યદનિચ્ચં, તં દુક્ખન્તિ એવં વુત્તદુક્ખં. સચે ભાસિતં ભવેય્યાતિ ઇમં ઈદિસં દુક્ખં સન્ધાય આયસ્મતા સમિદ્ધિના ભાસિતં સિયા નુ ભગવા, અવિભજિત્વા બ્યાકરણં યુત્તમેવાતિ અધિપ્પાયો.

૩૦૦. ઉમ્મઙ્ગન્તિ ઉમ્મુજ્જનં, કથામુળ્હેન અન્તરા અઞ્ઞાણવિસયપઞ્હા ઉમ્મઙ્ગં. તેનાહ – ‘‘પઞ્હાઉમ્મઙ્ગ’’ન્તિ નેવ દિબ્બચક્ખુનાતિ કસ્મા વુત્તં. ન હિ તં અયોનિસો ઉમ્મુજ્જનં દિબ્બચક્ખુવિસયન્તિ? કામઞ્ચેતં ન દિબ્બચક્ખુવિસયં, દિબ્બચક્ખુપરિભણ્ડઞાવિસયં પન સિયાતિ તથા વુત્તં. અધિપ્પાયેનેવાતિ ઉદાયિત્થેરસ્સ અધિપ્પાયેનેવ ગય્હમાનેન તં અયોનિયો ઉમ્મુજ્જનં અઞ્ઞાસિ. સન્નિસીદિતું પુબ્બે નિસિન્નાકારેન સન્નિસીદિતું ન સક્કોતિ. સમિદ્ધિત્થેરેન અનભિસઙ્ખતસ્સેવ અત્થસ્સ કથિતત્તા, ‘‘યં અભૂતં, તદેવ કથેસ્સતી’’તિ વુત્તં. તેનાહ ‘‘અયોનિસો ઉમ્મુજ્જિસ્સતી’’તિ. તિસ્સો વેદના પુચ્છિતા, ‘‘કિં સો વેદિયતી’’તિ અવિભાગેન વેદિયમાનસ્સ જાતિતત્તા. સુખાય વેદનાય હિતન્તિ સુખવેદનિયં. તેનાહ – ‘‘સુખવેદનાય પચ્ચયભૂત’’ન્તિ. સેસેસૂતિ, ‘‘દુક્ખવેદનિય’’ન્તિઆદીસુ.

હેટ્ઠા તિકજ્ઝાનચેતનાતિ એત્થ, ‘‘કુસલતો’’તિ અધિકારતો રૂપાવચરકુસલતો હેટ્ઠા તિકજ્ઝાનચેતનાતિ અત્થો. એત્થાતિ એતેસુ કામાવચરરૂપાવચરસુખવેદનિયકમ્મેસુ. અદુક્ખમસુખમ્પીતિ પિ-સદ્દેન ઇટ્ઠારમ્મણે સુખમ્પીતિ ઇમમત્થં સમ્પિણ્ડેતિ.

યદિ કાયદ્વારે પવત્તતો અઞ્ઞત્થ અદુક્ખમસુખં જનેતિ, અથ કસ્મા, ‘‘દુક્ખસ્સેવ જનનતો’’તિ વુત્તન્તિ આહ – ‘‘સા પન વેદના’’તિઆદિ.

ચતુત્થજ્ઝાનચેતનાતિ એત્થ અરૂપાવચરકુસલચેતનાતિપિ વત્તબ્બં. યથા હિ ‘‘કાયેન વાચાય મનસા’’તિ એત્થ યથાલાભગ્ગહણવસેન મનસા સુખવેદનિયં અદુક્ખમસુખવેદનિયન્તિ અયમત્થો અરૂપાવચરકુસલેપિ લબ્ભતીતિ સુખમ્પિ જનેતિ ઉક્કટ્ઠસ્સ ઞાણસમ્પયુત્તકુસલસ્સ સોળસવિપાકચિત્તનિબ્બત્તનતો, અયઞ્ચ નયો હેટ્ઠા, ‘‘અદુક્ખમસુખમ્પી’’તિ એત્થાપિ વત્તબ્બો. પુબ્બે પરિયાયતો દુક્ખવેદના વુત્તા, સુત્તન્તસંવણ્ણના હેસાતિ ઇદાનિ નિપ્પરિયાયતો પુન દસ્સેતું, ‘‘અપિચા’’તિઆદિ વુત્તં. તેન એત્થ દુક્ખવેદનિયં પવત્તિવસેનેવ વટ્ટતીતિ. એતસ્સાતિ દુક્ખવેદનિયસ્સ પવત્તિવસેનેવ યુજ્જમાનત્તા એતસ્સ વસેન સબ્બં સુખવેદનિયં અદુક્ખમસુખવેદનિયઞ્ચ પવત્તિવસેનેવ વત્તું વટ્ટતિ.

આલયોતિ અભિરુચિ. મહાકમ્મવિભઙ્ગઞાણન્તિ મહતિ કમ્મવિભજને ઞાણં, મહન્તં વા કમ્મવિભજનઞાણં. ભાજનં નામ નિદ્દેસો, અયં પન ઉદ્દેસોતિ કત્વા આહ – ‘‘કતમે ચત્તારો…પે… માતિકાટ્ઠપન’’ન્તિ.

૩૦૧. પાટિયેક્કો અનુસન્ધિ યથાઉદ્દિટ્ઠસ્સ મહાકમ્મવિભઙ્ગઞાણસ્સ અભાજનભાવતો, પુચ્છાનુસન્ધિઅજ્ઝાસયાનુસન્ધીસુ ચ અનન્તોગધત્તા. તેનાહ ‘‘ઇદં હી’’તિઆદિ. ઇદં આરમ્મણં કત્વાતિ ઇધ, ‘‘પાણાતિપાતિં અદિન્નાદાયિ’’ન્તિઆદિના પુગ્ગલાધિટ્ઠાનેન વુત્તં કમ્મવિભઙ્ગં આરબ્ભ. ઇમં પચ્ચયં લભિત્વાતિ તસ્સેવ વેવચનં. ઇદં દસ્સનં ગણ્હન્તીતિ ઇદં, ‘‘અત્થિ કિર, ભો, પાપકાનિ કમ્માનિ, નત્થિ કિર, ભો, પાપકાનિ કમ્માની’’તિ ચ આદીનિ હત્થિદસ્સકઅન્ધાવિય દિટ્ઠમત્તે એવ ઠત્વા અચિત્તકદસ્સનઞ્ચ ગણ્હન્તિ. વીરિયં કિલેસાનં આતાપનવસેન આતપ્પં, તદેવ પદહવસેન પધાનં, પુનપ્પુનં યુઞ્જનવસેન અનુયોગો, તથા ભાવનાય નપ્પમજ્જતિ એતેનાતિ અપ્પમાદો, સમ્મા યોનિસો મનસિ કરોતિ એતેનાતિ સમ્મામનસિકારોતિ વુચ્ચતીતિ અધિપ્પાયેન, ‘‘પઞ્ચપિ વીરિયસ્સેવ નામાની’’તિ આહ. અપ્પમાદો વા સતિયા અવિપ્પવાસો. યસ્મિં મનસિકારે સતિ તસ્સ દિબ્બચક્ખુઞાણં ઇજ્ઝતિ, અયમેત્થ સમ્મામનસિકારોતિ એત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. ચેતોસમાધિન્તિ દિબ્બચક્ખુઞાણસહગતં ચિત્તસમાધિં. તેનાહ ‘‘દિબ્બચક્ખુસમાધિ’’ન્તિ. અઞ્ઞથાતિ અકુસલકમ્મકરણતો અઞ્ઞથા, તં પન કુસલકમ્મકરણં હોતીતિ આહ – ‘‘યે દસ્સન્નં કુસલાનં કમ્મપથાનં પૂરિતત્તા’’તિ દિટ્ઠિથામેનાતિ દિટ્ઠિવસેન દિટ્ઠિબલેન. દિટ્ઠિપરામાસેનાતિ દિટ્ઠિવસેન ધમ્મસભાવં અતિક્કમિત્વા પરામાસેન. અધિટ્ઠહિત્વાતિ, ‘‘ઇદમેવ સચ્ચં, મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ અધિટ્ઠાય અભિનિવિસિત્વા. આદિયિત્વાતિ દળ્હગ્ગાહં ગહેત્વા. વોહરતીતિ અત્તનો ગહિતગ્ગહણં પરેસં દીપેન્તો વોહરતિ.

૩૦૨. તત્રાનન્દાતિ એત્થ ઇતિ-સદ્દો આદિઅત્થો. ઇદમ્પીતિ ઇદં વચનં. ‘‘તત્રાનન્દા’’તિ એવમાદિવચનમ્પીતિ અત્થો. ન મહાકમ્મવિભઙ્ગઞાણસ્સ ભાજનં તસ્સ અનિદ્દેસભાવતો. અસ્સાતિ મહાકમ્મવિભઙ્ગઞાણસ્સ માતિકાટ્ઠપનમેવ દિબ્બચક્ખુકાનં સમણબ્રાહ્મણાનં વસેન અનુઞ્ઞાતબ્બસ્સ ચ દસ્સનવસેન ઉદ્દેસભાવતો. તેનાહ ‘‘એત્થ પના’’તિઆદિ. તત્થ એત્થ પનાતિ ‘‘તત્રાનન્દા’’તિઆદિપાઠે. એતેસં દિબ્બચક્ખુકાનન્તિ એતેસં હેટ્ઠા ચતૂસુપિ વારેસુ આગતાનં દિબ્બચક્ખુકાનં. એત્તકાતિ એકચ્ચિયા સચ્ચગિરા. અનુઞ્ઞાતાતિ અનુજાનિતા. અનનુઞ્ઞાતાતિ પટિક્ખેપિતા. ઇધ અનનુઞ્ઞાતમુખેન દીપિતં અનનુઞ્ઞાતભાવમત્તં. તત્રાનન્દાતિઆદિકે તત્રાતિ નિદ્ધારણે ભુમ્મન્તિ દસ્સેન્તો, ‘‘તેસુ ચતૂસુ સમણબ્રાહ્મણેસૂ’’તિ આહ. ઇદં વચનં ‘‘અત્થિ કિર, ભો…પે… વિપાકો’’તિ ઇદં એવં વુત્તં. અસ્સાતિ તથાવાદિનો સમણબ્રાહ્મણસ્સ. અઞ્ઞેનાકારેનાતિ ‘‘યો કિર, ભો’’તિઆદિના વુત્તકારણતો અઞ્ઞેન કારણેન. દ્વીસુ ઠાનેસૂતિ ‘‘અત્થિ કિર, ભો…પે… વિપાકો’’તિ ચ, ‘‘અપાયં…પે… નિરયં ઉપપન્ન’’ન્તિ ચ ઇમેસુ દ્વીસુ પાઠપદેસેસુ. અનુઞ્ઞાતા તદત્થસ્સ અત્થિભાવતો. તીસુ ઠાનેસૂતિ ‘‘યો કિર, ભો…પે… નિરયં ઉપપજ્જતિ’’, ‘‘યમ્પિ સો…પે… તે સઞ્જાનન્તિ’’, ‘‘યમ્પિ સો યદેવ…પે… મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ ઇમેસુ તીસુ પાઠપદેસેસુ. અનનુઞ્ઞાતા તદત્થસ્સાનેકન્તિકત્તા મિચ્છાભિનિવેસતો ચ. તેનાહ ભગવા – ‘‘અઞ્ઞથા હિ, આનન્દ, તથાગતસ્સ મહાકમ્મવિભઙ્ગઞાણ’’ન્તિ. યથા તે અપ્પહીનવિપલ્લાસા પદેસઞાણસમણબ્રાહ્મણા કમ્મવિભઙ્ગં સઞ્જાનન્તિ, તતો અઞ્ઞથાવ સબ્બસો પહીનવિપલ્લાસસ્સ તથા આગમનાદિઅત્થેન તથાગતસ્સ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ મહાકમ્મવિભઙ્ગઞાણં હોતીતિ અત્થો.

૩૦૩. ઇમિના દિબ્બચક્ખુકેન યં કમ્મં કરોન્તો દિટ્ઠો, તતો પુબ્બેતિ યોજના. તતોતિ તતો કરિયમાનકમ્મતો પુબ્બે. ખન્દોતિ કુમારો. સિવોતિ ઇસ્સરો. પિતામહોતિ બ્રહ્મા. ઇસ્સરાદીહીતિ ઇસ્સરબ્રહ્મપજાપતિઆદીહિ. વિસટ્ઠોતિ નિમ્મિતો. મિચ્છાદસ્સનેનાતિ મિચ્છાદસ્સનવસેન. યન્તિ યં કમ્મં. તત્થાતિ તેસુ પાણાતિપાતાદિવસેન પવત્તકમ્મેસુ. દિટ્ઠેવ ધમ્મેતિ તસ્મિંયેવ અત્તભાવે વિપાકં પટિસંવેદેતીતિ યોજના. ઉપપજ્જિત્વાતિ દુતિયભવે નિબ્બત્તિત્વા. અપરસ્મિં પરિયાયેતિ અઞ્ઞસ્મિં યત્થ કત્થચિ ભવે.

