૬. મહાકમ્મવિભઙ્ગસુત્તવણ્ણના

૨૯૮. કમ્મસ્સ મોઘભાવો નામ ફલેન તુચ્છતા ફલાભાવોતિ આહ – ‘‘મોઘન્તિ તુચ્છં અફલ’’ન્તિ. તથં ભૂતન્તિ સચ્ચસદ્દસ્સ અત્થમાહ. પરિબ્બાજકો પન ‘‘સચ્ચ’’ન્તિ ઇમિના તમેવ સફલન્તિ વદતિ. સફલઞ્હિ કમ્મં સત્થુ અભિમતમનોકમ્મન્તિ અધિપ્પાયો. ઇદઞ્ચ ‘‘મોઘં કાયકમ્મ’’ન્તિઆદિવચનં. તં ગહેત્વાતિ પરમ્પરાય ગહેત્વા. એસાતિ પોતલિપુત્તો પરિબ્બાજકો. અભિસઞ્ઞાનિરોધકથં સન્ધાય વદતિ. સાપિ હિ તિત્થિયાનં અન્તરે પાકટા જાતાતિ. થેરોતિ સમિદ્ધિત્થેરો. યથા ભગવતા વુત્તં, તતો ચ અઞ્ઞથાવ દોસારોપનભયેન ગહેત્વા તતો ભગવન્તં થેરો રક્ખતીતિ અધિપ્પાયેન પરિબ્બાજકો, ‘‘પરિરક્ખિતબ્બં મઞ્ઞિસ્સતી’’તિ અવોચાતિ આહ – ‘‘પરિરક્ખિતબ્બન્તિ ગરહતો મોચનેન રક્ખિતબ્બ’’ન્તિ. સઞ્ચેતના અસ્સ અત્થીતિ સઞ્ચેતનિકં. કમ્મન્તિ સઞ્ચેતનિકસ્સપિ કમ્મસ્સ અત્તનો સમયે ઇચ્છિતત્તા પરિબ્બાજકેન વુત્તં.

સઙ્ખતસઙ્ખારતાય રૂપમેવ ‘‘તિલમત્તમ્પિ સઙ્ખાર’’ન્તિ વુત્તં. તેનાહ – ‘‘મંસચક્ખુનાવ પસ્સતી’’તિ. સમાગમદસ્સનં સન્ધાયાતિ કત્થચિપિ તસ્સ દસ્સનં સન્ધાય, ન પરિઞ્ઞાદસ્સનં. તેનાહ ભગવા – ‘‘કુતો પનેવરૂપં કથાસલ્લાપ’’ન્તિ.

૨૯૯. વટ્ટદુક્ખન્તિ સંસારદુક્ખં. કિલેસદુક્ખન્તિ કિલેસસમ્ભવરાગપરિળાહદુક્ખં. સઙ્ખારદુક્ખન્તિ યદનિચ્ચં, તં દુક્ખન્તિ એવં વુત્તદુક્ખં. સચે ભાસિતં ભવેય્યાતિ ઇમં ઈદિસં દુક્ખં સન્ધાય આયસ્મતા સમિદ્ધિના ભાસિતં સિયા નુ ભગવા, અવિભજિત્વા બ્યાકરણં યુત્તમેવાતિ અધિપ્પાયો.

૩૦૦. ઉમ્મઙ્ગન્તિ ઉમ્મુજ્જનં, કથામુળ્હેન અન્તરા અઞ્ઞાણવિસયપઞ્હા ઉમ્મઙ્ગં. તેનાહ – ‘‘પઞ્હાઉમ્મઙ્ગ’’ન્તિ નેવ દિબ્બચક્ખુનાતિ કસ્મા વુત્તં. ન હિ તં અયોનિસો ઉમ્મુજ્જનં દિબ્બચક્ખુવિસયન્તિ? કામઞ્ચેતં ન દિબ્બચક્ખુવિસયં, દિબ્બચક્ખુપરિભણ્ડઞાવિસયં પન સિયાતિ તથા વુત્તં. અધિપ્પાયેનેવાતિ ઉદાયિત્થેરસ્સ અધિપ્પાયેનેવ ગય્હમાનેન તં અયોનિયો ઉમ્મુજ્જનં અઞ્ઞાસિ. સન્નિસીદિતું પુબ્બે નિસિન્નાકારેન સન્નિસીદિતું ન સક્કોતિ. સમિદ્ધિત્થેરેન અનભિસઙ્ખતસ્સેવ અત્થસ્સ કથિતત્તા, ‘‘યં અભૂતં, તદેવ કથેસ્સતી’’તિ વુત્તં. તેનાહ ‘‘અયોનિસો ઉમ્મુજ્જિસ્સતી’’તિ. તિસ્સો વેદના પુચ્છિતા, ‘‘કિં સો વેદિયતી’’તિ અવિભાગેન વેદિયમાનસ્સ જાતિતત્તા. સુખાય વેદનાય હિતન્તિ સુખવેદનિયં. તેનાહ – ‘‘સુખવેદનાય પચ્ચયભૂત’’ન્તિ. સેસેસૂતિ, ‘‘દુક્ખવેદનિય’’ન્તિઆદીસુ.

