૭. સળાયતનવિભઙ્ગસુત્તવણ્ણના

૩૦૪. વેદિતબ્બાનીતિ એત્થ યથા વિદિતાનિ છ અજ્ઝત્તિકાનિ આયતનાનિ વટ્ટદુક્ખસમતિક્કમાય હોન્તિ, તથા વેદનં અધિપ્પેતન્તિ આહ – ‘‘સહવિપસ્સનેન મગ્ગેન જાનિતબ્બાની’’તિ. તત્થ વિપસ્સનાય આરમ્મણતો મગ્ગેન અસમ્મોહતો જાનનં દટ્ઠબ્બં. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. મનો સવિસેસં ઉપવિચરતિ આરમ્મણે પવત્તતિ એતેહીતિ મનોપવિચારા, વિતક્કવિચારા. આરમ્મણે હિ અભિનિરોપનાનુમજ્જનેહિ વિતક્કવિચારેહિ સહ ચિત્તં પવત્તતિ, ન તબ્બિરહિતં. તેનાહ ‘‘વિતક્કવિચારા’’તિઆદિ. સત્તા પજ્જન્તિ એતેહિ યથારહં વટ્ટં વિવટ્ટઞ્ચાતિ સત્તપદા, ગેહનિસ્સિતા વટ્ટપદા. યોગ્ગાનં દમનઆચરિયા યોગ્ગાચરિયા. તેનાહ ‘‘દમેતબ્બદમકાન’’ન્તિ. સેસન્તિ વુત્તાવસેસં એકસત્તતિવિધવિઞ્ઞાણં સફસ્સરૂપકસ્સેવ અધિપ્પેતત્તા.

૩૦૫. ઇધાતિ ઇમિસ્સં છવિઞ્ઞાણકાયદેસનાયં. મનોધાતુત્તયવિનિમુત્તમેવ મનોવિઞ્ઞાણધાતૂતિ વેદિતબ્બં.

ચક્ખુમ્હિ સમ્ફસ્સોતિ ચક્ખું નિસ્સાય ઉપ્પન્નો સમ્ફસ્સો. તેનાહ – ‘‘ચક્ખુવિઞાણસમ્પયુત્તસમ્ફસ્સસ્સેતં અધિવચન’’ન્તિ.

યથા કેવલેન વિઞ્ઞાણેન રૂપદસ્સનં ન હોતિ, એવં કેવલેન ચક્ખુપસાદેનપીતિ વુત્તં ‘‘ચક્ખુવિઞ્ઞાણેના’’તિ. તેન પાળિયં ચક્ખુનાતિ નિસ્સયમુખેન નિસ્સિતકિચ્ચં વુત્તન્તિ દસ્સેતિ. આરમ્મણવસેનાતિ આરમ્મણપચ્ચયભાવેન. ‘‘ઉપવિચરતિ’’ચ્ચેવ કસ્મા વુત્તં, નનુ તત્થ વિતક્કબ્યાપારોપિ અત્થીતિ? સચ્ચં અત્થિ. સો પનેત્થ તગ્ગતિકોતિ આહ – ‘‘વિતક્કો તંસમ્પયુત્તો ચા’’તિ. સમ્પયુત્તધમ્માનમ્પિ ઉપવિચરણં વિતક્કવિચારાનંયેવેત્થ કિચ્ચન્તિ ‘‘વિતક્કવિચારસઙ્ખાતા મનોપવિચારા’’તિ વુત્તં. સોમનસ્સયુત્તો ઉપવિચારો સોમનસ્સૂપવિચારો યથા ‘‘આજઞ્ઞરથો’’તિ આહ ‘‘સોમનસ્સેન સદ્ધિ’’ન્તિઆદિ.