એકં કમ્મરાસિન્તિ પાણાતિપાતાદિભેદેન એકં કમ્મસમુદાયં. એકં વિપાકરાસિન્તિ તસ્સેવ અઙ્ગેન એકં વિપાકસમુદાયં. ઇમિનાતિ યથાવુત્તેન દિબ્બચક્ખુકેન સમણેન બ્રાહ્મણેન વા અદિટ્ઠા. તયોતિ ‘‘પુબ્બે વાસ્સ તં કતં હોતી’’તિઆદિના વુત્તા તયો. દ્વે વિપાકરાસીતિ દિટ્ઠધમ્મવેદનિયો અપરાપરિયાયવેદનિયોતિ દ્વે વિપાકરાસી. ઉપપજ્જવેદનિયં પન તેન દિટ્ઠં, તસ્મા ‘‘દ્વે’’તિ વુત્તં. દિટ્ઠો એકો, અદિટ્ઠા તયોતિ દિટ્ઠે ચ અદિટ્ઠે ચ ચત્તારો કમ્મરાસી, તથા દિટ્ઠો એકો, અદિટ્ઠા દ્વેતિ તયો વિપાકરાસી. ઇમાનિ સત્ત ઠાનાનીતિ યથાવુત્તાનિ સત્ત ઞાણસ્સ પવત્તનટ્ઠાનાનિ. ‘‘ઇમસ્સ નામ કમ્મસ્સ ઇદં ફલં નિબ્બત્ત’’ન્તિ કમ્મસ્સ, ફલસ્સ વા અદિટ્ઠત્તા, ‘‘દુતિયવારે દિબ્બચક્ખુકેન કિઞ્ચિ ન દિટ્ઠ’’ન્તિ વુત્તં. પઠમં વુત્તનયેન તયો કમ્મરાસી વેદિતબ્બા, ઇધ દિબ્બચક્ખુકેન દિટ્ઠસ્સ અભાવતો, ‘‘પચ્ચત્તટ્ઠાનાની’’તિ વુત્તં.

ભવતિ વડ્ઢતિ એતેનાતિ ભબ્બં, વડ્ઢિનિમિત્તં. ન ભબ્બં અભબ્બન્તિ આહ ‘‘ભૂતવિરહિત’’ન્તિ. અત્તનો ફલે ભાસનં દિબ્બનં આભાસનન્તિ આહ – ‘‘આભાસતિ અભિભવતિ પટિબાહતી’’તિ. બલવકમ્મન્તિ મહાસાવજ્જં કમ્મં ગરુસમાસેવિતાદિભેદં. આસન્નેતિ મરણે, અભિણ્હં ઉપટ્ઠાનેન વા તસ્સ મરણચિત્તસ્સ આસન્ને. બલવકમ્મન્તિ ગરુસમાસેવિતતાદિવસેન બલવં કુસલકમ્મં. દુબ્બલકમ્મસ્સાતિ અત્તનો દુબ્બલસ્સ. આસન્ને કુસલં કતન્તિ ઇધાપિ આસન્નતા પુબ્બે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બા.

ઉપટ્ઠાનાકારેનાતિ મરણસ્સ આસન્નકાલે કમ્મસ્સ ઉપટ્ઠાનાકારેન. તસ્સાતિ તસ્સ પુગ્ગલસ્સ. નિબ્બત્તિકારણભૂતં હુત્વા ઉપટ્ઠાતિ અકુસલન્તિ યોજના. તિત્થિયા કમ્મન્તરવિપાકન્તરેસુ અકુસલતાય યં કિઞ્ચિ કમ્મં યસ્સ કસ્સચિ વિપાકસ્સ કારણં કત્વા ગણ્હન્તિ હત્થિદસ્સકઅન્ધાદયો વિય દિટ્ઠમત્તાભિનિવેસિનોતિ, ‘‘અઞ્ઞતિત્થિયા…પે… ઉપટ્ઠાતી’’તિ વુત્તં. ઇતરસ્મિન્તિ ભબ્બઞ્ચેવ ભબ્બાભાસઞ્ચ, ભબ્બં અભબ્બાભાસન્તિ ઇમસ્મિં દ્વયે. એસેવ નયો પઠમદુતિયપુગ્ગલવસેન પુરિમાનં દ્વિન્નં કમ્માનં યોજનાનયો વુત્તો ઉપટ્ઠાનાકારવસેન. અયમેવ તતિયચતુત્થપુગ્ગલવસેન પચ્છિમાનં દ્વિન્નં કમ્માનં યોજનાનયો. તતિયસ્સ હિ કમ્મસ્સ કુસલત્તા તસ્સ ચ સગ્ગે નિબ્બત્તત્તા તત્થ કારણભૂતં કુસલં હુત્વા ઉપટ્ઠાતિ; તથા ચતુત્થસ્સપિ કમ્મસ્સ કુસલત્તા, તસ્સ પન નિરયે નિબ્બત્તત્તા તત્થ નિબ્બત્તિકારણભૂતં અઞ્ઞતિત્થિયાનં અકુસલં હુત્વા ઉપટ્ઠાતીતિ. યં પનેત્થ અત્થતો અવિભત્તં, તં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

મહાકમ્મવિભઙ્ગસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

૭. સળાયતનવિભઙ્ગસુત્તવણ્ણના

૩૦૪. વેદિતબ્બાનીતિ એત્થ યથા વિદિતાનિ છ અજ્ઝત્તિકાનિ આયતનાનિ વટ્ટદુક્ખસમતિક્કમાય હોન્તિ, તથા વેદનં અધિપ્પેતન્તિ આહ – ‘‘સહવિપસ્સનેન મગ્ગેન જાનિતબ્બાની’’તિ. તત્થ વિપસ્સનાય આરમ્મણતો મગ્ગેન અસમ્મોહતો જાનનં દટ્ઠબ્બં. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. મનો સવિસેસં ઉપવિચરતિ આરમ્મણે પવત્તતિ એતેહીતિ મનોપવિચારા, વિતક્કવિચારા. આરમ્મણે હિ અભિનિરોપનાનુમજ્જનેહિ વિતક્કવિચારેહિ સહ ચિત્તં પવત્તતિ, ન તબ્બિરહિતં. તેનાહ ‘‘વિતક્કવિચારા’’તિઆદિ. સત્તા પજ્જન્તિ એતેહિ યથારહં વટ્ટં વિવટ્ટઞ્ચાતિ સત્તપદા, ગેહનિસ્સિતા વટ્ટપદા. યોગ્ગાનં દમનઆચરિયા યોગ્ગાચરિયા. તેનાહ ‘‘દમેતબ્બદમકાન’’ન્તિ. સેસન્તિ વુત્તાવસેસં એકસત્તતિવિધવિઞ્ઞાણં સફસ્સરૂપકસ્સેવ અધિપ્પેતત્તા.

૩૦૫. ઇધાતિ ઇમિસ્સં છવિઞ્ઞાણકાયદેસનાયં. મનોધાતુત્તયવિનિમુત્તમેવ મનોવિઞ્ઞાણધાતૂતિ વેદિતબ્બં.

ચક્ખુમ્હિ સમ્ફસ્સોતિ ચક્ખું નિસ્સાય ઉપ્પન્નો સમ્ફસ્સો. તેનાહ – ‘‘ચક્ખુવિઞાણસમ્પયુત્તસમ્ફસ્સસ્સેતં અધિવચન’’ન્તિ.

યથા કેવલેન વિઞ્ઞાણેન રૂપદસ્સનં ન હોતિ, એવં કેવલેન ચક્ખુપસાદેનપીતિ વુત્તં ‘‘ચક્ખુવિઞ્ઞાણેના’’તિ. તેન પાળિયં ચક્ખુનાતિ નિસ્સયમુખેન નિસ્સિતકિચ્ચં વુત્તન્તિ દસ્સેતિ. આરમ્મણવસેનાતિ આરમ્મણપચ્ચયભાવેન. ‘‘ઉપવિચરતિ’’ચ્ચેવ કસ્મા વુત્તં, નનુ તત્થ વિતક્કબ્યાપારોપિ અત્થીતિ? સચ્ચં અત્થિ. સો પનેત્થ તગ્ગતિકોતિ આહ – ‘‘વિતક્કો તંસમ્પયુત્તો ચા’’તિ. સમ્પયુત્તધમ્માનમ્પિ ઉપવિચરણં વિતક્કવિચારાનંયેવેત્થ કિચ્ચન્તિ ‘‘વિતક્કવિચારસઙ્ખાતા મનોપવિચારા’’તિ વુત્તં. સોમનસ્સયુત્તો ઉપવિચારો સોમનસ્સૂપવિચારો યથા ‘‘આજઞ્ઞરથો’’તિ આહ ‘‘સોમનસ્સેન સદ્ધિ’’ન્તિઆદિ.

૩૦૬. ઉપવિચારાનં ઉપસ્સયટ્ઠેન ગેહં વિયાતિ ગેહં, રૂપાદયોતિ આહ – ‘‘ગેહસ્સિતાનીતિ કામગુણનિસ્સિતાની’’તિ. નિચ્ચસઞ્ઞાદિનિક્ખમનતો નેક્ખમ્મં વિપસ્સનાતિ, ‘‘નેક્ખમ્મસ્સિતાનીતિ વિપસ્સનાનિસ્સિતાની’’તિ વુત્તં. ઇટ્ઠાનન્તિ કસિવણિજ્જાદિવસેન પરિયિટ્ઠાનન્તિ આહ ‘‘પરિયેસિતાન’’ન્તિ. પિયભાવો પન કન્તસદ્દેનેવ કથિતોતિ કામિતબ્બાનં મનો રમેતીતિ મનોરમાનં. લોકેન આમસીયતીતિ લોકામિસં, તણ્હા. તાય ગહેતબ્બતાય ઇટ્ઠભાવાપાદનેન પટિસઙ્ખતતાય ચ પટિસંયુત્તાનં. અતીતે કતં ઉપ્પજ્જતિ આરમ્મણિકઅનુભવનસ્સ અસમ્ભવતોતિ અધિપ્પાયો. એદિસં અનુસ્સરણં દિટ્ઠગ્ગહણાનુસ્સરેન ચ હોતીતિ દસ્સેતું, ‘‘યથાહ’’ન્તિઆદિ વુત્તં.

અનિચ્ચાકારન્તિ હુત્વા અભાવાકારં. વિપરિણામવિરાગનિરોધન્તિ જરાય મરણેન ચાતિ દ્વેધા વિપરિણામેતબ્બઞ્ચેવ, તતો એવ પલોકિતં ભઙ્ગઞ્ચ. અટ્ઠકથાયં પન યસ્મા ઉપ્પન્નં રૂપં તેનેવાકારેન ન તિટ્ઠતિ, અથ ખો ઉપ્પાદાવત્થાસઙ્ખાતં પકતિં વિજહતિ, વિજહિતઞ્ચ જરાવત્થાય તતો વિગચ્છતિ, વિગચ્છન્તઞ્ચ ભઙ્ગુપ્પત્તિયા નિરુજ્ઝતીતિ ઇમં વિસેસં દસ્સેતું, ‘‘પકતિવિજહનેના’’તિઆદિ વુત્તં. કામઞ્ચેત્થ ‘‘યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતો’’તિ વુત્તં, અનુબોધઞાણં પન અધિપ્પેતં વીથિપટિપન્નાય વિપસ્સનાય વસેનાતિ ‘‘વિપસ્સનાપઞ્ઞાયા’’તિ વુત્તં ઉપવિચારનિદ્દેસભાવતો. તથા હિ વક્ખતિ – ‘‘છસુદ્વારેસુ ઇટ્ઠારમ્મણે આપાથગતે’’તિઆદિ. સઙ્ખારાનં ભેદં પસ્સતોતિ સબ્બેસં સઙ્ખારાનં ખણે ખણે ભિજ્જનસભાવં વીથિપટિપન્નેન વિપસ્સનાઞાણેન પસ્સતો. તેનાહ ‘‘સઙ્ખારગતમ્હિ તિક્ખે’’તિઆદિ. તત્થ સઙ્ખાગતમ્હીતિ સઙ્ખારગતે વિસયભૂતે. તિક્ખેતિ ભાવનાબલેન ઇન્દ્રિયાનઞ્ચ સમતાય તિબ્બે. સૂરેતિ પટિપક્ખેહિ અનભિભૂતતાય, તેસઞ્ચ અભિભવનસમત્થતાય વિસદે પટુભૂતે પવત્તન્તે.

કિલેસાનં વિક્ખમ્ભનવસેન વૂપસન્તતાય સન્તચિત્તસ્સ, સંસારે ભયસ્સ ઇક્ખનતો ભિક્ખુનો, ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મસન્નિસ્સિતત્તા અમાનુસી રતીતિ વિવેકરતિ નેક્ખમ્મરતિ. યતો યતોતિ યથા યથા નયવિપસ્સનાદીસુ યેન યેન સમ્મસનાકારેનાતિ અત્થો. ખન્ધાનં ઉદયબ્બયન્તિ પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધાનં ઉપ્પાદઞ્ચ ભઙ્ગઞ્ચ. અમતન્તં વિજાનતન્તિ વિજાનન્તાનં વિઞ્ઞૂનં આરદ્ધવિપસ્સનાનં તં પીતિપામોજ્જં અમતાધિગમહેતુતાય અમતન્તિ વેદિતબ્બં.

છસુ દ્વારેસુ ઇટ્ઠારમ્મણે આપાથગતેતિ રૂપાદિવસેન છબ્બિધે ઇટ્ઠારમ્મણે યથારહં છસુ દ્વારેસુ આપાથગતે. વિસયે ચેતં ભુમ્મવચનં.

૩૦૭. પચ્ચુપ્પન્નન્તિ સન્તતિપચ્ચુપ્પન્નં. અનુત્તરવિમોક્ખો નામ અરહત્તં ઇધ અધિપ્પેતં ઉક્કટ્ઠનિદ્દેસેન. કથં પન તત્થ પિહં ઉપટ્ઠપેતિ, ન હિ અધિગતં અરહત્તં આરમ્મણં હોતિ, ન ચ તં આરબ્ભ પિહા પવત્તતીતિ? કો વા એવમાહ – ‘‘અરહત્તં આરમ્મણં કત્વા પિહં ઉપટ્ઠપેતી’’તિ. અનુસ્સુતિલદ્ધં પન પરિકપ્પસિદ્ધં અરહત્તં ઉદ્દિસ્સ પત્થનં ઠપેતિ, તત્થ ચિત્તં પણિદહતિ. તેનાહ ભગવા – ‘‘કુદાસ્સુ નામાહં તદાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરિસ્સામી’’તિ. આયતનન્તિ અરહત્તમેવ છળઙ્ગસમન્નાગમાદિકારણભાવતો, મનાયતનધમ્માયતનભાવતો ચ તથા વુત્તં, તં પનેતં દોમનસ્સં પત્થનં પટ્ઠપેન્તસ્સ ઉપ્પજ્જતિ પત્થનાય સહાવત્તનતો. ન હિ લોભદોસાનં સહ વુત્તિ અત્થિ. પત્થનામૂલકત્તાતિ ઇમિના ઉપટ્ઠાપયતો પદસ્સ હેતુઅત્થજોતકતમાહ. એવન્તિ ‘‘કુદાસ્સુનામા’’તિઆદિના વુત્તાકારેન. ઉસ્સુક્કાપેતુન્તિ યથા મગ્ગેન ઘટેતિ, એવં ઉસ્સુક્કાપેતું.