હેટ્ઠા તિકજ્ઝાનચેતનાતિ એત્થ, ‘‘કુસલતો’’તિ અધિકારતો રૂપાવચરકુસલતો હેટ્ઠા તિકજ્ઝાનચેતનાતિ અત્થો. એત્થાતિ એતેસુ કામાવચરરૂપાવચરસુખવેદનિયકમ્મેસુ. અદુક્ખમસુખમ્પીતિ પિ-સદ્દેન ઇટ્ઠારમ્મણે સુખમ્પીતિ ઇમમત્થં સમ્પિણ્ડેતિ.

યદિ કાયદ્વારે પવત્તતો અઞ્ઞત્થ અદુક્ખમસુખં જનેતિ, અથ કસ્મા, ‘‘દુક્ખસ્સેવ જનનતો’’તિ વુત્તન્તિ આહ – ‘‘સા પન વેદના’’તિઆદિ.

ચતુત્થજ્ઝાનચેતનાતિ એત્થ અરૂપાવચરકુસલચેતનાતિપિ વત્તબ્બં. યથા હિ ‘‘કાયેન વાચાય મનસા’’તિ એત્થ યથાલાભગ્ગહણવસેન મનસા સુખવેદનિયં અદુક્ખમસુખવેદનિયન્તિ અયમત્થો અરૂપાવચરકુસલેપિ લબ્ભતીતિ સુખમ્પિ જનેતિ ઉક્કટ્ઠસ્સ ઞાણસમ્પયુત્તકુસલસ્સ સોળસવિપાકચિત્તનિબ્બત્તનતો, અયઞ્ચ નયો હેટ્ઠા, ‘‘અદુક્ખમસુખમ્પી’’તિ એત્થાપિ વત્તબ્બો. પુબ્બે પરિયાયતો દુક્ખવેદના વુત્તા, સુત્તન્તસંવણ્ણના હેસાતિ ઇદાનિ નિપ્પરિયાયતો પુન દસ્સેતું, ‘‘અપિચા’’તિઆદિ વુત્તં. તેન એત્થ દુક્ખવેદનિયં પવત્તિવસેનેવ વટ્ટતીતિ. એતસ્સાતિ દુક્ખવેદનિયસ્સ પવત્તિવસેનેવ યુજ્જમાનત્તા એતસ્સ વસેન સબ્બં સુખવેદનિયં અદુક્ખમસુખવેદનિયઞ્ચ પવત્તિવસેનેવ વત્તું વટ્ટતિ.

આલયોતિ અભિરુચિ. મહાકમ્મવિભઙ્ગઞાણન્તિ મહતિ કમ્મવિભજને ઞાણં, મહન્તં વા કમ્મવિભજનઞાણં. ભાજનં નામ નિદ્દેસો, અયં પન ઉદ્દેસોતિ કત્વા આહ – ‘‘કતમે ચત્તારો…પે… માતિકાટ્ઠપન’’ન્તિ.