૩૦૬. ઉપવિચારાનં ઉપસ્સયટ્ઠેન ગેહં વિયાતિ ગેહં, રૂપાદયોતિ આહ – ‘‘ગેહસ્સિતાનીતિ કામગુણનિસ્સિતાની’’તિ. નિચ્ચસઞ્ઞાદિનિક્ખમનતો નેક્ખમ્મં વિપસ્સનાતિ, ‘‘નેક્ખમ્મસ્સિતાનીતિ વિપસ્સનાનિસ્સિતાની’’તિ વુત્તં. ઇટ્ઠાનન્તિ કસિવણિજ્જાદિવસેન પરિયિટ્ઠાનન્તિ આહ ‘‘પરિયેસિતાન’’ન્તિ. પિયભાવો પન કન્તસદ્દેનેવ કથિતોતિ કામિતબ્બાનં મનો રમેતીતિ મનોરમાનં. લોકેન આમસીયતીતિ લોકામિસં, તણ્હા. તાય ગહેતબ્બતાય ઇટ્ઠભાવાપાદનેન પટિસઙ્ખતતાય ચ પટિસંયુત્તાનં. અતીતે કતં ઉપ્પજ્જતિ આરમ્મણિકઅનુભવનસ્સ અસમ્ભવતોતિ અધિપ્પાયો. એદિસં અનુસ્સરણં દિટ્ઠગ્ગહણાનુસ્સરેન ચ હોતીતિ દસ્સેતું, ‘‘યથાહ’’ન્તિઆદિ વુત્તં.

અનિચ્ચાકારન્તિ હુત્વા અભાવાકારં. વિપરિણામવિરાગનિરોધન્તિ જરાય મરણેન ચાતિ દ્વેધા વિપરિણામેતબ્બઞ્ચેવ, તતો એવ પલોકિતં ભઙ્ગઞ્ચ. અટ્ઠકથાયં પન યસ્મા ઉપ્પન્નં રૂપં તેનેવાકારેન ન તિટ્ઠતિ, અથ ખો ઉપ્પાદાવત્થાસઙ્ખાતં પકતિં વિજહતિ, વિજહિતઞ્ચ જરાવત્થાય તતો વિગચ્છતિ, વિગચ્છન્તઞ્ચ ભઙ્ગુપ્પત્તિયા નિરુજ્ઝતીતિ ઇમં વિસેસં દસ્સેતું, ‘‘પકતિવિજહનેના’’તિઆદિ વુત્તં. કામઞ્ચેત્થ ‘‘યથાભૂતં સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતો’’તિ વુત્તં, અનુબોધઞાણં પન અધિપ્પેતં વીથિપટિપન્નાય વિપસ્સનાય વસેનાતિ ‘‘વિપસ્સનાપઞ્ઞાયા’’તિ વુત્તં ઉપવિચારનિદ્દેસભાવતો. તથા હિ વક્ખતિ – ‘‘છસુદ્વારેસુ ઇટ્ઠારમ્મણે આપાથગતે’’તિઆદિ. સઙ્ખારાનં ભેદં પસ્સતોતિ સબ્બેસં સઙ્ખારાનં ખણે ખણે ભિજ્જનસભાવં વીથિપટિપન્નેન વિપસ્સનાઞાણેન પસ્સતો. તેનાહ ‘‘સઙ્ખારગતમ્હિ તિક્ખે’’તિઆદિ. તત્થ સઙ્ખાગતમ્હીતિ સઙ્ખારગતે વિસયભૂતે. તિક્ખેતિ ભાવનાબલેન ઇન્દ્રિયાનઞ્ચ સમતાય તિબ્બે. સૂરેતિ પટિપક્ખેહિ અનભિભૂતતાય, તેસઞ્ચ અભિભવનસમત્થતાય વિસદે પટુભૂતે પવત્તન્તે.

કિલેસાનં વિક્ખમ્ભનવસેન વૂપસન્તતાય સન્તચિત્તસ્સ, સંસારે ભયસ્સ ઇક્ખનતો ભિક્ખુનો, ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મસન્નિસ્સિતત્તા અમાનુસી રતીતિ વિવેકરતિ નેક્ખમ્મરતિ. યતો યતોતિ યથા યથા નયવિપસ્સનાદીસુ યેન યેન સમ્મસનાકારેનાતિ અત્થો. ખન્ધાનં ઉદયબ્બયન્તિ પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધાનં ઉપ્પાદઞ્ચ ભઙ્ગઞ્ચ. અમતન્તં વિજાનતન્તિ વિજાનન્તાનં વિઞ્ઞૂનં આરદ્ધવિપસ્સનાનં તં પીતિપામોજ્જં અમતાધિગમહેતુતાય અમતન્તિ વેદિતબ્બં.