૩૦૮. અઞ્ઞાણુપેક્ખાતિ અઞ્ઞાણસહિતા ઉપેક્ખા અસમપેક્ખનપવત્તા. તેન તેન મગ્ગોધિના તસ્સ તસ્સ અપાયગમનીયકિલેસોધિસ્સ અનવસેસતો જિતત્તા ખીણાસવો નિપ્પરિયાયતો ઓધિજિનો નામ; તદભાવતો પુથુજ્જનો નિપ્પરિયાયતોવ અનોધિજિનો નામ; સેખો પન સિયા પરિયાયતો ઓધિજિનોતિ. તમ્પિ નિવત્તેન્તો, ‘‘અખીણાસવસ્સાતિ અત્થો’’તિ આહ. આયતિં વિપાકં જિનિત્વાતિ અપ્પવત્તિકરણવસેન સબ્બસો આયતિં વિપાકં જિનિત્વા ઠિતત્તા ખીણાસવોવ નિપ્પરિયાયતો વિપાકજિનો નામ; તદભાવતો પુથુજ્જનો નિપ્પરિયાયતો અવિપાકજિનો નામ; સેખો પન સિયા પરિયાયતો વિપાકજિનોતિ. તમ્પિ નિવત્તેન્તો ‘‘અખીણાસવસ્સેવાતિ અત્થો’’તિ આહ. અપસ્સન્તસ્સ રૂપન્તિ પાળિતો પદં આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં. પાળિયં પુબ્બે ‘‘પુથુજ્જનસ્સા’’તિ વત્વા પુન ‘‘અસ્સુતવતો પુથુજ્જનસ્સા’’તિ વચનં અન્ધપુથુજ્જનસ્સાયં ઉપેક્ખા, ન કલ્યાણપુથુજ્જનસ્સાતિ દસ્સનત્થં. ગેહસ્સિતા ઉપેક્ખા હિ યં કિઞ્ચિ આરમ્મણવત્થું અપેક્ખસ્સેવ, ન નિરપેક્ખસ્સાતિ ઇટ્ઠે, ઇટ્ઠમજ્ઝત્તે વા આરમ્મણે સિયાતિ વુત્તં ‘‘ઇટ્ઠારમ્મણે આપાથગતે’’તિ. અઞ્ઞાણેન પન તત્થ અજ્ઝુપેક્ખનાકારપ્પત્તિ હોતિ. તેનાહ ‘‘ગુળપિણ્ડકે’’તિઆદિ.

ઇટ્ઠે અરજ્જન્તસ્સ અનિટ્ઠે અદુસ્સન્તસ્સાતિ ઇદં યેભુય્યેન સત્તાનં ઇટ્ઠે રજ્જનં, અનિટ્ઠે દુસ્સનન્તિ કત્વા વુત્તં. અયોનિયોમનસિકારો હિ તંતંઆરમ્મણવસેન ન કત્થચિપિ જવનનિયમં કરોતીતિ વુત્તવિપરીતેપિ આરમ્મણે રજ્જનદુસ્સનં સમ્ભવતિ, તથાપિસ્સ રજ્જનદુસ્સનં અત્થતો પટિક્ખિત્તમેવાતિ દટ્ઠબ્બં. અસમપેક્ખનેતિ અસમં અયુત્તદસ્સને અયોનિસો સમ્મોહપુબ્બકં આરમ્મણસ્સ ગહણે.

૩૦૯. પવત્તનવસેનાતિ ઉપ્પાદનવસેન ચેવ બહુલીકરણવસેન ચ. નિસ્સાય ચેવ આગમ્મ ચાતિ આગમનટ્ઠાનભૂતે નિસ્સયપચ્ચયભૂતે ચ કત્વા. અતિક્કન્તાનિ નામ હોન્તિ વિક્ખમ્ભનેન ઉસ્સારેન્તા સમુસ્સારેન્તા.

સોમનસ્સભાવસામઞ્ઞં ગહેત્વા, ‘‘સરિક્ખકેનેવ સરિક્ખકં જહાપેત્વા’’તિ વુત્તં. ઇધાપિ પહાયકં નામ પહાતબ્બતો બલવમેવ, સંકિલેસધમ્માનં બલવભાવતો સાતિસયં પન બલવભાવં સન્ધાય ‘‘ઇદાનિ બલવતા’’તિઆદિ વુત્તં. બલવભાવતો વોદાનધમ્માનં અધિગમસ્સ અધિપ્પેતત્તા હેત્થ નેક્ખમ્મસ્સિતદોમનસ્સાનમ્પિ પહાનં જોતિતં.

ઉપેક્ખાય પહાયકભાવેન અધિપ્પેતત્તા ‘‘ઉપેક્ખાકથા વેદિતબ્બા’’તિ વુત્તં. ઝાનસ્સ અલાભિનો ચ લાભિનો ચ પકિણ્ણકસઙ્ખારસમ્મસનં સન્ધાય, ‘‘સુદ્ધસઙ્ખારે ચ પાદકે કત્વા’’તિ. ઉપેક્ખાસહગતાતિ ભાવનાય પગુણભાવં આગમ્મ કદાચિ અજ્ઝુપેક્ખનવસેનપિ હિ સમ્મસનં હોતીતિ. પાદકજ્ઝાનવસેન, સમ્મસિતધમ્મવસેન વા આગમનવિપસ્સનાય બહુલં સોમનસ્સસહગતભાવતો ‘‘વુટ્ઠાનગામિની પન વિપસ્સના સોમનસ્સસહગતાવા’’તિ નિયમેત્વા વુત્તં. ઉપેક્ખાસહગતા હોતીતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. ચતુત્થજ્ઝાનાદીનીતિ આદિ-સદ્દેન અરૂપજ્ઝાનાનિ સઙ્ગણ્હાતિ. પુરિમસદિસાવાતિ પુરિમસદિસા એવ, ઉપેક્ખાસહગતા વા હોતિ સોમનસ્સસહગતા વાતિ અત્થો. ઇદં સન્ધાયાતિ યં ચતુત્થજ્ઝાનાદિપાદકતો એવ ઉપેક્ખાસહગતં વુટ્ઠાનગામિનિવિપસ્સનં નિસ્સાય સોમનસ્સસહગતાય વિપસ્સનાય પહાનં, ઇદં સન્ધાય. પહાનન્તિ ચેત્થ સમતિક્કમલક્ખણં વેદિતબ્બં.

એતં વિસેસં વિપસ્સનાય આવજ્જનટ્ઠાનભૂતં. વુટ્ઠાનગામિનિયા આસન્ને સમાપન્નજ્ઝાનવિપસ્સના પાદકજ્ઝાનવિપસ્સના, સમ્મસિતધમ્મોતિ વિપસ્સનાય આરમ્મણભૂતા ખન્ધા. પુગ્ગલજ્ઝાસયોતિ પાદકજ્ઝાનસ્સ સમ્મસિતજ્ઝાનસ્સ ચ ભેદે સતિ પટિપજ્જનકસ્સ પુગ્ગલસ્સ, ‘‘અહો વત મય્હં પઞ્ચઙ્ગિકં ઝાનં ભવેય્ય ચતુરઙ્ગિક’’ન્તિઆદિના પુબ્બે પવત્તઅજ્ઝાસયો. તેસમ્પિ વાદેતિ એત્થ પઠમથેરવાદે. અયમેવ…પે… નિયમેતિ તતો તતો દુતિયાદિપાદકજ્ઝાનતો ઉપ્પન્નસ્સ સઙ્ખારુપેક્ખાઞાણસ્સ પાદકજ્ઝાનાતિક્કન્તાનં અઙ્ગાનં અસમાપજ્જિતુકામતા વિરાગભાવનાભાવતો ઇતરસ્સ ચ અતબ્ભાવતો. એતેનેવ હિ પઠમથેરવાદે અપાદકપઠમજ્ઝાનપાદકમગ્ગા પઠમજ્ઝાનિકાવ હોન્તિ, ઇતરે ચ દુતિયજ્ઝાનિકાદિમગ્ગા પાદકજ્ઝાનવિપસ્સનાનિયમેહિ તંતંઝાનિકાવ. એવં સેસવાદેસુપિ વિપસ્સનાનિયમો યથાસમ્ભવં યોજેતબ્બો. તેનાહ – ‘‘તેસમ્પિ વાદે અયમેવ પુબ્બભાગે વુટ્ઠાનગામિનિવિપસ્સનાવ નિયમેતી’’તિ. વુત્તાવ, તસ્મા ન ઇધ વત્તબ્બાતિ અધિપ્પાયો.

૩૧૦. નાનત્તાદિ કામાવચરાદિકુસલાદિવિભાગતો નાનાવિધા. તેનાહ ‘‘અનેકપ્પકારા’’તિ. નાનત્તસિતાતિ રૂપસદ્દાદિનાનારમ્મણનિસ્સયા. એકત્તા એકસભાવા જાતિભૂમિઆદિવિભાગાભાવતો. એકારમ્મણનિસ્સિતાતિ એકપ્પકારેનેવ આરમ્મણે પવત્તા. હેટ્ઠા અઞ્ઞાણુપેક્ખા વુત્તા ‘‘બાલસ્સ મુળ્હસ્સા’’તિઆદિના (મ. નિ. ૩.૩૦૮). ઉપરિ છળઙ્ગુપેક્ખા વક્ખતિ ‘‘ઉપેક્ખકો વિહરતી’’તિઆદિના (મ. નિ. ૩.૩૧૧). દ્વે ઉપેક્ખા ગહિતા દ્વિન્નમ્પિ એકત્તા, એકજ્ઝં ગહેતબ્બતો, નાનત્તસિતાય ઉપેક્ખાય પકાસિતભાવતો ચ.

અઞ્ઞાણુપેક્ખા અઞ્ઞા સદ્દાદીસુ તત્થ તત્થેવ વિજ્જમાનત્તા. રૂપેસૂતિ ચ ઇમિના ન કેવલં રૂપાયતનવિસેસા એવ ગહિતા, અથ ખો કસિણરૂપાનિપીતિ આહ – ‘‘રૂપે ઉપેક્ખાભાવઞ્ચ અઞ્ઞા’’તિઆદિ. એકત્તસિતભાવોપિ ઇધ એકત્તવિસયસમ્પયોગવસેનેવ ઇચ્છિતો, ન આરમ્મણવસેન ચાતિ દસ્સેતું, ‘‘યસ્મા પના’’તિઆદિ વુત્તં. તેનેવાહ ‘‘તત્થા’’તિઆદિ. સમ્પયુત્તવસેનાતિ સમ્પયોગવસેન. આકાસાનઞ્ચાયતનં નિસ્સયતીતિ આકાસાનઞ્ચાયતનનિસ્સિતા, આકાસાનઞ્ચાયતનખન્ધનિસ્સિતા. સેસાસુપીતિ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનનિસ્સિતાદીસુપિ.

અરૂપાવચરવિપસ્સનુપેક્ખાયાતિ અરૂપાવચરધમ્મારમ્મણાય વિપસ્સનુપેક્ખાય. રૂપાવચરવિપસ્સનુપેક્ખન્તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. તાય કામરૂપારૂપભેદાય તણ્હાય નિબ્બત્તાતિ તમ્મયા, તેભૂમકધમ્મા, તેસં ભાવો તમ્મયતા, તણ્હા યસ્સ ગુણસ્સ વસેન અત્થે સદ્દનિવેસો, તદભિધાનકોતિ આહ – ‘‘તમ્મયતા નામ તણ્હા’’તિ. અતમ્મયતા તમ્મયતાય પટિપક્ખોતિ કત્વા. વિપસ્સનુપેક્ખન્તિ, ‘‘યદત્થિ યં ભૂતં, તં પજહતિ ઉપેક્ખં પટિલભતી’’તિ (દી. નિ. ૩.૭૧; અ. નિ. ૭.૫૫) એવમાગતં સઙ્ખારવિચિનને મજ્ઝત્તભૂતં ઉપેક્ખં.

૩૧૧. યદરિયોતિ એત્થ દ-કારો પદસન્ધિકરો, ઉપયોગપુથુવચને ચ ય-સદ્દોતિ દસ્સેન્તો, ‘‘યે સતિપટ્ઠાને અરિયો’’તિ આહ. કામં ‘‘અરિયો’’તિ પદં સબ્બેસમ્પિ પટિવિદ્ધસચ્ચાનં સાધારણં, વક્ખમાનસ્સ પન વિસેસસ્સ બુદ્ધાવેણિકત્તા, ‘‘અરિયો સમ્માસમ્બુદ્ધો’’તિ વુત્તં. ન હિ પચ્ચેકબુદ્ધાદીનં અયમાનુભાવો અત્થિ. તીસુ ઠાનેસૂતિ ન સુસ્સૂસન્તીતિ વા, એકચ્ચે ન સુસ્સૂસન્તિ એકચ્ચે સુસ્સૂસન્તીતિ વા, સુસ્સૂસન્તીતિ વા, પટિપન્નાપટિપન્નાનં સાવકાનં પટિપત્તિસઙ્ખાતેસુ તીસુ સતિપટ્ઠાનેસુ. સતિં પટ્ઠપેન્તોતિ પટિઘાનુનયેહિ અનવસ્સુતત્તા તદુભયનિવત્તત્તા સબ્બદા સતિં ઉપટ્ઠપેન્તો. બુદ્ધાનમેવ સા નિચ્ચં ઉપટ્ઠિતસતિતા, ન ઇતરેસં આવેણિકધમ્મભાવતો. આદરેન સોતુમિચ્છા ઇધ સુસ્સૂસાતિ તદભાવં દસ્સેન્તો, ‘‘સદ્દહિત્વા સોતું ન ઇચ્છન્તી’’તિ આહ. ન અઞ્ઞાતિ ‘‘ન અઞ્ઞાયા’’તિ વત્તબ્બે યકારલોપેન નિદ્દેસોતિ આહ ‘‘ન જાનનત્થાયા’’તિ. સત્થુ ઓવાદસ્સ અનાદિયનમેવ વોક્કમનન્તિ આહ – ‘‘અતિક્કમિત્વા…પે… મઞ્ઞન્તી’’તિ.