૩૦૧. પાટિયેક્કો અનુસન્ધિ યથાઉદ્દિટ્ઠસ્સ મહાકમ્મવિભઙ્ગઞાણસ્સ અભાજનભાવતો, પુચ્છાનુસન્ધિઅજ્ઝાસયાનુસન્ધીસુ ચ અનન્તોગધત્તા. તેનાહ ‘‘ઇદં હી’’તિઆદિ. ઇદં આરમ્મણં કત્વાતિ ઇધ, ‘‘પાણાતિપાતિં અદિન્નાદાયિ’’ન્તિઆદિના પુગ્ગલાધિટ્ઠાનેન વુત્તં કમ્મવિભઙ્ગં આરબ્ભ. ઇમં પચ્ચયં લભિત્વાતિ તસ્સેવ વેવચનં. ઇદં દસ્સનં ગણ્હન્તીતિ ઇદં, ‘‘અત્થિ કિર, ભો, પાપકાનિ કમ્માનિ, નત્થિ કિર, ભો, પાપકાનિ કમ્માની’’તિ ચ આદીનિ હત્થિદસ્સકઅન્ધાવિય દિટ્ઠમત્તે એવ ઠત્વા અચિત્તકદસ્સનઞ્ચ ગણ્હન્તિ. વીરિયં કિલેસાનં આતાપનવસેન આતપ્પં, તદેવ પદહવસેન પધાનં, પુનપ્પુનં યુઞ્જનવસેન અનુયોગો, તથા ભાવનાય નપ્પમજ્જતિ એતેનાતિ અપ્પમાદો, સમ્મા યોનિસો મનસિ કરોતિ એતેનાતિ સમ્મામનસિકારોતિ વુચ્ચતીતિ અધિપ્પાયેન, ‘‘પઞ્ચપિ વીરિયસ્સેવ નામાની’’તિ આહ. અપ્પમાદો વા સતિયા અવિપ્પવાસો. યસ્મિં મનસિકારે સતિ તસ્સ દિબ્બચક્ખુઞાણં ઇજ્ઝતિ, અયમેત્થ સમ્મામનસિકારોતિ એત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. ચેતોસમાધિન્તિ દિબ્બચક્ખુઞાણસહગતં ચિત્તસમાધિં. તેનાહ ‘‘દિબ્બચક્ખુસમાધિ’’ન્તિ. અઞ્ઞથાતિ અકુસલકમ્મકરણતો અઞ્ઞથા, તં પન કુસલકમ્મકરણં હોતીતિ આહ – ‘‘યે દસ્સન્નં કુસલાનં કમ્મપથાનં પૂરિતત્તા’’તિ દિટ્ઠિથામેનાતિ દિટ્ઠિવસેન દિટ્ઠિબલેન. દિટ્ઠિપરામાસેનાતિ દિટ્ઠિવસેન ધમ્મસભાવં અતિક્કમિત્વા પરામાસેન. અધિટ્ઠહિત્વાતિ, ‘‘ઇદમેવ સચ્ચં, મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ અધિટ્ઠાય અભિનિવિસિત્વા. આદિયિત્વાતિ દળ્હગ્ગાહં ગહેત્વા. વોહરતીતિ અત્તનો ગહિતગ્ગહણં પરેસં દીપેન્તો વોહરતિ.