છસુ દ્વારેસુ ઇટ્ઠારમ્મણે આપાથગતેતિ રૂપાદિવસેન છબ્બિધે ઇટ્ઠારમ્મણે યથારહં છસુ દ્વારેસુ આપાથગતે. વિસયે ચેતં ભુમ્મવચનં.

૩૦૭. પચ્ચુપ્પન્નન્તિ સન્તતિપચ્ચુપ્પન્નં. અનુત્તરવિમોક્ખો નામ અરહત્તં ઇધ અધિપ્પેતં ઉક્કટ્ઠનિદ્દેસેન. કથં પન તત્થ પિહં ઉપટ્ઠપેતિ, ન હિ અધિગતં અરહત્તં આરમ્મણં હોતિ, ન ચ તં આરબ્ભ પિહા પવત્તતીતિ? કો વા એવમાહ – ‘‘અરહત્તં આરમ્મણં કત્વા પિહં ઉપટ્ઠપેતી’’તિ. અનુસ્સુતિલદ્ધં પન પરિકપ્પસિદ્ધં અરહત્તં ઉદ્દિસ્સ પત્થનં ઠપેતિ, તત્થ ચિત્તં પણિદહતિ. તેનાહ ભગવા – ‘‘કુદાસ્સુ નામાહં તદાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરિસ્સામી’’તિ. આયતનન્તિ અરહત્તમેવ છળઙ્ગસમન્નાગમાદિકારણભાવતો, મનાયતનધમ્માયતનભાવતો ચ તથા વુત્તં, તં પનેતં દોમનસ્સં પત્થનં પટ્ઠપેન્તસ્સ ઉપ્પજ્જતિ પત્થનાય સહાવત્તનતો. ન હિ લોભદોસાનં સહ વુત્તિ અત્થિ. પત્થનામૂલકત્તાતિ ઇમિના ઉપટ્ઠાપયતો પદસ્સ હેતુઅત્થજોતકતમાહ. એવન્તિ ‘‘કુદાસ્સુનામા’’તિઆદિના વુત્તાકારેન. ઉસ્સુક્કાપેતુન્તિ યથા મગ્ગેન ઘટેતિ, એવં ઉસ્સુક્કાપેતું.

૩૦૮. અઞ્ઞાણુપેક્ખાતિ અઞ્ઞાણસહિતા ઉપેક્ખા અસમપેક્ખનપવત્તા. તેન તેન મગ્ગોધિના તસ્સ તસ્સ અપાયગમનીયકિલેસોધિસ્સ અનવસેસતો જિતત્તા ખીણાસવો નિપ્પરિયાયતો ઓધિજિનો નામ; તદભાવતો પુથુજ્જનો નિપ્પરિયાયતોવ અનોધિજિનો નામ; સેખો પન સિયા પરિયાયતો ઓધિજિનોતિ. તમ્પિ નિવત્તેન્તો, ‘‘અખીણાસવસ્સાતિ અત્થો’’તિ આહ. આયતિં વિપાકં જિનિત્વાતિ અપ્પવત્તિકરણવસેન સબ્બસો આયતિં વિપાકં જિનિત્વા ઠિતત્તા ખીણાસવોવ નિપ્પરિયાયતો વિપાકજિનો નામ; તદભાવતો પુથુજ્જનો નિપ્પરિયાયતો અવિપાકજિનો નામ; સેખો પન સિયા પરિયાયતો વિપાકજિનોતિ. તમ્પિ નિવત્તેન્તો ‘‘અખીણાસવસ્સેવાતિ અત્થો’’તિ આહ. અપસ્સન્તસ્સ રૂપન્તિ પાળિતો પદં આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં. પાળિયં પુબ્બે ‘‘પુથુજ્જનસ્સા’’તિ વત્વા પુન ‘‘અસ્સુતવતો પુથુજ્જનસ્સા’’તિ વચનં અન્ધપુથુજ્જનસ્સાયં ઉપેક્ખા, ન કલ્યાણપુથુજ્જનસ્સાતિ દસ્સનત્થં. ગેહસ્સિતા ઉપેક્ખા હિ યં કિઞ્ચિ આરમ્મણવત્થું અપેક્ખસ્સેવ, ન નિરપેક્ખસ્સાતિ ઇટ્ઠે, ઇટ્ઠમજ્ઝત્તે વા આરમ્મણે સિયાતિ વુત્તં ‘‘ઇટ્ઠારમ્મણે આપાથગતે’’તિ. અઞ્ઞાણેન પન તત્થ અજ્ઝુપેક્ખનાકારપ્પત્તિ હોતિ. તેનાહ ‘‘ગુળપિણ્ડકે’’તિઆદિ.