ગેહસ્સિતદોમનસ્સવસેનાતિ ઇદં ઇધ પટિક્ખિપિતબ્બમત્તદસ્સનપદં દટ્ઠબ્બં. નેક્ખમ્મસ્સિતદોમનસ્સસ્સપિ સત્થુ પસઙ્ગવસેન ‘‘ન ચેવ અત્તમનો હોતી’’તિ અત્તમનપટિક્ખેપેન અનત્તમનતા વુત્તા વિય હોતીતિ તં પટિસેધેન્તો – ‘‘અપ્પતીતો હોતીતિ ન એવમત્થો દટ્ઠબ્બો’’તિ. તસ્સ સેતુઘાતો હિ તથાગતાનં. યદિ એવં કસ્મા અત્તમનતાપટિક્ખેપોતિ આહ – ‘‘અપ્પટિપન્નકેસુ પન અનત્તમનતાકારણસ્સ અભાવેનેતં વુત્ત’’ન્તિ. પટિઘઅવસ્સવેનાતિ છહિ દ્વારેહિ પટિઘવિસ્સન્દનેન, પટિઘપ્પવત્તિયાતિ અત્થો. ઉપ્પિલાવિતોતિ ન એવમત્થો દટ્ઠબ્બો ઉપ્પિલાવિતત્તસ્સ બોધિમૂલે એવ પહીનત્તા. પટિપન્નકેસૂતિ ઇદં અધિકારવસેન વુત્તં, અપ્પટિપન્નકેસુપિ તથાગતસ્સ અનત્તમનતાકારણં નત્થેવ. એતં વુત્તન્તિ એતં ‘‘અત્તમનો ચેવ હોતી’’તિઆદિવચનં વુત્તં સાવકાનં સમ્માપટિપત્તિયા સત્થુ અનવજ્જાય ચિત્તારાધનાય સમ્ભવતો.

૩૧૨. દમિતોતિ નિબ્બિસેવનભાવાપાદનેન સિક્ખાપિતો. ઇરિયાપથપરિવત્તનવસેન અપરિવત્તિત્વા એકદિસાય એવ સત્તદિસાવિધાવનસ્સ ઇધાધિપ્પેતત્તા સારિતાનં હત્થિદમ્માદીનં એકદિસાધાવનમ્પિ અનિવત્તનવસેનેવ યુત્તન્તિ આહ – ‘‘અનિવત્તિત્વા ધાવન્તો એકંયેવ દિસં ધાવતી’’તિ. કાયેન અનિવત્તિત્વાવાતિ કાયેન અપરિવત્તિત્વા એવ. વિમોક્ખવસેન અટ્ઠ દિસા વિધાવતિ, ન પુરત્થિમાદિદિસાવસેન. એકપ્પહારેનેવાતિ એકનીહારેનેવ, એકસ્મિંયેવ વા દિવસે એકભાગેન. ‘‘પહારો’’તિ હિ દિવસસ્સ તતિયો ભાગો વુચ્ચતિ. વિધાવનઞ્ચેત્થ ઝાનસમાપજ્જનવસેન અકલઙ્કમપ્પતિસાતં જવનચિત્તપવત્તન્તિ આહ ‘‘સમાપજ્જતિયેવા’’તિ. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

સળાયતનવિભઙ્ગસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

૮. ઉદ્દેસવિભઙ્ગસુત્તવણ્ણના

૩૧૩. દેસેતબ્બસ્સ અત્થસ્સ ઉદ્દિસનં ઉદ્દેસો, વિભજનં વિભઙ્ગોતિ આહ – ‘‘માતિકઞ્ચ વિભજનઞ્ચા’’તિ તુલેય્યાતિઆદીનિ ચત્તારિપિ પદાનિ પઞ્ઞાવેવચનાનિ. અથ વા તુલેય્યાતિ તુલનભૂતાય પઞ્ઞાય તસ્સ ધમ્મસ્સ પગ્ગહાદિવિધિના પરિતુલેય્ય. તીરેય્યાતિ તીરણભૂતાય પઞ્ઞાય તત્થ ઞાણકિરિયાસમાપનવસેન તીરેય્ય. પરિગ્ગણ્હેય્યાતિ તથાસમાપન્નો આનિસંસે અસ્સાદઆદીનવે ચ વિચિનેય્ય. પરિચ્છિન્દેય્યાતિ પરિચ્છિન્દભૂતેન ઞાણેન અત્થં પરિચ્છિન્દિત્વા જાનેય્ય. આરમ્મણેસૂતિ રૂપાદિપુથુત્તારમ્મણેસુ. નિકન્તિવસેનાતિ નિકામનવસેન અપેક્ખાવસેન. તિટ્ઠમાનન્તિ પવત્તમાનં. ગોચરજ્ઝત્તેતિ ઝાનારમ્મણભૂતે. તઞ્હિ ભાવનાચિત્તેનાભિભુય્ય અવિસ્સજ્જિત્વા ગય્હમાનં અજ્ઝત્તં વિય હોતીતિ ‘‘ગોચરજ્ઝત્ત’’ન્તિ વુચ્ચતિ. ભાવનં આરદ્ધસ્સ ભિક્ખુનો યદિ ભાવનારમ્મણે નિકન્તિ ઉપ્પજ્જેય્ય, તાય નિકન્તિયા ઉપરિ ભાવનં વિસ્સજ્જેત્વા ચિત્તસંકોચવસેન સણ્ઠિતં નામ, તદભાવેન અસણ્ઠિતં નામ હોતીતિ, ‘‘અજ્ઝત્તં અસણ્ઠિત’’ન્તિ વુત્તન્તિ દસ્સેન્તો, ‘‘ગોચરજ્ઝત્તે નિકન્તિવસેન અસણ્ઠિત’’ન્તિ આહ. તથા હિ વક્ખતિ – ‘‘નિકન્તિવસેન હિ અતિટ્ઠમાનં હાનભાગિયં ન હોતિ, વિસેસભાગિયમેવ હોતી’’તિ. અગ્ગહેત્વાતિ રૂપાદીસુ કિઞ્ચિ તણ્હાદિગ્ગાહવસેન અગ્ગહેત્વા. તથા અગ્ગહણેનેવ હિ તણ્હાપરિતાસાદિવસેન ન પરિતસ્સેય્ય. અવસેસસ્સ ચ દુક્ખસ્સાતિ સોકાદિદુક્ખસ્સ. અવસેસસ્સ ચ દુક્ખસ્સાતિ વા જાતિજરામરણસીસેન વિપાકદુક્ખસ્સ ગહિતત્તા કિલેસદુક્ખસ્સ ચેવ સંસારદુક્ખસ્સ ચાતિ અત્થો.

૩૧૬. રૂપમેવ કિલેસુપ્પત્તિયા કારણભાવતો રૂપનિમિત્તં. રાગાદિવસેન તં અનુધાવતીતિ રૂપનિમિત્તાનુસારી.

૩૧૮. નિકન્તિવસેન અસણ્ઠિતન્તિ અપેક્ખાવસેન સણ્ઠિતં નિકન્તિં પહાય પવત્તમાનં ઉપરિ વિસેસાવહતોતિ. તેનાહ ‘‘નિકન્તિવસેન હી’’તિઆદિ.

૩૨૦. અગ્ગહેત્વા અપરિતસ્સનાતિ પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધે, ‘‘એતં મમા’’તિઆદિના તણ્હાદિગ્ગાહવસેન ઉપાદિયિત્વા તણ્હાપરિતાસાદિવસેન પરિતસ્સના, વુત્તવિપરિયાયેન અગ્ગહેત્વા અપરિતસ્સના વેદિતબ્બા. કથં પનેસા અનુપાદાપરિતસ્સના હોતીતિ મહાથેરસ્સ અધિપ્પાયં વિવરિતું ચોદનં સમુટ્ઠપેતિ? ઉપાદાતબ્બસ્સ અભાવતોતિ તસ્સ અનુપાદાપરિતસ્સનાભાવે કારણવચનં. યદિ હીતિઆદિ તસ્સ સમત્થનં. ઉપાદાપરિતસ્સનાવ અસ્સ તથા ઉપાદાતબ્બસ્સ તથેવ ઉપાદિન્નત્તા. એવન્તિ નિચ્ચાદિઆકારેન. ઉપાદિન્નાપીતિ ગહિતપરામટ્ઠાપિ. અનુપાદિન્નાવ હોન્તિ અયોનિસો ગહિતત્તા, વિઞ્ઞૂસુ નિસ્સાય જાનિતબ્બત્તા ચ. દિટ્ઠિવસેનાતિ મિચ્છાદિટ્ઠિયા ગહણાકારવસેન, તસ્સ પન અયથાભૂતગાહિતાય પરમત્થતો ચ અભાવતો. અત્થતોતિ પરમત્થતો. અનુપાદાપરિતસ્સનાયેવ નામ હોતિ ઉપાદાતબ્બાકારસ્સ અભાવેન તં અનુપાદિયિત્વા એવ પરિતસ્સનાતિ કત્વા.

પરિવત્તતીતિ ન તદેવ રૂપં અઞ્ઞથા પવત્તં પરિવત્તતિ, અથ ખો પકતિજહનેન સભાવવિગમેન નસ્સતિ ભિજ્જતિ. વિપરિણતન્તિ અઞ્ઞથત્તં ગતં વિનટ્ઠં. કમ્મવિઞ્ઞાણન્તિ અભિસઙ્ખારવિઞ્ઞાણં. ‘‘રૂપં અત્તા’’તિઆદિ મિચ્છાગાહવસેન વિઞ્ઞાણસ્સ રૂપભેદેન વુત્તસ્સ ભેદાનુપરિવત્તિ હોતિ. વિપરિણામં અનુગન્ત્વા વિપરિવત્તનતં આરબ્ભ પવત્તં વિપરિણામાનુપરિવત્તં; તતો સમુપ્પન્ના પરિતસ્સના વિપરિણામાનુપરિવત્તજા પરિતસ્સનાતિ દસ્સેન્તો આહ – ‘‘વિપરિણામસ્સ…પે… પરિતસ્સના’’તિ. અકુસલધમ્મસમુપ્પાદા ચાતિ, ‘‘યં અહુ વત મે, તં વત મે નત્થી’’તિઆદિના પવત્તા અકુસલચિત્તુપ્પાદધમ્મા. ખેપેત્વાતિ પવત્તિતું અપ્પદાનવસેન અનુપ્પત્તિનિમિત્તતાય ખેપેત્વા. ભયતાસેનાતિ ભાયનવસેનપિ ચિત્તુત્રાસેન. તણ્હાતાસેનાતિ તસ્સનેન. સવિઘાતોતિ ચિત્તવિઘાતનવિઘાતેન સવિઘાતો. તતો એવ ચેતોદુક્ખેન સદુક્ખો. મણિકરણ્ડકસઞ્ઞાયાતિ રિત્તકરણ્ડંયેવ મણિપરિપુણ્ણકરણ્ડોતિ ઉપ્પન્નસઞ્ઞાય. અગ્ગહેત્વા પરિતસ્સનાતિ ગહેતબ્બસ્સ અભાવેન ગહણમ્પિ અવિજ્જમાનપક્ખિયમેવાતિ અગ્ગહેત્વા પરિતસ્સના નામ હોતિ.

૩૨૧. કમ્મવિઞ્ઞાણમેવ નત્થિ સતિ કમ્મવિઞ્ઞાણે રૂપભેદાનુપરિવત્તિ સિયાતિ કમ્મવિઞ્ઞાણાભાવદસ્સનમુખેન ખીણાસવસ્સ સબ્બસો કિલેસાભાવં દસ્સેતિ. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

ઉદ્દેસવિભઙ્ગસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

૯. અરણવિભઙ્ગસુત્તવણ્ણના

૩૨૩. ગેહસ્સિતવસેનાતિ કિલેસનિસ્સિતવસેન અનુરોધવસેન. નેવ ઉક્ખિપેય્યાતિ ન અનુગ્ગણ્હેય્ય. ન અવક્ખિપેય્યાતિ ગેહસ્સિતવસેન વિરોધવસેન ન નિગ્ગણ્હેય્ય. અનુરોધેન વિના સમ્પહંસનવસેન યથાભૂતગુણકથનં નેવુસ્સાદના વજ્જાભાવતો; તથા વિરોધેન વિના વિવેચનવસેન યથાભૂતદોસકથનં ન અપસાદનં. સભાવમેવાતિ યથાભૂતસભાવમેવ કસ્સચિ પુગ્ગલસ્સ અનાદેસકરણવસેન કથેય્ય, સેય્યથાપિ આયસ્મા સુભૂતિત્થેરો. વિનિચ્છિતસુખન્તિ, ‘‘અજ્ઝત્તં અનવજ્જ’’ન્તિઆદિના વિસેસતો વિનિચ્છિતસુખાય હોતિ. પરમ્મુખા અવણ્ણન્તિ સ્વાયં રહોવાદો પેસુઞ્ઞૂપસંહારવસેન પવત્તો ઇધાધિપ્પેતોતિ આહ ‘‘પિસુણવાચન્તિ અત્થો’’તિ. ખીણાતીતિ ખીણો, યો ભાસતિ, યઞ્ચ ઉદ્દિસ્સ ભાસતિ, દ્વેપિ હિંસતિ વિબાધતીતિ અત્થો, તં ખીણવાદં. સ્વાયં યસ્મા કિલેસેહિ આકિણ્ણો સંકિલિટ્ઠો એવ ચ હોતિ, તસ્મા વુત્તં – ‘‘આકિણ્ણં સંકિલિટ્ઠં વાચ’’ન્તિ. તેન અવસિટ્ઠં તિવિધમ્પિ વચીદુચ્ચરિતમાહ. અધિટ્ઠહિત્વાતિ, ‘‘ઇદમેવ સચ્ચ’’ન્તિ અજ્ઝોસાય. આદાયાતિ પગ્ગય્હ. વોહરેય્યાતિ સમુદાચરેય્ય. લોકસમઞ્ઞન્તિ લોકસઙ્કેતં.

