૫. ચૂળકમ્મવિભઙ્ગસુત્તવણ્ણના

૨૮૯. અઙ્ગસુભતાયાતિ અઙ્ગાનં હત્થપાદાદિસરીરાવયવાનં સુન્દરભાવેન. યં અપચ્ચં કુચ્છિતં મુદ્ધં વા, તત્થ લોકે માણવવોહારો, યેભુય્યેન સત્તા દહરકાલે સુદ્ધધાતુકા હોન્તીતિ વુત્તં, ‘‘તરુણકાલે વોહરિંસૂ’’તિ. અધિપતિત્તાતિ ઇસ્સરભાવતો.

સમાહારન્તિ સન્નિચયં. પણ્ડિતો ઘરમાવસેતિ યસ્મા અપ્પતરેપિ બ્યયમાને ભોગા ખીયન્તિ, અપ્પતરેપિ સઞ્ચયમાને વડ્ઢન્તિ, તસ્મા વિઞ્ઞુજાતિકો કિઞ્ચિ બ્યયં અકત્વા અયમેવ ઉપ્પાદેન્તો ઘરાવાસં અનુતિટ્ઠેય્યાતિ લોભાદેસિતમત્થં વદતિ.

ધનલોભેન…પે… નિબ્બત્તો. લોભવસિકસ્સ હિ ગતિ નિરયો વા તિરચ્છાનયોનિ વા. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘નિમિત્તસ્સાદગથિતં વા, ભિક્ખવે, વિઞ્ઞાણં તિટ્ઠમાનં તિટ્ઠતિ અનુબ્યઞ્જનસ્સાદગથિતં વા. તસ્મિં સમયે કાલઙ્કરેય્ય, દ્વિન્નં ગતીનં અઞ્ઞતરં ગતિં વદામિ – નિરયં વા તિરચ્છાનયોનિં વા’’તિ (સં. નિ. ૪.૨૩૫). નિરયે નિબ્બત્તિસ્સતિ કતોકાસસ્સ કમ્મસ્સ પટિબાહિતું અસક્કુણેય્યભાવતો.

પત્તક્ખન્ધઅધોમુખભાવં સન્ધાય ‘‘ઓનામેત્વા’’તિ વુત્તં. બ્રાહ્મણચારિત્તસ્સ ભાવિતતં સન્ધાયાહ ‘‘બ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તો’’તિ. તં પવત્તિં પુચ્છીતિ સુતમેતં મયા, ‘‘મય્હં પિતા સુનખો હુત્વા નિબ્બત્તો’’તિ, એતં ભોતા ગોતમેન વુત્તન્તિ. કિમિદં વુત્તન્તિ ઇમં પવત્તિં પુચ્છિ.