૩૦૨. તત્રાનન્દાતિ એત્થ ઇતિ-સદ્દો આદિઅત્થો. ઇદમ્પીતિ ઇદં વચનં. ‘‘તત્રાનન્દા’’તિ એવમાદિવચનમ્પીતિ અત્થો. ન મહાકમ્મવિભઙ્ગઞાણસ્સ ભાજનં તસ્સ અનિદ્દેસભાવતો. અસ્સાતિ મહાકમ્મવિભઙ્ગઞાણસ્સ માતિકાટ્ઠપનમેવ દિબ્બચક્ખુકાનં સમણબ્રાહ્મણાનં વસેન અનુઞ્ઞાતબ્બસ્સ ચ દસ્સનવસેન ઉદ્દેસભાવતો. તેનાહ ‘‘એત્થ પના’’તિઆદિ. તત્થ એત્થ પનાતિ ‘‘તત્રાનન્દા’’તિઆદિપાઠે. એતેસં દિબ્બચક્ખુકાનન્તિ એતેસં હેટ્ઠા ચતૂસુપિ વારેસુ આગતાનં દિબ્બચક્ખુકાનં. એત્તકાતિ એકચ્ચિયા સચ્ચગિરા. અનુઞ્ઞાતાતિ અનુજાનિતા. અનનુઞ્ઞાતાતિ પટિક્ખેપિતા. ઇધ અનનુઞ્ઞાતમુખેન દીપિતં અનનુઞ્ઞાતભાવમત્તં. તત્રાનન્દાતિઆદિકે તત્રાતિ નિદ્ધારણે ભુમ્મન્તિ દસ્સેન્તો, ‘‘તેસુ ચતૂસુ સમણબ્રાહ્મણેસૂ’’તિ આહ. ઇદં વચનં ‘‘અત્થિ કિર, ભો…પે… વિપાકો’’તિ ઇદં એવં વુત્તં. અસ્સાતિ તથાવાદિનો સમણબ્રાહ્મણસ્સ. અઞ્ઞેનાકારેનાતિ ‘‘યો કિર, ભો’’તિઆદિના વુત્તકારણતો અઞ્ઞેન કારણેન. દ્વીસુ ઠાનેસૂતિ ‘‘અત્થિ કિર, ભો…પે… વિપાકો’’તિ ચ, ‘‘અપાયં…પે… નિરયં ઉપપન્ન’’ન્તિ ચ ઇમેસુ દ્વીસુ પાઠપદેસેસુ. અનુઞ્ઞાતા તદત્થસ્સ અત્થિભાવતો. તીસુ ઠાનેસૂતિ ‘‘યો કિર, ભો…પે… નિરયં ઉપપજ્જતિ’’, ‘‘યમ્પિ સો…પે… તે સઞ્જાનન્તિ’’, ‘‘યમ્પિ સો યદેવ…પે… મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ ઇમેસુ તીસુ પાઠપદેસેસુ. અનનુઞ્ઞાતા તદત્થસ્સાનેકન્તિકત્તા મિચ્છાભિનિવેસતો ચ. તેનાહ ભગવા – ‘‘અઞ્ઞથા હિ, આનન્દ, તથાગતસ્સ મહાકમ્મવિભઙ્ગઞાણ’’ન્તિ. યથા તે અપ્પહીનવિપલ્લાસા પદેસઞાણસમણબ્રાહ્મણા કમ્મવિભઙ્ગં સઞ્જાનન્તિ, તતો અઞ્ઞથાવ સબ્બસો પહીનવિપલ્લાસસ્સ તથા આગમનાદિઅત્થેન તથાગતસ્સ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ મહાકમ્મવિભઙ્ગઞાણં હોતીતિ અત્થો.

૩૦૩. ઇમિના દિબ્બચક્ખુકેન યં કમ્મં કરોન્તો દિટ્ઠો, તતો પુબ્બેતિ યોજના. તતોતિ તતો કરિયમાનકમ્મતો પુબ્બે. ખન્દોતિ કુમારો. સિવોતિ ઇસ્સરો. પિતામહોતિ બ્રહ્મા. ઇસ્સરાદીહીતિ ઇસ્સરબ્રહ્મપજાપતિઆદીહિ. વિસટ્ઠોતિ નિમ્મિતો. મિચ્છાદસ્સનેનાતિ મિચ્છાદસ્સનવસેન. યન્તિ યં કમ્મં. તત્થાતિ તેસુ પાણાતિપાતાદિવસેન પવત્તકમ્મેસુ. દિટ્ઠેવ ધમ્મેતિ તસ્મિંયેવ અત્તભાવે વિપાકં પટિસંવેદેતીતિ યોજના. ઉપપજ્જિત્વાતિ દુતિયભવે નિબ્બત્તિત્વા. અપરસ્મિં પરિયાયેતિ અઞ્ઞસ્મિં યત્થ કત્થચિ ભવે.