૩૨૪. આરમ્મણતો સમ્પયોગતો કામેહિ પટિસંહિતત્તા કામપટિસન્ધિ, કામસુખં. તેનાહ ‘‘કામૂપસંહિતેન સુખેના’’તિ. સદુક્ખોતિ વિપાકદુક્ખેન સંકિલેસદુક્ખેન સદુક્ખો. તથા સપરિળાહોતિ વિપાકપરિળાહેન ચેવ કિલેસપરિળાહેન ચ સપરિળાહો.

૩૨૬. વટ્ટતો નિસ્સરિતું અદત્વા તત્થેવ સીદાપનતો મિચ્છાપટિપદાભાવેન સત્તે સંયોજેતીતિ સંયોજનં, વિસેસતો ભવસંયોજનં તણ્હાતિ આહ ‘‘તણ્હાયેતં નામ’’ન્તિ. ન તણ્હાયેવ માનાદયોપિ સંયોજનત્તં સાધેન્તિ નામ સબ્બસો સંયોજનતો સુટ્ઠુ બન્ધનતો. તેન વુત્તં – ‘‘અવિજ્જાનીવરણાનં, ભિક્ખવે, સત્તાનં તણ્હાસંયોજનાન’’ન્તિ (સં. નિ. ૨.૧૨૫-૧૨૬).

ઇમં ચતુક્કન્તિ, ‘‘યે કામપટિસન્ધિસુખિનો સોમનસ્સાનુયોગં અનુયુત્તા, યે અત્તકિલમથાનુયોગં અનુયુત્તા’’તિ એવમાગતં ઇમં ચતુક્કં નિસ્સાય. ‘‘એતદગ્ગે ઠપિતો’’તિ, વત્વા તં નિસ્સાય ઠપિતભાવં વિત્થારતો દસ્સેતું, ‘‘ભગવતો હી’’તિઆદિ વુત્તં. ઉસ્સાદનાઅપસાદના પઞ્ઞાયન્તિ તથાગતેન વિનેતબ્બપુગ્ગલવસેન ધમ્મદેસનાય પવત્તેતબ્બતો. અયં પુગ્ગલો…પે… આચારસમ્પન્નોતિ વા નત્થિ પરેસં અનુદ્દેસકવસેન ધમ્મદેસનાય પવત્તનતો.

૩૨૯. પરમ્મુખા અવણ્ણન્તિ નિન્દિયસ્સ દોસસ્સ નિન્દનં. ન હિ કદાચિ નિન્દિયો પસંસિયો હોતિ, તં પન કાલં ઞત્વાવ કથેતબ્બન્તિ આહ, ‘‘યુત્તપત્તકાલં ઞત્વાવા’’તિ. ખીણવાદેપિ એસેવ નયો તસ્સ રહોવાદેન સમાનયોગક્ખમત્તા.

૩૩૦. ઘાતીયતીતિ વધીયતિ. સદ્દોપિ ભિજ્જતિ નસ્સતિ, ભેદો હોતીતિ અત્થો. ગેલઞ્ઞપ્પત્તોતિ ખેદં પરિસ્સમં પત્તો. અપલિબુદ્ધન્તિ દોસેહિ અનનુપતિતં.

૩૩૧. અભિનિવિસ્સ વોહરતીતિ એવમેતં, ન ઇતો અઞ્ઞથાતિ તં જનપદનિરુત્તિં અભિનિવિસિત્વા સમુદાચરતિ. અતિધાવનન્તિ સમઞ્ઞં નામેતં લોકસઙ્કેતસિદ્ધા પઞ્ઞત્તીતિ પઞ્ઞત્તિમત્તે અટ્ઠત્વા પરમત્થતો થામસા પરામસ્સ વોહરણં.

૩૩૨. અપરામસન્તોતિ અનભિનિવિસન્તો સમઞ્ઞામત્તતોવ વોહરતિ.

૩૩૩. મરિયાદભાજનીયન્તિ યથાવુત્તસમ્માપટિપદાય મિચ્છાપટિપદાય ચ અઞ્ઞમઞ્ઞં સઙ્કરભાવવિભાજનં. રણન્તિ સત્તા એતેહિ કન્દન્તિ અકન્દન્તાપિ કન્દનકારણભાવતોતિ રણા; રાગદોસમોહા, દસપિ વા કિલેસા, સબ્બેપિ વા એકન્તાકુસલા, તેહિ નાનપ્પકારદુક્ખનિબ્બત્તકેહિ અભિભૂતા સત્તા કન્દન્તિ; સહ રણેહીતિ સરણો. રણસદ્દો વા રાગાદિરેણૂસુ નિરુળ્હો. તેનાહ ‘‘સરજો સકિલેસો’’તિ. પાળિયં પન ‘‘સદુક્ખો એસો ધમ્મો’’તિઆદિના આગતત્તા કામસુખાનુયોગાદયોપિ ‘‘સરણો’’તિ વુત્તાતિ દુક્ખાદીનં રણભાવો તન્નિબ્બત્તકસભાવાનં અકુસલાનં સરણતા ચ વેદિતબ્બા. અરણોતિઆદીનં પદાનં વુત્તવિપરિયાયેન અત્થો વેદિતબ્બો.

વત્થું સોધેતીતિ નિરોધસમાપજ્જનેન મહપ્ફલભાવકરણેન દક્ખિણેય્યવત્થુભૂતં અત્તાનં વિસોધેતિ; નિરોધસમાપત્તિયા વત્થુવિસોધનં નિરોધં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠિતાનં પચ્ચેકબુદ્ધાનં મહાકસ્સપત્થેરાદીનં દિન્નદક્ખિણાવિસુદ્ધિયા દીપેતબ્બં. તેનાહ ‘‘તથા હી’’તિઆદિ. તથેવાતિ ઇમિના ‘‘પિણ્ડાય ચરન્તો’’તિઆદિં ઉપસંહરતિ. મેત્તાભાવનાય મુદુભૂતચિત્તબહુમાનપુબ્બકં દેન્તીતિ, ‘‘સુભૂતિત્થેરો દક્ખિણં વિસોધેતી’’તિ વુત્તં. તેન દાયકતોપિ દક્ખિણાવિસુદ્ધિં દસ્સેતિ. વત્થુસોધનં પન પટિભાગતો. એવં પન કાતું સક્કાતિ સાવકાનમ્પિ કિમેવં લહુવુટ્ઠાનાધિટ્ઠાનં સાવકેસુ ચિણ્ણવસીભાવો સમ્ભવતીતિ પુચ્છતિ. ઇતરો અગ્ગસાવકમહાસાવકેસુ કિં વત્તબ્બં, પકતિસાવકેસુપિ વસિપ્પત્તેસુ લબ્ભતીતિ તે દસ્સેન્તો, ‘‘આમ સક્કા’’તિઆદિમાહ. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

અરણવિભઙ્ગસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

૧૦. ધાતુવિભઙ્ગસુત્તવણ્ણના

૩૪૨. અપરિક્ખીણાયુકં પુક્કુસાતિકુલપુત્તં ઉદ્દિસ્સ ગમનન્તિ કત્વા વુત્તં ‘‘તુરિતગમનચારિક’’ન્તિ. મમ વાસુપગમનેન તવ ચિત્તસ્સ અફાસુકં અનિટ્ઠં સચે નત્થિ. સોતિ પુબ્બુપગતો. દિન્નં દિન્નમેવ વટ્ટતીતિ એકવારં દિન્નં દિન્નમેવ યુત્તં, ન પુન દાતબ્બન્તિ અધિપ્પાયો. કતં કતમેવાતિ સઙ્ગહત્થં કતં અનુચ્છવિકકમ્મં કતમેવ, ન તં પુન વિપરિવત્તેતબ્બન્તિ અધિપ્પાયો.

પુક્કુસાતિમ્હિ ઉભયથાપિ કુલપુત્તભાવો પરિપુણ્ણો એવાતિ આહ – ‘‘જાતિકુલપુત્તોપિ આચારકુલપુત્તોપી’’તિ. તત્રાતિ તસ્મિં તક્કસીલતો આગમને. અઙ્કે નિપન્નદારકં વિય જનં તોસેતિ તુટ્ઠિં પાપેતિ. રતનાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ પબ્બતસમુદ્દાદિસન્નિસ્સિતત્તા પચ્ચન્તદેસસ્સ. દસ્સનીયન્તિ દસ્સનેનેવ સુખાવહં. એવરૂપન્તિ દસ્સનીયં સવનીયઞ્ચ.

અનગ્ઘકમ્બલે મહગ્ઘકમ્બલે. સારકરણ્ડકેતિ ચન્દનસારાદિસારમયકરણ્ડકે. લિખાપેત્વા ઉક્કિરાપેત્વા. લાખાય વટ્ટાપેત્વાતિ મુખં પિદહિત્વા લાખાપરિકમ્મં કારેત્વા.

અન્તો દુસ્સભણ્ડિકં અત્થીતિ અઞ્ઞાસિ નાતિગરુકભાવતો. અનગ્ઘા અહેસુન્તિ વણ્ણસમ્પત્તિફસ્સસમ્પત્તિપમાણમહત્તદુન્નિમ્માપિયતાહિ મહગ્ઘા અહેસું, મહાપુઞ્ઞો રાજા તસ્સ અત્થેવાતિ અધિપ્પાયો.

યદિ એવં, ‘‘કિન્નુ ખો પેસેમી’’તિ કસ્મા વીમંસં આપજ્જીતિ આહ – ‘‘અપિચ ખો પના’’તિઆદિ. સોતિ બિમ્બિસારો રાજા. વિચિનિતું આરદ્ધો રતનસ્સ અનેકવિધત્તા ઉત્તરુત્તરિઞ્ચ પણીતતરાદિભાવતો. સુવણ્ણરજતાદીતિ સુવણ્ણરજતપવાળમણિમુત્તાવેળુરિયાદિ. ઇન્દ્રિયબદ્ધન્તિ ચક્ખાદિઇન્દ્રિયપટિબદ્ધં. પદેસન્તિ ગુણવસેન એકદેસં ન પાપુણાતિ.

સામં સચ્ચાનં અભિસમ્બુદ્ધતાસામઞ્ઞેન, ‘‘બુદ્ધરતનમ્પિ દુવિધ’’ન્તિ વુત્તં. બુદ્ધરતનસમં રતનં નામ નત્થિ, યસ્મા પન ઇમસ્મિં લોકે પરસ્મિં વા પન બુદ્ધેન સદિસો ન વિજ્જતીતિ. પઠમબોધિયંયેવ પવત્તતીતિ કત્વા વુત્તં ‘‘ઘોસોપી’’તિઆદિ.

રાજા તુટ્ઠો ચિન્તેસિ, ‘‘તત્થ અવિજ્જમાનંયેવ પેસેતું લદ્ધ’’ન્તિ. તસ્માતિ યસ્મા પરિપુણ્ણં એકદિવસમ્પિ તસ્મિં પદેસે બુદ્ધાનં આવાસપરિગ્ગહો નત્થિ, તસ્મા. પુબ્બદિસામુખન્તિ પુબ્બદિસાભિમુખં સીહપઞ્જરં. તેનસ્સ સુવિભૂતાલોકતં દસ્સેતિ.

એવં અનઞ્ઞસાધારણસ્સ ભગવતો ઈદિસો સમુદાગમોતિ દસ્સેતું, ‘‘એવં દસ પારમિયો પૂરેત્વા’’તિઆદિ વુત્તં. એવં સમ્પન્નસમુદાગમસ્સ તદનુરૂપા અયં ફલસમ્પદાતિ દસ્સેતું, ‘‘તુસિતભવનતો’’તિઆદિ વુત્તં.

અરિયધમ્મો નામ અરિયમગ્ગપ્પધાનો, અરિયમગ્ગો ચ સત્તતિંસબોધિપક્ખિયસઙ્ગહો, તે ચ ઉદ્દેસમત્તેનેવ ગહિતાતિ આહ – ‘‘સત્તતિંસબોધિપક્ખિયે એકદેસેન લિખિત્વા’’તિ. ચૂળસીલાદીનિ બ્રહ્મજાલે (દી. નિ. ૧.૮-૯) આગતનયેન વેદિતબ્બાનિ. છદ્વારસંવરં સતિસમ્પજઞ્ઞન્તિ મનચ્છટ્ઠાનં દ્વારાનં સંવરણવસેન સત્તટ્ઠાનિકં સતિસમ્પજઞ્ઞં. દ્વાદસપ્પભેદં ચીવરાદિચતુપ્પચ્ચયસન્તોસં. અરઞ્ઞરુક્ખમૂલાદીનઞ્ચ વિભઙ્ગં ભાવનાનુકૂલં સેનાસનં. ‘‘અભિજ્ઝં લોકે પહાયા’’તિઆદિના વુત્તં નીવરણપ્પહાનં. પરિકમ્મન્તિ કસિણાદિપરિકમ્મં. પાળિયં આગતનયેન અટ્ઠતિંસ કમ્મટ્ઠાનાનિ. વિસુદ્ધિપટિપાટિયા યાવ આસવક્ખયા ઇમં પટિપત્તિં એકદેસેન લિખિ. સોળસવિધન્તિ સોળસવિધભાવનાય પયોગં.

કિલઞ્જમયેતિ નાનાવિધભિત્તિવિભત્તે સણ્હસુખુમરતનપરિસિબ્બિતે કિલઞ્જમયસમુગ્ગે. બહિ વત્થેન વેઠેત્વાતિ પઠમં સુખુમકમ્બલેન વેઠેત્વા પટિપાટિયા તેત્તિંસાય સમુગ્ગેસુ પક્ખિપિત્વા તતો બહિ સુખુમવત્થેન વેઠેત્વા છાદેત્વા. તિણગચ્છપહાનસમ્મજ્જનાદિના સોધિતમત્તકમેવ હોતુ, કદલિપુણ્ણઘટઠપનધજપટાકુસ્સાપનાદિઅલઙ્કરણેન મા નિટ્ઠાપેથાતિ અત્થો. રાજાનુભાવેન પટિયાદેથાતિ મમ રાજાનુરૂપં સજ્જેથ, અલઙ્કરોથાતિ અત્થો. અન્તરભોગિકાનન્તિ અનુયુત્તરાજમહામત્તાનં. જવનદૂતેતિ ખિપ્પં ગચ્છન્તકદૂતપુરિસે. તાળેહિ સહ અવચરન્તીતિ તાળાવચરા.