તથેવ વત્વાતિ યથા સુનખસ્સ વુત્તં, તથેવ વત્વા. અવિસંવાદનત્થન્તિ, ‘‘તોદેય્યબ્રાહ્મણો સુનખો જાતો’’તિ અત્તનો વચનસ્સ અવિસંવાદનત્થં, વિસંવાદનાભાવદસ્સનત્થન્તિ અધિપ્પાયો. ઞાતોમ્હિ ઇમિનાતિ ઇમિના મમ પુત્તેન મય્હં પુરિમજાતિયં પિતાતિ એવં ઞાતો અમ્હીતિ જાનિત્વા. બુદ્ધાનુભાવેન કિર સુનખો તથા દસ્સેતિ, ન જાતિસ્સરતાય. ભગવન્તં દિસ્વા ભુક્કરણં પન પુરિમજાતિસિદ્ધવાસનાય. ભવપટિચ્છન્નન્તિ ભવન્તરભાવેન પટિચ્છન્નં. નામ-સદ્દો સમ્ભાવને. પટિસન્ધિઅન્તરન્તિ અઞ્ઞજાતિપટિસન્ધિગ્ગહણેન હેટ્ઠિમજાતં ગતિં. અઙ્ગવિજ્જાપાઠકો કિરેસ, તેન અપ્પાયુકદીઘાયુકતાદિવસેન ચુદ્દસ પઞ્હે અભિસઙ્ખરિ; એવં કિરસ્સ અહોસિ, ‘‘ઇમેસં સત્તાનં અપ્પાયુકતાદયો વિસેસા અઙ્ગપચ્ચઙ્ગવસેન સલ્લક્ખિયન્તિ. ન ખો પનેતં યુત્તં ‘અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાનિ યાવ તેસં તેસં કારણ’ન્તિ; તસ્મા ભવિતબ્બમેત્થ અઞ્ઞેનેવ કારણેન. સમણો ગોતમો તં કારણં વિભજિત્વા કથેસ્સતિ, એવાયં સબ્બઞ્ઞૂતિ નિચ્છયો મે અપણ્ણકો ભવિસ્સતી’’તિ. અપરે પન ભણન્તિ, ‘‘તિરચ્છાનગતં મનુસ્સં વા આવિસિત્વા ઇચ્છિતત્થકસાવનં નામ મહામન્તવિજ્જાવસેન હોતિ; તસ્મા ન એત્તાવતા સમણસ્સ ગોતમસ્સ સબ્બઞ્ઞુતા સુનિચ્છિતા હોતિ. યં નૂનાહં કમ્મફલમસ્સ ઉદ્દિસ્સ પઞ્હં પુચ્છેય્યં, તત્થ ચ મે ચિત્તં આરાધેન્તો પઞ્હં બ્યાકરિસ્સતિ. એવાયં સબ્બઞ્ઞૂતિ વિનિચ્છયો મે ભવિસ્સતીતિ તે પઞ્હે પુચ્છતી’’તિ.

ભણ્ડકન્તિ સાપતેય્યં, સન્તકન્તિ અત્થો. કમ્મુના દાતબ્બં આદિયન્તીતિ કમ્મદાયાદા, અત્તના કતૂપચિતકમ્મફલભાગીતિ અત્થો. તં પન કમ્મદાયજ્જં કારણોપચારેન વદન્તો, ‘‘કમ્મં એતેસં દાયજ્જં ભણ્ડકન્તિ અત્થો’’તિ આહ – યથા ‘‘કુસલાનં, ભિક્ખવે, ધમ્માનં સમાદાનહેતુ એવમિદં પુઞ્ઞં પવડ્ઢતી’’તિ (દી. નિ. ૩.૮૦). યવતિ ફલં સભાવતો ભિન્નમ્પિ અભિન્નં વિય મિસ્સિતં હોતિ, એતેનાતિ યોનીતિ આહ – ‘‘કમ્મં એતેસં યોનિ કારણ’’ન્તિ. મમત્તવસેન બજ્ઝતિ સંબજ્ઝતીતિ બન્ધુ, ઞાતિ સાલોહિતો ચ. કમ્મં પન એકન્તસમ્બન્ધમેવાતિ આહ – ‘‘કમ્મં એતેસં બન્ધૂ’’તિ. પતિટ્ઠાતિ અવસ્સયો. કમ્મસદિસો હિ સત્તાનં અવસ્સયો નત્થિ, અઞ્ઞો કોચિ ઇસ્સરો બ્રહ્મા વા ન કરોતિ તાદિસં કત્તું સજ્જિતું અસમત્થભાવતો. યં પનેત્થ વત્તબ્બં, તં વિસુદ્ધિમગ્ગસંવણ્ણનાયં વુત્તનયેન વેદિતબ્બં. કમ્મમેવાતિ કસ્મા અવધારિતં, નનુ કિલેસાપિ સત્તાનં હીનપણીતભાવકારણં, ન કેવલન્તિ? સચ્ચમેતં, કિલેસપયોગેન વિપાકવટ્ટં નિબ્બત્તં કમ્મપવત્તિતમેવાતિ કત્વા વુત્તં. ‘‘કથિતસ્સ અત્થં ન સઞ્જાનાસી’’તિ સઙ્ખેપતો વત્વા નનુ ભગવા મહાકારુણિકો પરેસં ઞાપનત્થમેવ ધમ્મં દેસેતીતિ આહ – ‘‘માનનિસ્સિતો કિરેસા’’તિઆદિ.