ઇટ્ઠે અરજ્જન્તસ્સ અનિટ્ઠે અદુસ્સન્તસ્સાતિ ઇદં યેભુય્યેન સત્તાનં ઇટ્ઠે રજ્જનં, અનિટ્ઠે દુસ્સનન્તિ કત્વા વુત્તં. અયોનિયોમનસિકારો હિ તંતંઆરમ્મણવસેન ન કત્થચિપિ જવનનિયમં કરોતીતિ વુત્તવિપરીતેપિ આરમ્મણે રજ્જનદુસ્સનં સમ્ભવતિ, તથાપિસ્સ રજ્જનદુસ્સનં અત્થતો પટિક્ખિત્તમેવાતિ દટ્ઠબ્બં. અસમપેક્ખનેતિ અસમં અયુત્તદસ્સને અયોનિસો સમ્મોહપુબ્બકં આરમ્મણસ્સ ગહણે.

૩૦૯. પવત્તનવસેનાતિ ઉપ્પાદનવસેન ચેવ બહુલીકરણવસેન ચ. નિસ્સાય ચેવ આગમ્મ ચાતિ આગમનટ્ઠાનભૂતે નિસ્સયપચ્ચયભૂતે ચ કત્વા. અતિક્કન્તાનિ નામ હોન્તિ વિક્ખમ્ભનેન ઉસ્સારેન્તા સમુસ્સારેન્તા.

સોમનસ્સભાવસામઞ્ઞં ગહેત્વા, ‘‘સરિક્ખકેનેવ સરિક્ખકં જહાપેત્વા’’તિ વુત્તં. ઇધાપિ પહાયકં નામ પહાતબ્બતો બલવમેવ, સંકિલેસધમ્માનં બલવભાવતો સાતિસયં પન બલવભાવં સન્ધાય ‘‘ઇદાનિ બલવતા’’તિઆદિ વુત્તં. બલવભાવતો વોદાનધમ્માનં અધિગમસ્સ અધિપ્પેતત્તા હેત્થ નેક્ખમ્મસ્સિતદોમનસ્સાનમ્પિ પહાનં જોતિતં.

ઉપેક્ખાય પહાયકભાવેન અધિપ્પેતત્તા ‘‘ઉપેક્ખાકથા વેદિતબ્બા’’તિ વુત્તં. ઝાનસ્સ અલાભિનો ચ લાભિનો ચ પકિણ્ણકસઙ્ખારસમ્મસનં સન્ધાય, ‘‘સુદ્ધસઙ્ખારે ચ પાદકે કત્વા’’તિ. ઉપેક્ખાસહગતાતિ ભાવનાય પગુણભાવં આગમ્મ કદાચિ અજ્ઝુપેક્ખનવસેનપિ હિ સમ્મસનં હોતીતિ. પાદકજ્ઝાનવસેન, સમ્મસિતધમ્મવસેન વા આગમનવિપસ્સનાય બહુલં સોમનસ્સસહગતભાવતો ‘‘વુટ્ઠાનગામિની પન વિપસ્સના સોમનસ્સસહગતાવા’’તિ નિયમેત્વા વુત્તં. ઉપેક્ખાસહગતા હોતીતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. ચતુત્થજ્ઝાનાદીનીતિ આદિ-સદ્દેન અરૂપજ્ઝાનાનિ સઙ્ગણ્હાતિ. પુરિમસદિસાવાતિ પુરિમસદિસા એવ, ઉપેક્ખાસહગતા વા હોતિ સોમનસ્સસહગતા વાતિ અત્થો. ઇદં સન્ધાયાતિ યં ચતુત્થજ્ઝાનાદિપાદકતો એવ ઉપેક્ખાસહગતં વુટ્ઠાનગામિનિવિપસ્સનં નિસ્સાય સોમનસ્સસહગતાય વિપસ્સનાય પહાનં, ઇદં સન્ધાય. પહાનન્તિ ચેત્થ સમતિક્કમલક્ખણં વેદિતબ્બં.