રઞ્ઞા પણ્ણાકારં ઉદ્દિસ્સ કતપૂજાસક્કારસ્સ અમચ્ચતો સુતત્તા પણ્ણાકારં ઉચ્ચટ્ઠાને ઠપેત્વા સયં નીચાસને નિસિન્નો. નાયં અઞ્ઞસ્સ રતનસ્સ ભવિસ્સતીતિ અયં પરિહારો અઞ્ઞસ્સ મણિમુત્તાદિભેદસ્સ રતનસ્સ ન ભવિસ્સતિ મણિમુત્તાદીહિ અભિસઙ્ખતત્તા. બલવસોમનસ્સં ઉપ્પજ્જિ ચિરતનકાલં બુદ્ધસાસને ભાવિતભાવનતાય વાસિતવાસનતાય ઘટે દીપો વિય અબ્ભન્તરે એવ સમુજ્જલમાનપરિપક્કતિહેતુકભાવતો.

ધારેમીતિ ઇચ્છામિ, ગણ્હામીતિ અત્થો. દ્વેજ્ઝવચનન્તિ દ્વેળ્હકભાવો. અન્તરં કરોતીતિ દ્વિન્નં પાદાનં અન્તરં તં લેખં કરોતિ, એકેન પાદેન અતિક્કમીતિ અત્થો. તસ્સા ગતમગ્ગેનાતિ તાય દેવિયા વિવટ્ટમાનાય નાસિતાય ગતમગ્ગેન. તં પન લેખન્તિ પુક્કુસાતિના કતલેખં. પણ્ણચ્છત્તકન્તિ તાલપત્તમુટ્ઠિં.

સત્થુગારવેનાતિ સત્થરિ ઉપ્પન્નપસાદપેમબહુમાનસમ્ભવેન. તદા સત્થારંયેવ મનસિ કત્વા તન્નિન્નભાવેન ગચ્છન્તો, ‘‘પુચ્છિસ્સામી’’તિપિ ચિત્તં ન ઉપ્પાદેસિ, ‘‘એત્થ નુ ખો સત્થા વસતી’’તિ પરિવિતક્કસ્સેવ અભાવતો; રાજગહં પન પત્વા રઞ્ઞો પેસિતસાસનવસેન તત્થ ચ વિહારસ્સ બહુભાવતો સત્થા કહં વસતીતિ પુચ્છિ. સત્થુ એકકસ્સેવ નિક્ખમનં પઞ્ચચત્તાલીસ યોજનાનિ પદસા ગમનઞ્ચ ધમ્મપૂજાવસેન કતન્તિ દટ્ઠબ્બં. ધમ્મપૂજાય ચ બુદ્ધાનં આચિણ્ણભાવો હેટ્ઠા વિત્થારિતોયેવ. બુદ્ધસોભં પન પટિચ્છાદેત્વા અઞ્ઞાતકવેસેન તત્થ ગમનં તસ્સ કુલપુત્તસ્સ વિસ્સત્થવસેન મગ્ગદરથપટિપસ્સમ્ભનત્થં. અપ્પટિપસ્સદ્ધમગ્ગદરથો હિ ધમ્મદેસનાય ભાજનં ન હોતીતિ. તથાહિ વક્ખતિ, ‘‘નનુ ચ ભગવા’’તિઆદિ.

ઉરુદ્ધન્તિ વિસાલન્તિ કેચિ. અતિરેકતિયોજનસતન્તિઆદિના અન્વયતો બ્યતિરેકતો ચ મચ્છેરવિનયને સબ્રહ્મચારીનં ઓવાદદાનં. અચ્ચન્તસુખુમાલોતિઆદિના સત્થુ ધમ્મગારવેન સદ્ધિં કુલપુત્તસ્સપિ ધમ્મગારવં સંસન્દતિ સમેતીતિ દસ્સેતિ. તેન ભગવતો કતસ્સ પચ્ચુગ્ગમનસ્સ ઠાનગતભાવં વિભાવેન્તો અઞ્ઞેસમ્પિ ભબ્બરૂપાનં કુલપુત્તાનં યથારહં સઙ્ગહો કાતબ્બોતિ દસ્સેતિ.

બ્રહ્મલોકપ્પમાણન્તિ ઉચ્ચભાવેન. આનુભાવેનાતિ ઇદ્ધાનુભાવેન યથા સો સોતપથં ન ઉપગચ્છતિ, એવં વૂપસમેતું સક્કોતિ. અવિબ્ભન્તન્તિ વિબ્ભમરહિતં નિલ્લોલુપ્પં. ‘‘ભાવનપુંસકં પનેત’’ન્તિ વત્વા તસ્સ વિવરણત્થં, ‘‘પાસાદિકેન ઇરિયાપથેના’’તિ વુત્તં. ઇત્થમ્ભૂતલક્ખણે એતં કરણવચનં દટ્ઠબ્બં. તેનાહ ‘‘યથા ઇરિયતો’’તિઆદિ. અમનાપો હોતિ પસ્સન્તાનં. સીહસેય્યાય નિપન્નસ્સપિ હિ એકચ્ચે સરીરાવયવા અધોખિત્તવિક્ખિત્તા વિય દિસ્સન્તિ. કટિયં દ્વિન્નં ઊરુસન્ધીનં દ્વિન્નઞ્ચ જાણુસન્ધીનં વસેન ચતુસન્ધિકપલ્લઙ્કં. ન પતિટ્ઠાતીતિ નપ્પવત્તતિ, ‘‘કંસિ ત્વ’’ન્તિઆદિના અપુચ્છિતે કથાપવત્તિ એવ ન હોતિ. અપ્પતિટ્ઠિતાય કથાય ન સઞ્જાયતીતિ તથા પન પુચ્છાવસેન કથાય અપ્પવત્તિતાય ઉપરિ ધમ્મકથા ન સઞ્જાયતિ ન ઉપ્પજ્જતિ. ઇતીતિ તસ્મા. કથાપતિટ્ઠાપનત્થં કથાપવત્તનત્થં કથાસમુટ્ઠાપનત્થં વા પુચ્છિ.

સભાવમેવ કથેતીતિ અત્તનો ભગવતો અદિટ્ઠપુબ્બત્તા ‘‘અદિટ્ઠપુબ્બકં કથમહં જાનેય્ય’’ન્તિ સભાવમેવ કેવલં અત્તનો અજ્ઝાસયમેવ કથેતિ; ન પન સદેવકસ્સ લોકસ્સ સુપાકટં સભાવસિદ્ધં બુદ્ધરૂપકાયસભાવં. અથ વા સભાવમેવ કથેતીતિ ‘‘ઇદમેવ’’ન્તિ જાનન્તોપિ તદા ભગવતો રુચિયા તથાપવત્તમાનં રૂપકાયસભાવમેવ કથેતિ અપ્પવિક્ખમ્ભન્તિ અધિપ્પાયો. તેનાહ – ‘‘તથા હિ ન’’ન્તિઆદિ, વિપસ્સનાલક્ખણમેવ પટિપદન્તિ અધિપ્પાયો.

૩૪૩. ‘‘પુબ્બભાગપટિપદં અકથેત્વા’’તિ વત્વા પુબ્બભાગપટિપદાય અકથને કારણં પુબ્બભાગપટિપદઞ્ચ સરૂપતો દસ્સેતું, ‘‘યસ્સ હી’’તિઆદિ વુત્તં. અપરિસુદ્ધાયપિ પુબ્બભાગપટિપદાય વિપસ્સના તથા ન કિચ્ચકારી, પગેવ અવિજ્જમાનાયાતિ, ‘‘યસ્સ હિ…પે… અપરિસુદ્ધા હોતિ’’ચ્ચેવ વુત્તં. પુબ્બભાગપટિપદા ચ નામ સઙ્ખેપતો પન્નરસ ચરણધમ્માતિ આહ – ‘‘સીલસંવરં…પે… ઇમં પુબ્બભાગપટિપદં આચિક્ખતી’’તિ. યાનકિચ્ચં સાધેતિ મગ્ગગમનેન અકિલન્તભાવસાધનત્તા. ચિરકાલં પરિભાવિતાય પરિપક્કગતાય હેતુસમ્પદાય ઉપટ્ઠાપિતં સામણેરસીલમ્પિ પરિપુણ્ણં અખણ્ડાદિભાવપ્પત્તિયા, યં પુબ્બહેતુત્તા ‘‘સીલ’’ન્તિ વુચ્ચતિ.

ધાતુયો પરમત્થતો વિજ્જમાના, પઞ્ઞત્તિમત્થો પુરિસો અવિજ્જમાનો. અથ કસ્મા ભગવા અરહત્તસ્સ પદટ્ઠાનભૂતં વિપસ્સનં કથેન્તો ‘‘છધાતુરો’’તિ અવિજ્જમાનપ્પધાનં દેસનં આરભીતિ આહ – ‘‘ભગવા હી’’તિઆદિ. કત્થચિ ‘‘તેવિજ્જો છળભિઞ્ઞો’’તિઆદીસુ વિજ્જમાનેન અવિજ્જમાનં દસ્સેતિ. કત્થચિ – ‘‘ઇત્થિરૂપં, ભિક્ખવે, પુરિસસ્સ ચિત્તં પરિયાદાય તિટ્ઠતી’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૧.૧) અવિજ્જમાનેન વિજ્જમાનં દસ્સેતિ. કત્થચિ ‘‘ચક્ખુવિઞ્ઞાણં સોતવિઞ્ઞાણ’’ન્તિઆદીસુ (વિભ. ૧૨૧) વિજ્જમાનેન વિજ્જમાનં દસ્સેતિ. કત્થચિ – ‘‘ખત્તિયકુમારો બ્રાહ્મણકઞ્ઞાય સદ્ધિં સંવાસં કપ્પેતી’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૨૭૫) અવિજ્જમાનેન અવિજ્જમાનં દસ્સેતિ. ઇધ પન વિજ્જમાનેન અવિજ્જમાનં દસ્સેતિ. ‘‘છધાતુરો’’તિ હિ સમાસત્થો અવિજ્જમાનો પુગ્ગલવિસયત્તા, તસ્સ પદસ્સ અવયવત્થો પન અપ્પધાનત્થો વિજ્જમાનો, સો સદ્દક્કમેન અપ્પધાનોપિ અત્થક્કમેન પધાનોતિ આહ – ‘‘વિજ્જમાનેન અવિજ્જમાનં દસ્સેન્તો’’તિ. પુગ્ગલાધિટ્ઠાનાયેત્થ દેસનાય કારણં દસ્સેતું, ‘‘સચે હી’’તિઆદિ વુત્તં. ઉપટ્ઠાપેય્યાતિ – ‘‘ધાતુયો’’ઇચ્ચેવ કુલપુત્તસ્સ ચિત્તં નિવેસેય્ય તથા સઞ્જાનેય્ય, એવં ધમ્મં દેસેય્યાતિ અત્થો. સન્દેહં કરેય્યાતિ અસતિ પુરિસે કો કરોતિ? કો પટિસંવેદેતિ, ધાતુયો એવાતિ કિં નુ ખો ઇદં, કથં નુ ખો ઇદન્તિ સંસયં ઉપ્પાદેય્ય? સમ્મોહં આપજ્જેય્યાતિ ચતુરઙ્ગસમન્નાગતે અન્ધકારે વત્તમાનં વિય દેસિયમાને અત્થે સમ્મોહં આપજ્જેય્ય. તથાભૂતો ચ દેસનાય અભાજનભૂતત્તા દેસનં સમ્પટિચ્છિતું ન સક્કુણેય્ય. એવમાહાતિ એવં ‘‘છધાતુરો’’તિ આહ.

યં ત્વં પુરિસોતિ સઞ્જાનાસીતિ યં રૂપારૂપધમ્મસમૂહં પબન્ધવસેન પવત્તમાનં અધિટ્ઠાનવિસેસવિસિટ્ઠં – ‘‘પુરિસો સત્તો ઇત્થી’’તિઆદિના ત્વં સઞ્જાનાસિ, સો છધાતુરો. સન્તેસુપિ છધાતુવિનિમુત્તેસુ ધાત્વન્તરેસુ સુખાવગ્ગહણત્થં તથા વુત્તં તગ્ગહણેનેવ ચ તેસં ગહેતબ્બતો, સ્વાયમત્થો હેટ્ઠા દસ્સિતો એવ. સેસપદેસૂતિ ‘‘છફસ્સાયતનો’’તિઆદિપદેસુપિ. ચત્તારિ અધિટ્ઠાનાનિ ચતસ્સો પતિટ્ઠા એતસ્સાતિ ચતુરાધિટ્ઠાનો, અધિતિટ્ઠતિ પતિટ્ઠહતિ એતેનાતિ અધિટ્ઠાનં, યેસુ પતિટ્ઠાય ઉત્તમત્થં અરહત્તં અધિગચ્છતિ, તેસં પઞ્ઞાદીનં એતં અધિવચનં. તેનાહ ‘‘સ્વાયં ભિક્ખૂ’’તિઆદિ. એત્તોતિ વટ્ટતો. વિવટ્ટિત્વાતિ વિનિવટ્ટિત્વા અપસક્કિત્વા. એત્તોતિ વા એતેહિ છધાતુઆદીહિ. એત્થ હિ નિવિટ્ઠસ્સ આયત્તસ્સ ઉત્તમાય સિદ્ધિયા અસમ્ભવોતિ. પતિટ્ઠિતન્તિ અરિયમગ્ગાધિગમવસેન સુપ્પતિટ્ઠિતં. એવઞ્હિ સબ્બસો પટિપક્ખસમુચ્છિન્દનેન તત્થ પતિટ્ઠિતો હોતિ. મઞ્ઞસ્સવા નપ્પવત્તન્તીતિ છહિપિ દ્વારેહિ પવત્તમાનસોતાય મગ્ગેન વિસોસિતાય સબ્બસો વિગતાય સબ્બસો વિચ્છેદપ્પત્તિયા ન સન્દન્તિ. તેનાહ ‘‘નપ્પવત્તન્તી’’તિ. યસ્મા માને સબ્બસો સમુચ્છિન્ને અસમુચ્છિન્નો અનુપસન્તો કિલેસો નામ નત્થિ, તસ્મા આહ – ‘‘મુનિ સન્તોતિ વુચ્ચતી’’તિ રાગગ્ગિઆદીનં નિબ્બાનેન નિબ્બુતો.