૨૯૦. સમત્તેનાતિ પરિયત્તેન, યથા તં ફલં દાતું સમત્થં હોતિ, એવં કતેન, ઉપચિતેનાતિ અત્થો. તાદિસં પન અત્તનો કિચ્ચે અનૂનં નામ હોતીતિ આહ ‘‘પરિપુણ્ણેના’’તિ. સમાદિન્નેનાતિ એત્થ સમાદાનં નામ તણ્હાદિટ્ઠીહિ ગહણં પરામસનન્તિ આહ – ‘‘ગહિતેન પરામટ્ઠેના’’તિ. પટિપજ્જતિ એતાય સુગતિદુગ્ગતીતિ પટિપદા, કમ્મં. તથા હિ તં ‘‘કમ્મપથો’’તિ વુચ્ચતિ.

એસાતિ પટિપદા. દુબ્બલં ઉપઘાતકમેવ સિયાતિ ઉપપીળકસ્સ વિસયં દસ્સેતું, ‘‘બલવકમ્મેના’’તિઆદિ વુત્તં. બલવકમ્મેનાતિ પુઞ્ઞકમ્મેન. વદતિ નામાતિ વદન્તો વિય હોતિ. નિબ્બત્તાપેય્યન્તિ કસ્મા વુત્તં, નનુ ઉપપીળકસભાવં કમ્મં જનકસભાવં ન હોતીતિ? સબ્બમેતં પરિકપ્પનવચનં, યથા મનુસ્સા પચ્ચત્થિકં પટિપક્ખં કિઞ્ચિ કાતું અસમત્થાપિ કેચિ આલમ્બનવસેન સમત્થા વિય અત્તાનં દસ્સેન્તિ, એવંસમ્પદમિદન્તિ કેચિ. અપરે પન ભણન્તિ – યસ્સિદં કમ્મસ્સવિપાકં પીળેતિ, સચે તસ્મિં અનોકાસે એવ સયં વિપચ્ચિતું ઓકાસં લભેય્ય, અપાયેસુ એવ તંસમઙ્ગિપુગ્ગલં નિબ્બત્તાપેય્ય, યસ્મા તં કમ્મં બલવં હુત્વા અવસેસપચ્ચયસમવાયેન વિપચ્ચિતું આરદ્ધં, તસ્મા ઇતરં તસ્સ વિપાકં વિબાધેન્તં ઉપપીળકં નામ જાતં. એતદત્થમેવ ચેત્થ ‘‘બલવકમ્મેન નિબ્બત્ત’’ન્તિ બલવગ્ગહણં કતં. કિચ્ચવસેન હિ નેસં કમ્માનં એતા સમઞ્ઞા, યદિદં ઉપપીળકં ઉપચ્છેદકં જનકં ઉપત્થમ્ભકન્તિ, ન કુસલાનિ વિય ઉપત્થમ્ભાનિ હોન્તિ નિબ્બત્તત્થાય. પીળેત્વાતિ વિહેઠેત્વા પટિઘાટનાદિવસેન ઉચ્છુતેલયન્તાદયો વિય ઉચ્છુતિલાદિકે વિબાધેત્વા. નિરોજન્તિ નિત્તેજં. નિયૂસન્તિ નિરસં. કસટન્તિ નિસ્સારં. પરિસ્સયન્તિ ઉપદ્દવં.

ઇદાનિ પરિસ્સયસ્સ ઉપનયનાકારં દસ્સેન્તેન તત્થ, ‘‘દારકસ્સા’’તિઆદિં વત્વા ભોગાનં વિનાસનાકારં દસ્સેતું, પુન ‘‘દારકસ્સા’’તિઆદિ વુત્તં. કુમ્ભદોહનાતિ કુમ્ભપૂરખીરા. ગોમણ્ડલેતિ ગોયૂથે.

અટ્ઠુસભગમનં કત્વાતિ અટ્ઠઉસભપ્પમાણં પદેસં પચ્ચત્થિકં ઉદ્દિસ્સ ધનુગ્ગહો અનુયાયિં કત્વા. તન્તિ સરં. અઞ્ઞોતિ પચ્ચત્થિકો. તત્થેવ પાતેય્ય અચ્ચાસન્નં કત્વા સરસ્સ ખિત્તત્તા. વાળમચ્છોદકન્તિ મકરાદિવાળમચ્છવન્તં ઉદકં.