એતં વિસેસં વિપસ્સનાય આવજ્જનટ્ઠાનભૂતં. વુટ્ઠાનગામિનિયા આસન્ને સમાપન્નજ્ઝાનવિપસ્સના પાદકજ્ઝાનવિપસ્સના, સમ્મસિતધમ્મોતિ વિપસ્સનાય આરમ્મણભૂતા ખન્ધા. પુગ્ગલજ્ઝાસયોતિ પાદકજ્ઝાનસ્સ સમ્મસિતજ્ઝાનસ્સ ચ ભેદે સતિ પટિપજ્જનકસ્સ પુગ્ગલસ્સ, ‘‘અહો વત મય્હં પઞ્ચઙ્ગિકં ઝાનં ભવેય્ય ચતુરઙ્ગિક’’ન્તિઆદિના પુબ્બે પવત્તઅજ્ઝાસયો. તેસમ્પિ વાદેતિ એત્થ પઠમથેરવાદે. અયમેવ…પે… નિયમેતિ તતો તતો દુતિયાદિપાદકજ્ઝાનતો ઉપ્પન્નસ્સ સઙ્ખારુપેક્ખાઞાણસ્સ પાદકજ્ઝાનાતિક્કન્તાનં અઙ્ગાનં અસમાપજ્જિતુકામતા વિરાગભાવનાભાવતો ઇતરસ્સ ચ અતબ્ભાવતો. એતેનેવ હિ પઠમથેરવાદે અપાદકપઠમજ્ઝાનપાદકમગ્ગા પઠમજ્ઝાનિકાવ હોન્તિ, ઇતરે ચ દુતિયજ્ઝાનિકાદિમગ્ગા પાદકજ્ઝાનવિપસ્સનાનિયમેહિ તંતંઝાનિકાવ. એવં સેસવાદેસુપિ વિપસ્સનાનિયમો યથાસમ્ભવં યોજેતબ્બો. તેનાહ – ‘‘તેસમ્પિ વાદે અયમેવ પુબ્બભાગે વુટ્ઠાનગામિનિવિપસ્સનાવ નિયમેતી’’તિ. વુત્તાવ, તસ્મા ન ઇધ વત્તબ્બાતિ અધિપ્પાયો.

૩૧૦. નાનત્તાદિ કામાવચરાદિકુસલાદિવિભાગતો નાનાવિધા. તેનાહ ‘‘અનેકપ્પકારા’’તિ. નાનત્તસિતાતિ રૂપસદ્દાદિનાનારમ્મણનિસ્સયા. એકત્તા એકસભાવા જાતિભૂમિઆદિવિભાગાભાવતો. એકારમ્મણનિસ્સિતાતિ એકપ્પકારેનેવ આરમ્મણે પવત્તા. હેટ્ઠા અઞ્ઞાણુપેક્ખા વુત્તા ‘‘બાલસ્સ મુળ્હસ્સા’’તિઆદિના (મ. નિ. ૩.૩૦૮). ઉપરિ છળઙ્ગુપેક્ખા વક્ખતિ ‘‘ઉપેક્ખકો વિહરતી’’તિઆદિના (મ. નિ. ૩.૩૧૧). દ્વે ઉપેક્ખા ગહિતા દ્વિન્નમ્પિ એકત્તા, એકજ્ઝં ગહેતબ્બતો, નાનત્તસિતાય ઉપેક્ખાય પકાસિતભાવતો ચ.