પઞ્ઞં નપ્પમજ્જેય્યાતિ, ‘‘દિવસં ચઙ્કમેન નિસજ્જાય આવરણીયેહિ ધમ્મેહિ ચિત્તં પરિસોધેતી’’તિઆદિનયપ્પવત્તાય (મ. નિ. ૧.૪૨૩; ૨.૨૪; ૩.૭૫; સં. નિ. ૪.૧૨૦; અ. નિ. ૩.૧૫; વિભ. ૫૧૯; મહાનિ. ૧૬૧) અપ્પમાદપ્પટિપત્તિયા સમાધિવિપસ્સનાપઞ્ઞં નપ્પમજ્જેય્ય. એતેન પુબ્બભાગિયં સમથવિપસ્સનાભાવનમાહ. સચ્ચમનુરક્ખેય્યાતિ સચ્ચાનુરક્ખનાપદેસેન સીલવિસોધનમાહ; સચ્ચે ઠિતો સમાદિન્નસીલં અવિકોપેત્વા પરિપૂરેન્તો સમાધિસંવત્તનિયતં કરોતિ. તેનાહ ‘‘વચીસચ્ચં રક્ખેય્યા’’તિ. કિલેસપરિચ્ચાગં બ્રૂહેય્યાતિ તદઙ્ગાદિવસેન કિલેસાનં પરિચ્ચજનવિધિં વડ્ઢેય્ય. કિલેસવૂપસમનં સિક્ખેય્યાતિ યથા તે કિલેસા તદઙ્ગાદિવસેન પરિચ્ચત્તા યથાસમુદાચારપ્પવત્તિયા સન્તાને પરિળાહં ન જનેન્તિ; એવં કિલેસાનં વૂપસમનવિધિં સિક્ખેય્ય પઞ્ઞાધિટ્ઠાનાદીનન્તિ લોકુત્તરાનં પઞ્ઞાધિટ્ઠાનાદીનં. અધિગમત્થાયાતિ પટિલાભત્થાય.

૩૪૭. પુબ્બે વુત્તાનન્તિ, ‘‘ચતુરાધિટ્ઠાનો, યત્થ ઠિતં મઞ્ઞસ્સવા નપ્પવત્તન્તી’’તિ (મ. નિ. ૩.૩૪૩) એવં પુબ્બે વુત્તાનં.

૩૪૮. વત્તબ્બં ભવેય્યાતિ નિદ્દેસવસેન વત્તબ્બં ભવેય્ય. આદીહીતિ એવમાદીહિ. કિચ્ચં નત્થિ કિચ્ચાભાવતો. ઉપ્પટિપાટિધાતુકન્તિ અયથાનુપુબ્બિકં. યથાધમ્મવસેનેવાતિ દેસેતબ્બધમ્માનં યથાસભાવેનેવ. સપ્પાયં ધુતઙ્ગન્તિ અત્તનો કિલેસનિગ્ગણ્હનયોગ્ગં ધુતઙ્ગં. ચિત્તરુચિતન્તિ અત્તનો ચિત્તપકતિયા આચરિયેહિ વિરોચેતબ્બં, ચરિયાનુકૂલન્તિ અત્થો. હત્થિપદોપમસુત્તાદીસૂતિ આદિ-સદ્દેન વિસુદ્ધિમગ્ગધાતુવિભઙ્ગાદિં સઙ્ગણ્હાતિ.

૩૫૪. અયમ્પેત્થાતિ પિ-સદ્દો સમ્પિણ્ડનત્થો. તેન ‘‘અથાપરં ઉપેક્ખાયેવ અવસિસ્સતી’’તિ ઉપરિદેસનં સમ્પિણ્ડેતિ. સોપિ હિ પાટિયેક્કો અનુસન્ધીતિ. નનુ ચાયં યથાઉદ્દિટ્ઠાય વિઞ્ઞાણધાતુયા નિદ્દેસોપિ ભવિસ્સતીતિ યથાનુસન્ધિનયો વિજ્જતીતિ? ન, વિઞ્ઞાણધાતુનિદ્દેસનયેન દેસનાય અપ્પવત્તત્તા તેનાહ ‘‘હેટ્ઠતો’’તિઆદિ. યં વા પનાતિઆદિના પન દેસનાય સાનુસન્ધિતં વિભાવેતિ. ન હિ બુદ્ધા ભગવન્તો અનનુસન્ધિકં દેસનં દેસેન્તિ. આગમનીયવિપસ્સનાવસેનાતિ યસ્સા પુબ્બે પવત્તત્તા આગમનીયટ્ઠાને ઠિતા વિપસ્સના, તસ્સા વસેન. કમ્મકારકવિઞ્ઞાણન્તિ ‘‘નેતં મમ નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તા’’તિ એવં વિપસ્સનાકિચ્ચકારકં વિપસ્સનાસહિતં વિઞ્ઞાણં. વિઞ્ઞાણધાતુવસેનાતિ યથાઉદ્દિટ્ઠાય વિઞ્ઞાણધાતુયા ભાજનવસેન. સત્થુ કથનત્થાયાતિ સત્થારા ઉદ્દેસમેવ કત્વા ઠપિતત્તા નિદ્દેસવસેન કથનત્થાય. અકથિતભાવો એવ હિસ્સ અવસિટ્ઠતા કથનત્થાય પટિવિજ્ઝનત્થાય ચ. પટિપક્ખવિગમેન તસ્સ ચિત્તસ્સ પરિસુદ્ધતાતિ આહ ‘‘નિરુપક્કિલેસ’’ન્તિ. ઉપક્કિલેસાનં પન પહીનભાવતો પરિયોદાતં. સમુદયવસેન ઉદયદસ્સનત્થઞ્ચેવ પચ્ચયનિરોધવસેન અત્થઙ્ગમદસ્સનત્થઞ્ચ. કારણભાવેન સુખાય વેદનાય હિતન્તિ સુખવેદનિયં. તેનાહ ‘‘સુખવેદનાય પચ્ચયભૂત’’ન્તિ.

૩૬૦. રૂપકમ્મટ્ઠાનમ્પિ ચતુધાતુવવત્થાનવસેન, અરૂપકમ્મટ્ઠાનમ્પિ સુખદુક્ખવેદનામુખેન પગુણં જાતં.

સત્થુ કથનત્થંયેવ અવસિસ્સતીતિ, ‘‘કુલપુત્તસ્સ પટિવિજ્ઝનત્થ’’ન્તિ વુત્તમેવત્થં નિસેધેતિ, તસ્મા વુત્તમેવત્થં સમત્થેતું, ‘‘ઇમસ્મિં હી’’તિઆદિ વુત્તં. કુલપુત્તસ્સ રૂપાવચરજ્ઝાનેતિ કુલપુત્તેન અધિગતરૂપાવચરજ્ઝાને. તેનાહ – ‘‘ભિક્ખુ પગુણં તવ ઇદં રૂપાવચરચતુત્થજ્ઝાન’’ન્તિ. યં કિઞ્ચિ સુવણ્ણતાપનયોગ્યં અઙ્ગારભાજનં ઇધ ‘‘ઉક્કા’’તિ અધિપ્પેતન્તિ આહ ‘‘અઙ્ગારકપલ્લ’’ન્તિ. સજ્જેય્યાતિ યથા તત્થ પક્ખિત્તસુવણ્ણઞ્ચ તપ્પતિ, એવં પટિયાદિયેય્ય. નીહટદોસન્તિ વિગતીભૂતકાળકં. અપનીતકસાવન્તિ અપગતસુખુમકાળકં.

અરિયમગ્ગે પતિટ્ઠાપેતુકામેન નામ સબ્બસ્મિમ્પિ લોકિયધમ્મે વિરજ્જનત્થાય ધમ્મો કથેતબ્બોતિ અધિપ્પાયેન, ‘‘કસ્મા પના’’તિઆદિના ચોદના કતા. વિનેય્યદમનકુસલેન ભગવતા વેનેય્યજ્ઝાસયવસેન તાવ ચતુત્થજ્ઝાનુપેક્ખાય વણ્ણો કથિતોતિ તસ્સ પરિહારં વદન્તો, ‘‘કુલપુત્તસ્સા’’તિઆદિમાહ.

૩૬૧. તદનુધમ્મન્તિ તસ્સ અરૂપાવચરસ્સ કુસલસ્સ અનુરૂપધમ્મં, યાય પટિપદાય તસ્સ અધિગમો હોતિ, તસ્સ પુબ્બભાગપટિપદન્તિ અત્થો. તેનાહ ‘‘રૂપાવચરજ્ઝાન’’ન્તિ. તગ્ગહણાતિ તસ્સ ગહણેન તસ્સા પટિપત્તિયા પટિપજ્જમાનેન. ઇતો ઉત્તરિન્તિ ‘‘વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતન’’ન્તિઆદીસુ.

૩૬૨. તસ્સેવાતિ અરૂપાવચરજ્ઝાનસ્સ. એતં પન સવિપાકં અરૂપાવચરજ્ઝાનં સમેચ્ચ સમ્ભુય્ય પચ્ચયેહિ કતત્તા સઙ્ખતં. પકપ્પિતન્તિ પચ્ચયવસેન સવિહિતં. આયૂહિતન્તિ સમ્પિણ્ડિતં. કરોન્તેન કરીયતીતિ પટિપજ્જનકેન પટિપજ્જીયતિ સઙ્ખરીયતિ. નિબ્બાનં વિય ન નિચ્ચં ન સસ્સતં. અથ ખો ખણે ખણે ભિજ્જનસભાવતાય તાવકાલિકં. તતો એવ ચવનાદિસભાવન્તિ સબ્બમેતં રૂપાવચરધમ્મેસુ આદીનવવિભાવનં. દુક્ખે પતિટ્ઠિતન્તિ સઙ્ખારદુક્ખે પતિટ્ઠિતં. અતાણન્તિ ચવનસભાવાદિતાય તાણરહિતં. અલેણન્તિ તતો અરક્ખત્તા લીયનટ્ઠાનરહિતં. અસરણન્તિ અપ્પટિસરણં. અસરણીભૂતન્તિ સબ્બકાલમ્પિ અપ્પટિસરણં.

સમત્તપત્તવિસે ખન્ધાદીસુ ગહિતે દુત્તિકિચ્છા સિયાતિ, ‘‘ખન્ધં વા સીસં વા ગહેતું અદત્વા’’તિ વુત્તં. એવમેવાતિ એત્થાયં ઉપમાસંસન્દના – છેકો ભિસક્કો વિય સમ્માસમ્બુદ્ધો. વિસવિકારો વિય કિલેસદુક્ખાનુબન્ધો, ભિસક્કસ્સ વિસં ઠાનતો ચાવેત્વા ઉપરિ આરોપનં વિય ભગવતો દેસનાનુભાવેન કુલપુત્તસ્સ કામભવે નિકન્તિં પરિયાદાય અરૂપજ્ઝાને ભવનં. ભિસક્કસ્સ વિસં ઓતારેત્વા પથવિયં પાતનં વિય કુલપુત્તસ્સ ઓરમ્ભાગિયકિલેસદુક્ખાપનયનં.

અસમ્પત્તસ્સાતિ અરૂપાવચરજ્ઝાનં અનધિગતસ્સ. અપ્પટિલદ્ધસ્સેવાતિ તસ્સ વેવચનં. સબ્બમેતન્તિ ‘‘અનિચ્ચં અધુવ’’ન્તિઆદિના વિત્થારતો વુત્તં સબ્બમેતં આદીનવં. એકપદેનેવ ‘‘સઙ્ખતમેત’’ન્તિ કથેસિ સઙ્ખતપદેનેવ તસ્સ અત્થસ્સ અનવસેસતો પરિયાદિન્નત્તા.

નાયૂહતીતિ ભવકારણચેતનાવસેન બ્યાપારં ન સમૂહેતિ ન સમ્પિણ્ડેતિ. તેનાહ – ‘‘ન રાસિં કરોતી’’તિ. અભિસઙ્ખરણં નામ ચેતનાબ્યાપારોતિ આહ – ‘‘ન અભિસઞ્ચેતયતી’’તિ. તં પન ફલુપ્પાદનસમત્થતાય ફલેન કપ્પનન્તિ આહ ‘‘ન કપ્પેતી’’તિ. સચે અભિસઙ્ખારચેતના ઉળારા, ફલમહત્તસઙ્ખાતાય વુડ્ઢિયા હોતિ, અનુળારા ચ અવુડ્ઢિયાતિ આહ – ‘‘વુડ્ઢિયા વા પરિહાનિયા વા’’તિ. બુદ્ધવિસયે ઠત્વાતિ ભગવા અત્તનો બુદ્ધસુબુદ્ધતાય સીહસમાનવુત્તિતાય ચ દેસનં ઉક્કંસતો સાવકેહિ પત્તબ્બં વિસેસં અનવસેસેન્તો તથા વદતિ, ન સાવકવિસયં અતિક્કમિત્વા અત્તનો બુદ્ધવિસયમેવ દેસેન્તો. તેનાહ – ‘‘અરહત્તનિકૂટં ગણ્હી’’તિ. યદિ કુલપુત્તો અત્તનો…પે… પટિવિજ્ઝિ, અથ કસ્મા ભગવા દેસનાય અરહત્તનિકૂટં ગણ્હીતિ આહ ‘‘યથા નામા’’તિઆદિ.