પટિસન્ધિનિબ્બત્તકં કમ્મં જનકકમ્મં નામ પરિપુણ્ણવિપાકદાયિભાવતો, ન પવત્તિવિપાકમત્તનિબ્બત્તકં. ભોગસમ્પદાદીતિ આદિ-સદ્દેન આરોગ્યસમ્પદાદિ-પરિવારસમ્પદાદીનિ ગણ્હાતિ. ન દીઘાયુકતાદીનિ હિ અપ્પાયુકતાસંવત્તનિકેન કમ્મુના નિબ્બત્તાનિ; અઞ્ઞં દીઘાયુકતાકરણેન ઉપત્થમ્ભેતું સક્કોતિ; ન અતિદુબ્બણ્ણં અપ્પેસક્ખં નીચકુલીનં દુપ્પઞ્ઞં વા વણ્ણવન્તતાદિવસેન. તથા હિ વક્ખતિ, ‘‘ઇમસ્મિં પન પઞ્હવિસ્સજ્જને’’તિઆદિ, તં પન નિદસ્સનવસેન વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં.

પુરિમાનીતિ ઉપપીળકોપચ્છેદકાનિ. ઉપપીળકુપઘાતા નામ કુસલવિપાકપટિબાહકાતિ અધિપ્પાયેન ‘‘દ્વે અકુસલાનેવા’’તિ વુત્તં. ઉપત્થમ્ભકં કુસલમેવાતિ એત્થ યથા જનકં ઉભયસભાવં, એવં ઇતરેસમ્પિ ઉભયસભાવતાય વુચ્ચમાનાય ન કોચિ વિરોધો. દેવદત્તાદીનઞ્હિ નાગાદીનં ઇતો અનુપ્પવચ્છિતાનં પેતાદીનઞ્ચ નરકાદીસુ અકુસલકમ્મવિપાકસ્સ ઉપત્થમ્ભનુપપીળનુપઘાતનાનિ ન ન સમ્ભવન્તિ. એવઞ્ચ કત્વા યા હેટ્ઠા બહૂસુ આનન્તરિયેસુ એકેન ગહિતપટિસન્ધિકસ્સ ઇતરેસં તસ્સ અનુબલપ્પદાયિતા વુત્તા, સાપિ સમત્થિતા હોતિ. યસ્મિઞ્હિ કમ્મે કતે જનકનિબ્બત્તં કુસલફલં વા અકુસલફલં વા બ્યાધિધાતુસમતાદિનિમિત્તં વિબાધીયતિ, તમુપત્થમ્ભકં. યસ્મિં પન કતે જાતિસમત્થસ્સ પટિસન્ધિયં પવત્તિયઞ્ચ વિપાકકટત્તારૂપાનં ઉપ્પત્તિ હોતિ, તં જનકં. યસ્મિં પન કતે અઞ્ઞેન જનિતસ્સ ઇટ્ઠસ્સ વા અનિટ્ઠસ્સ વા ફલસ્સ વિબાધાવિચ્છેદપચ્ચયાનુપ્પત્તિયા ઉપબ્રૂહનપચ્ચયુપ્પત્તિયા ચ જનકસામત્થિયાનુરૂપં પરિવુત્તિચિરતરપબન્ધા હોતિ, એતં ઉપત્થમ્ભકં. તથા યસ્મિં કતે જનકનિબ્બત્તં કુસલફલં અકુસલફલં વા બ્યાધિધાતુસમતાદિનિમિત્તં વિબાધીયતિ, તં ઉપપીળકં. યસ્મિં પન કતે જનકસામત્થિયવસેન ચિરતરપબન્ધારહમ્પિ સમાનં ફલં વિચ્છેદકપચ્ચયુપ્પત્તિયા વિચ્છિજ્જતિ, તં ઉપઘાતકન્તિ અયમેત્થ સારો.