અઞ્ઞાણુપેક્ખા અઞ્ઞા સદ્દાદીસુ તત્થ તત્થેવ વિજ્જમાનત્તા. રૂપેસૂતિ ચ ઇમિના ન કેવલં રૂપાયતનવિસેસા એવ ગહિતા, અથ ખો કસિણરૂપાનિપીતિ આહ – ‘‘રૂપે ઉપેક્ખાભાવઞ્ચ અઞ્ઞા’’તિઆદિ. એકત્તસિતભાવોપિ ઇધ એકત્તવિસયસમ્પયોગવસેનેવ ઇચ્છિતો, ન આરમ્મણવસેન ચાતિ દસ્સેતું, ‘‘યસ્મા પના’’તિઆદિ વુત્તં. તેનેવાહ ‘‘તત્થા’’તિઆદિ. સમ્પયુત્તવસેનાતિ સમ્પયોગવસેન. આકાસાનઞ્ચાયતનં નિસ્સયતીતિ આકાસાનઞ્ચાયતનનિસ્સિતા, આકાસાનઞ્ચાયતનખન્ધનિસ્સિતા. સેસાસુપીતિ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનનિસ્સિતાદીસુપિ.

અરૂપાવચરવિપસ્સનુપેક્ખાયાતિ અરૂપાવચરધમ્મારમ્મણાય વિપસ્સનુપેક્ખાય. રૂપાવચરવિપસ્સનુપેક્ખન્તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. તાય કામરૂપારૂપભેદાય તણ્હાય નિબ્બત્તાતિ તમ્મયા, તેભૂમકધમ્મા, તેસં ભાવો તમ્મયતા, તણ્હા યસ્સ ગુણસ્સ વસેન અત્થે સદ્દનિવેસો, તદભિધાનકોતિ આહ – ‘‘તમ્મયતા નામ તણ્હા’’તિ. અતમ્મયતા તમ્મયતાય પટિપક્ખોતિ કત્વા. વિપસ્સનુપેક્ખન્તિ, ‘‘યદત્થિ યં ભૂતં, તં પજહતિ ઉપેક્ખં પટિલભતી’’તિ (દી. નિ. ૩.૭૧; અ. નિ. ૭.૫૫) એવમાગતં સઙ્ખારવિચિનને મજ્ઝત્તભૂતં ઉપેક્ખં.

૩૧૧. યદરિયોતિ એત્થ દ-કારો પદસન્ધિકરો, ઉપયોગપુથુવચને ચ ય-સદ્દોતિ દસ્સેન્તો, ‘‘યે સતિપટ્ઠાને અરિયો’’તિ આહ. કામં ‘‘અરિયો’’તિ પદં સબ્બેસમ્પિ પટિવિદ્ધસચ્ચાનં સાધારણં, વક્ખમાનસ્સ પન વિસેસસ્સ બુદ્ધાવેણિકત્તા, ‘‘અરિયો સમ્માસમ્બુદ્ધો’’તિ વુત્તં. ન હિ પચ્ચેકબુદ્ધાદીનં અયમાનુભાવો અત્થિ. તીસુ ઠાનેસૂતિ ન સુસ્સૂસન્તીતિ વા, એકચ્ચે ન સુસ્સૂસન્તિ એકચ્ચે સુસ્સૂસન્તીતિ વા, સુસ્સૂસન્તીતિ વા, પટિપન્નાપટિપન્નાનં સાવકાનં પટિપત્તિસઙ્ખાતેસુ તીસુ સતિપટ્ઠાનેસુ. સતિં પટ્ઠપેન્તોતિ પટિઘાનુનયેહિ અનવસ્સુતત્તા તદુભયનિવત્તત્તા સબ્બદા સતિં ઉપટ્ઠપેન્તો. બુદ્ધાનમેવ સા નિચ્ચં ઉપટ્ઠિતસતિતા, ન ઇતરેસં આવેણિકધમ્મભાવતો. આદરેન સોતુમિચ્છા ઇધ સુસ્સૂસાતિ તદભાવં દસ્સેન્તો, ‘‘સદ્દહિત્વા સોતું ન ઇચ્છન્તી’’તિ આહ. ન અઞ્ઞાતિ ‘‘ન અઞ્ઞાયા’’તિ વત્તબ્બે યકારલોપેન નિદ્દેસોતિ આહ ‘‘ન જાનનત્થાયા’’તિ. સત્થુ ઓવાદસ્સ અનાદિયનમેવ વોક્કમનન્તિ આહ – ‘‘અતિક્કમિત્વા…પે… મઞ્ઞન્તી’’તિ.