ઇતો પુબ્બેતિ ઇતો અનાગામિફલાધિગમતો ઉત્તરિ ઉપરિ. અસ્સાતિ કુલપુત્તસ્સ. કથેન્તસ્સ ભગવતો ધમ્મે નેવ કઙ્ખા ન વિમતિ પઠમમગ્ગેનેવ કઙ્ખાય સમુચ્છિન્નત્તા. એકચ્ચેસુ ઠાનેસૂતિ તથા વિનેય્યઠાનેસુ. તથા હિ અયમ્પિ કુલપુત્તો અનાગામિફલં પત્વા ભગવન્તં સઞ્જાનિ. તેન વુત્તં ‘‘યતો અનેના’’તિઆદિ.

૩૬૩. અનજ્ઝોસિતાતિ અનજ્ઝોસનીયાતિ અયમત્થોતિ આહ – ‘‘ગિલિત્વા પરિનિટ્ઠાપેત્વા ગહેતું ન યુત્તા’’તિ.

૩૬૪. રાગોવ અનુસયો રાગાનુસયો, સો ચ પચ્ચયસમવાયે ઉપ્પજ્જનારહોતિ વત્તબ્બતં લભતીતિ વુત્તં – ‘‘સુખવેદનં આરબ્ભ રાગાનુસયો ઉપ્પજ્જેય્યા’’તિ. ન પન તસ્સ ઉપ્પાદનં અત્થિ ખણત્તયસમાયોગાસમ્ભવતો. એસ નયો સેસેસુપિ. ઇતરન્તિ અદુક્ખમસુખવેદનં. વિસંયુત્તોતિ કેનચિ સઞ્ઞોજનેન અસંયુત્તતાય એવ નિયતવિપ્પયુત્તો. કાયસ્સ કોટિ પરમો અન્તો એતસ્સાતિ કાયકોટિકં. દુતિયપદેતિ ‘‘જીવિતપરિયન્તિક’’ન્તિ ઇમસ્મિં પદે. વિસેવનસ્સાતિ ઉપાદાનસ્સ. સીતીભવિસ્સન્તીતિ પદસ્સ ‘‘નિરુજ્ઝિસ્સન્તી’’તિ અત્થો વુત્તો, કથં પન વેદયિતાનં દ્વાદસસુ આયતનેસુ નિરુજ્ઝનં સીતિભાવપ્પત્તીતિ ચોદનં સન્ધાયાહ – ‘‘કિલેસા હી’’તિઆદિ. સમુદયપઞ્હેનાતિ મહાસતિપટ્ઠાને (દી. નિ. ૨.૪૦૦; મ. નિ. ૧.૧૩૩) સમુદયસચ્ચનિરોધપઞ્હેન. નનુ સબ્બસો કિલેસપરિળાહવિગમે સીતિભાવો નામ વેદનાનિરોધમત્તેન અધિપ્પેતો; તેન ઇધ વેદયિતાનિ વુત્તાનિ, ન કિલેસાતિ વેદયિતાનં અચ્ચન્તનિરોધસઙ્ખાતો સીતિભાવોપિ કિલેસસમુચ્છેદેનેવાતિ આહ ‘‘વેદયિતાનિપી’’તિઆદિ.

૩૬૫. ઇદં ઓપમ્મસંસન્દનન્તિ એત્થ સઞ્ઞોજના દીપસિખા વિય, અધિટ્ઠાનકપલ્લિકા વિય વેદનાય નિસ્સયભૂતા ચત્તારો ખન્ધા, તેલં વિય કિલેસા, વટ્ટિ વિય કમ્મવટ્ટં, ઉપહરણકપુરિસો વિય વટ્ટગામી પુથુજ્જનો, તસ્સ સીસચ્છેદકપુરિસો વિય અરહત્તમગ્ગો સન્તાનસ્સ સમુચ્છેદકરણતો, અનાહારાય દીપસિખાય નિબ્બાયનં વિય કમ્મકિલેસાનં અનન્તરપચ્ચયતો અનાહારાય વેદનાય અનુપાદિસેસવસેન નિબ્બાયનં.

આદિમ્હિ સમાધિવિપસ્સનાપઞ્ઞાહીતિ પુબ્બભાગપટિપદાભૂતા તયા પગુણસમાધિતો અરહત્તસ્સ પદટ્ઠાનભૂતવિપસ્સનાપઞ્ઞાતો ચ. ઉત્તરિતરાતિ વિસિટ્ઠતરા. એવં સમન્નાગતોતિ એત્થ એવં-સદ્દો ઇદંસદ્દત્થવચનોતિ આહ – ‘‘ઇમિના ઉત્તમેન અરહત્તફલપઞ્ઞાધિટ્ઠાનેના’’તિ. સબ્બં વટ્ટદુક્ખં ખેપેતીતિ સબ્બદુક્ખક્ખયો, અગ્ગમગ્ગો, તંપરિયાપન્નતાય તત્થ ઞાણન્તિ આહ – ‘‘સબ્બદુક્ખક્ખયે ઞાણં નામ અરહત્તમગ્ગે ઞાણ’’ન્તિ. અરહત્તફલે ઞાણં અધિપ્પેતં વુત્તનયેન સબ્બદુક્ખક્ખયે સન્તે તન્નિમિત્તં વા ઉપ્પન્નઞાણન્તિ કત્વા. તસ્સાતિ, ‘‘એવં સમન્નાગતો ભિક્ખુ ઇમિના પરમેન પઞ્ઞાધિટ્ઠાનેન સમન્નાગતો હોતી’’તિ વુત્તભિક્ખુનો.

૩૬૬. હીતિ યસ્મા. વિમુત્તીતિ અરહત્તફલવિમુત્તિ, તસ્મા સબ્બદુક્ખક્ખયે ઞાણન્તિ અરહત્તફલઞાણં અધિપ્પેતં. સચ્ચન્તિ પરમત્થસચ્ચં નિબ્બાનં, ન મગ્ગસચ્ચં. કામં અરહત્તફલવિમુત્તિ પટિપક્ખેહિ અકોપનીયતાય અકુપ્પા, ‘‘સચ્ચે ઠિતા’’તિ પન વચનતો, ‘‘અકુપ્પારમ્મણકરણેન અકુપ્પાતિ વુત્તા’’તિ આહ. વિતથન્તિ નટ્ઠં, જરાય મરણેન ચ વિપરિણામેતબ્બતાય યાદિસં ઉપ્પાદાવત્થાય જાતં, તતો અઞ્ઞાદિસન્તિ અત્થો. તથા હિ તં જરામરણેહિ પરિમુસિતબ્બરૂપતાય ‘‘મુસા’’તિ વુત્તં. તેનાહ – ‘‘મોસધમ્મન્તિ નસ્સનસભાવ’’ન્તિ. તં અવિતથન્તિ તં વુત્તનયેન અવિતથં નામ, તં સભાવો સબ્બકાલં તેનેવ લબ્ભનતો. સમથવિપસ્સનાવસેન વચીસચ્ચતોતિ સમથવિપસ્સનાવસેન યં વિસુદ્ધિમત્તં વચીસચ્ચં, તતો. દુક્ખસચ્ચસમુદયસચ્ચેહિ તચ્છવિપલ્લાસભૂતસભાવેહિ. ઇતિ નેસં યથાસકં સભાવેન અવિતથભાવે અમોસધમ્મતાય તેહિપિ અવિતથભાવા પરમત્થસચ્ચં નિબ્બાનમેવ ઉત્તરિતરં. તસ્માતિ નિબ્બાનસ્સેવ ઉત્તરિતરભાવતો.

૩૬૭. ઉપધીયતિ એત્થ દુક્ખન્તિ ઉપધી, ખન્ધા કામગુણા ચ. ઉપદહન્તિ દુક્ખન્તિ ઉપધી, કિલેસાભિસઙ્ખારા. પરિપૂરા ગહિતા પરામટ્ઠાતિ પરિયત્તભાવેન તણ્હાય ગહિતા દિટ્ઠિયા પરામટ્ઠા. સમથવિપસ્સનાવસેન કિલેસપરિચ્ચાગતોતિ વિક્ખમ્ભનવસેન તદઙ્ગપ્પહાનવસેન ચ કિલેસાનં પરિચ્ચજનતો. ઉત્તરિતરો વિસિટ્ઠતરસ્સ પહાનપ્પકારસ્સ અભાવતો.

૩૬૮. આઘાતકરણવસેનાતિ ચેતસિકાઘાતસ્સ ઉપ્પજ્જનવસેન. બ્યાપજ્જનવસેનાતિ ચિત્તસ્સ વિપત્તિભાવવસેન. સમ્પદુસ્સનવસેનાતિ સબ્બસો દુસ્સનવસેન. તીહિ પદેહિ યદિ અરહત્તમગ્ગેન કિલેસાનં પરિચ્ચાગો ચાગાધિટ્ઠાનં, અરહત્તમગ્ગેનેવ નેસં વૂપસમો ઉપસમાધિટ્ઠાનં હોતીતિ દસ્સેતિ. એત્થ વિસેસેન પરિચ્ચાગો સમ્પજહનં અનુપ્પત્તિધમ્મતાપાદનં ચાગો, તથા પન પરિચ્ચાગેન યો સો નેસં તદા વૂપસન્તતાય અભાવો, અયં ઉપસમોતિ અયમેતેસં વિસેસો.

૩૬૯. મઞ્ઞિતન્તિ મઞ્ઞના, ‘‘એતં મમા’’તિઆદિના કપ્પનાતિ અત્થો. અવિજ્જાવિબન્ધનતણ્હાગાહાદીનં સાધારણભાવતો અયમહન્તિ એત્થ અહન્તિ દિટ્ઠિમઞ્ઞનાદસ્સનં, સા પન દિટ્ઠિ માનમઞ્ઞનાય અત્તનિયગાહવસેન હોતીતિ સ્વેવ ‘‘અય’’ન્તિ ઇમિના ગહિતોતિ આહ – ‘‘અયમહન્તિ એકં તણ્હામઞ્ઞિતમેવ વટ્ટતી’’તિ. આબાધટ્ઠેનાતિ પટિપીળનટ્ઠેન. મઞ્ઞનાવસેન હિ સત્તાનં તથા હોતિ. અન્તોદોસટ્ઠેનાતિ અબ્ભન્તરદુટ્ઠભાવેન. મઞ્ઞનાદૂસિતત્તા હિ સત્તાનં અત્તભાવો દુક્ખતામૂલાયત્તો, કિલેસાસુચિપગ્ઘરણતો ઉપ્પાદનિરોધભઙ્ગેહિ ઉદ્ધમુદ્ધં પક્કપભિન્નો હોતીતિ ફલૂપચારેન ‘‘મઞ્ઞિતં ગણ્ડો’’તિ વુત્તો. અનુપવિટ્ઠટ્ઠેનાતિ અનુપવિસિત્વા હદયમાહચ્ચ અધિટ્ઠાનેન. મઞ્ઞિતઞ્હિ પીળાજનનતો અન્તોતુદનતો દુરુદ્ધરણતો સલ્લં. ખીણાસવમુનિ સબ્બસો કિલેસાનં સન્તત્તા, તતો એવ પરિળાહાનં પરિનિબ્બુતત્તા વૂપસન્તત્તા સન્તો ઉપસન્તો નિબ્બુતોતિ વુચ્ચતિ. યત્થ ઠિતન્તિ યસ્મિં અસેક્ખભૂમિયં ઠિતં. યદિ ભગવા અત્તનો દેસનાઞાણાનુરૂપં દેસનં પવત્તાપેય્ય, મહાપથવિં પત્થરન્તસ્સ વિય, આકાસં પસારેન્તસ્સ વિય, અનન્તાપરિમેય્યલોકધાતુયો પટિચ્ચ તેસં ઠિતાકારં અનુપ્પૂરં વિચિનન્તસ્સ વિય દેસના પરિયોસાનં ન ગચ્છેય્ય. યસ્મા પનસ્સ વિનેય્યજ્ઝાસયાનુરૂપમેવ દેસના પવત્તિ, ન તતો પરં અણુમત્તમ્પિ વડ્ઢતિ. તસ્મા વુત્તં – ‘‘સબ્બાપિ ધમ્મદેસના સંખિત્તાવ, વિત્થારદેસના નામ નત્થી’’તિ. નનુ સત્તપકરણદેસના વિત્થારકથાતિ? ન સાપિ વિત્થારકથાતિ આહ – ‘‘સમન્તપટ્ઠાનકથાપિ સંખિત્તાયેવા’’તિ. સન્નિપતિતદેવપરિસાય અજ્ઝાસયાનુરૂપમેવ હિ તસ્સાપિ પવત્તિ, ન સત્થુદેસનાઞાણાનુરૂપન્તિ. યથાનુસન્ધિં પાપેસિ યથાઉદ્દિટ્ઠે અનુપુબ્બેન અનવસેસતો વિભજનવસેન દેસનાય નિટ્ઠાપિતત્તા. વિપઞ્ચિતઞ્ઞૂ…પે… કથેસિ નાતિસઙ્ખેપવિત્થારવસેન દેસિતત્તા.

૩૭૦. અટ્ઠન્નં પરિક્ખારાનન્તિ નયિદમનવસેસપરિયાદાનં, લક્ખણવચનં પનેતં, અઞ્ઞતરસ્સાતિ વચનસેસો. તથા હિ, ‘‘મય્હં ઇદ્ધિમયપરિક્ખારલાભાય પચ્ચયો હોતૂ’’તિ પત્થનં પટ્ઠપેત્વા પત્તચીવરં, પત્તં, ચીવરમેવ વા દિન્ને ચરિમભવે ઇદ્ધિમયપરિક્ખારો નિબ્બત્તતીતિ વદન્તિ. અદિન્નત્તાતિ કેચિવાદો, તેનાહ ‘‘કુલપુત્તો’’તિઆદિ. ઓકાસાભાવતોતિ ઉપસમ્પદાલક્ખણસ્સ અસમ્ભવતો. તેનાહ – ‘‘કુલપુત્તસ્સ આયુપરિક્ખીણ’’ન્તિ. ઉદકતિત્થ…પે… આરદ્ધો પરમપ્પિચ્છભાવતો.