એકં કમ્મરાસિન્તિ પાણાતિપાતાદિભેદેન એકં કમ્મસમુદાયં. એકં વિપાકરાસિન્તિ તસ્સેવ અઙ્ગેન એકં વિપાકસમુદાયં. ઇમિનાતિ યથાવુત્તેન દિબ્બચક્ખુકેન સમણેન બ્રાહ્મણેન વા અદિટ્ઠા. તયોતિ ‘‘પુબ્બે વાસ્સ તં કતં હોતી’’તિઆદિના વુત્તા તયો. દ્વે વિપાકરાસીતિ દિટ્ઠધમ્મવેદનિયો અપરાપરિયાયવેદનિયોતિ દ્વે વિપાકરાસી. ઉપપજ્જવેદનિયં પન તેન દિટ્ઠં, તસ્મા ‘‘દ્વે’’તિ વુત્તં. દિટ્ઠો એકો, અદિટ્ઠા તયોતિ દિટ્ઠે ચ અદિટ્ઠે ચ ચત્તારો કમ્મરાસી, તથા દિટ્ઠો એકો, અદિટ્ઠા દ્વેતિ તયો વિપાકરાસી. ઇમાનિ સત્ત ઠાનાનીતિ યથાવુત્તાનિ સત્ત ઞાણસ્સ પવત્તનટ્ઠાનાનિ. ‘‘ઇમસ્સ નામ કમ્મસ્સ ઇદં ફલં નિબ્બત્ત’’ન્તિ કમ્મસ્સ, ફલસ્સ વા અદિટ્ઠત્તા, ‘‘દુતિયવારે દિબ્બચક્ખુકેન કિઞ્ચિ ન દિટ્ઠ’’ન્તિ વુત્તં. પઠમં વુત્તનયેન તયો કમ્મરાસી વેદિતબ્બા, ઇધ દિબ્બચક્ખુકેન દિટ્ઠસ્સ અભાવતો, ‘‘પચ્ચત્તટ્ઠાનાની’’તિ વુત્તં.

ભવતિ વડ્ઢતિ એતેનાતિ ભબ્બં, વડ્ઢિનિમિત્તં. ન ભબ્બં અભબ્બન્તિ આહ ‘‘ભૂતવિરહિત’’ન્તિ. અત્તનો ફલે ભાસનં દિબ્બનં આભાસનન્તિ આહ – ‘‘આભાસતિ અભિભવતિ પટિબાહતી’’તિ. બલવકમ્મન્તિ મહાસાવજ્જં કમ્મં ગરુસમાસેવિતાદિભેદં. આસન્નેતિ મરણે, અભિણ્હં ઉપટ્ઠાનેન વા તસ્સ મરણચિત્તસ્સ આસન્ને. બલવકમ્મન્તિ ગરુસમાસેવિતતાદિવસેન બલવં કુસલકમ્મં. દુબ્બલકમ્મસ્સાતિ અત્તનો દુબ્બલસ્સ. આસન્ને કુસલં કતન્તિ ઇધાપિ આસન્નતા પુબ્બે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બા.

ઉપટ્ઠાનાકારેનાતિ મરણસ્સ આસન્નકાલે કમ્મસ્સ ઉપટ્ઠાનાકારેન. તસ્સાતિ તસ્સ પુગ્ગલસ્સ. નિબ્બત્તિકારણભૂતં હુત્વા ઉપટ્ઠાતિ અકુસલન્તિ યોજના. તિત્થિયા કમ્મન્તરવિપાકન્તરેસુ અકુસલતાય યં કિઞ્ચિ કમ્મં યસ્સ કસ્સચિ વિપાકસ્સ કારણં કત્વા ગણ્હન્તિ હત્થિદસ્સકઅન્ધાદયો વિય દિટ્ઠમત્તાભિનિવેસિનોતિ, ‘‘અઞ્ઞતિત્થિયા…પે… ઉપટ્ઠાતી’’તિ વુત્તં. ઇતરસ્મિન્તિ ભબ્બઞ્ચેવ ભબ્બાભાસઞ્ચ, ભબ્બં અભબ્બાભાસન્તિ ઇમસ્મિં દ્વયે. એસેવ નયો પઠમદુતિયપુગ્ગલવસેન પુરિમાનં દ્વિન્નં કમ્માનં યોજનાનયો વુત્તો ઉપટ્ઠાનાકારવસેન. અયમેવ તતિયચતુત્થપુગ્ગલવસેન પચ્છિમાનં દ્વિન્નં કમ્માનં યોજનાનયો. તતિયસ્સ હિ કમ્મસ્સ કુસલત્તા તસ્સ ચ સગ્ગે નિબ્બત્તત્તા તત્થ કારણભૂતં કુસલં હુત્વા ઉપટ્ઠાતિ; તથા ચતુત્થસ્સપિ કમ્મસ્સ કુસલત્તા, તસ્સ પન નિરયે નિબ્બત્તત્તા તત્થ નિબ્બત્તિકારણભૂતં અઞ્ઞતિત્થિયાનં અકુસલં હુત્વા ઉપટ્ઠાતીતિ. યં પનેત્થ અત્થતો અવિભત્તં, તં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

મહાકમ્મવિભઙ્ગસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.