ગેહસ્સિતદોમનસ્સવસેનાતિ ઇદં ઇધ પટિક્ખિપિતબ્બમત્તદસ્સનપદં દટ્ઠબ્બં. નેક્ખમ્મસ્સિતદોમનસ્સસ્સપિ સત્થુ પસઙ્ગવસેન ‘‘ન ચેવ અત્તમનો હોતી’’તિ અત્તમનપટિક્ખેપેન અનત્તમનતા વુત્તા વિય હોતીતિ તં પટિસેધેન્તો – ‘‘અપ્પતીતો હોતીતિ ન એવમત્થો દટ્ઠબ્બો’’તિ. તસ્સ સેતુઘાતો હિ તથાગતાનં. યદિ એવં કસ્મા અત્તમનતાપટિક્ખેપોતિ આહ – ‘‘અપ્પટિપન્નકેસુ પન અનત્તમનતાકારણસ્સ અભાવેનેતં વુત્ત’’ન્તિ. પટિઘઅવસ્સવેનાતિ છહિ દ્વારેહિ પટિઘવિસ્સન્દનેન, પટિઘપ્પવત્તિયાતિ અત્થો. ઉપ્પિલાવિતોતિ ન એવમત્થો દટ્ઠબ્બો ઉપ્પિલાવિતત્તસ્સ બોધિમૂલે એવ પહીનત્તા. પટિપન્નકેસૂતિ ઇદં અધિકારવસેન વુત્તં, અપ્પટિપન્નકેસુપિ તથાગતસ્સ અનત્તમનતાકારણં નત્થેવ. એતં વુત્તન્તિ એતં ‘‘અત્તમનો ચેવ હોતી’’તિઆદિવચનં વુત્તં સાવકાનં સમ્માપટિપત્તિયા સત્થુ અનવજ્જાય ચિત્તારાધનાય સમ્ભવતો.

૩૧૨. દમિતોતિ નિબ્બિસેવનભાવાપાદનેન સિક્ખાપિતો. ઇરિયાપથપરિવત્તનવસેન અપરિવત્તિત્વા એકદિસાય એવ સત્તદિસાવિધાવનસ્સ ઇધાધિપ્પેતત્તા સારિતાનં હત્થિદમ્માદીનં એકદિસાધાવનમ્પિ અનિવત્તનવસેનેવ યુત્તન્તિ આહ – ‘‘અનિવત્તિત્વા ધાવન્તો એકંયેવ દિસં ધાવતી’’તિ. કાયેન અનિવત્તિત્વાવાતિ કાયેન અપરિવત્તિત્વા એવ. વિમોક્ખવસેન અટ્ઠ દિસા વિધાવતિ, ન પુરત્થિમાદિદિસાવસેન. એકપ્પહારેનેવાતિ એકનીહારેનેવ, એકસ્મિંયેવ વા દિવસે એકભાગેન. ‘‘પહારો’’તિ હિ દિવસસ્સ તતિયો ભાગો વુચ્ચતિ. વિધાવનઞ્ચેત્થ ઝાનસમાપજ્જનવસેન અકલઙ્કમપ્પતિસાતં જવનચિત્તપવત્તન્તિ આહ ‘‘સમાપજ્જતિયેવા’’તિ. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

સળાયતનવિભઙ્ગસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.