તત્થાતિ તેસુ કમ્મેસુ. ઉપચ્છેદકકમ્મેનાતિ આયુનો ઉપઘાતકકમ્મેન. સ્વાયમુપઘાતકભાવો દ્વિધા ઇચ્છિતબ્બોતિ તં દસ્સેતું ‘‘પાણાતિપાતિના’’તિઆદિ વુત્તં. ન સક્કોતિ પાણાતિપાતકમ્મુના સન્તાનસ્સ તથાભિસઙ્ખતત્તા. યસ્મિઞ્હિ સન્તાને નિબ્બત્તં, તસ્સ તેન અભિસઙ્ખતતા અવસ્સં ઇચ્છિતબ્બા તત્થેવ તસ્સ વિપાકસ્સ વિનિબન્ધનતો. એતેન કુસલસ્સ કમ્મસ્સ આયૂહનક્ખણેયેવ પાણાતિપાતો તાદિસં સામત્થિયુપઘાતં કરોતીતિ દસ્સેતિ, તતો કમ્મં અપ્પફલં હોતિ. ‘‘દીઘાયુકા’’તિઆદિના ઉપઘાતસામત્થિયેન ખેત્તે ઉપ્પન્નસસ્સં વિય ઉપપત્તિનિયામકા ધમ્માતિ દસ્સેતિ. ઉપપત્તિ નિયતવિસેસે વિપચ્ચિતું ઓકાસે કરોન્તે એવ કુસલકમ્મે આકડ્ઢિયમાનપટિસન્ધિકં પાણાતિપાતકમ્મં અપ્પાયુકત્થાય નિયમેતીતિ આહ – ‘‘પટિસન્ધિમેવ વા નિયામેત્વા અપ્પાયુકં કરોતી’’તિ. પાણાતિપાતચેતનાય અચ્ચન્તકટુકવિપાકત્તા સન્નિટ્ઠાનચેતનાય નિરયે નિબ્બત્તતિ તસ્સા અત્થસ્સ ખીણાભાવતો; ઇતરે પન ન તથા ભારિયાતિ આહ – ‘‘પુબ્બા…પે… હોતી’’તિ. ઇધ પન યં હેટ્ઠા વુત્તસદિસં, તં વુત્તનયેન વેદિતબ્બં.

મનુસ્સામનુસ્સપરિસ્સયાતિ માનુસકા અમાનુસકા ચ ઉપદ્દવા. પુરતોતિ પુબ્બદ્વારતો. પચ્છતોતિ પચ્છિમવત્થુતો. પવટ્ટમાનાતિ પરિજનસ્સ, દેવતાનં વા દેસેન પવટ્ટમાના. પરેહીતિ પુરાતનેહિ પરેહિ. સમ્મુખીભાવન્તિ સામિભાવવસેન પચ્ચક્ખત્તં. આહરિત્વા દેન્તિ ઇણાયિકા. કમ્મન્તાતિ વણિજ્જાદિકમ્માનિ. અપાણાતિપાતકમ્મન્તિ પાણાતિપાતસ્સ પટિપક્ખભૂતં કમ્મં; પાણાતિપાતા વિરતિવસેન પવત્તિતકમ્મન્તિ અત્થો. દીઘાયુકસંવત્તનિકં હોતિ વિપાકસ્સ કમ્મસરિક્ખભાવતો. ઇમિના નયેનાતિ ઇમિના અપ્પાયુકદીઘાયુકસંવત્તનિકેસુ કમ્મેસુ યથાવુત્તેન તં સંવત્તનિકવિભાવનનયેન.

વિહેઠનકમ્માદીનિપીતિ પિ-સદ્દેન કોધઇસ્સામનકમચ્છેરથદ્ધઅવિદ્દસુભાવવસેન પવત્તિતકમ્માનિ સઙ્ગણ્હાતિ. તથેવાતિ યથા પાણાતિપાતકમ્મં અત્થતો એવં વદતિ નામાતિ વુત્તં, તથેવ વદમાનાનિ વિય. ‘‘યં યદેવાતિપત્થેન્તિ, સબ્બમેતેન લબ્ભતી’’તિ (ખુ. પા. ૮.૧૦) વચનતો યથા સબ્બકુસલં સબ્બાસં સમ્પત્તીનં ઉપનિસ્સયો, એવં સબ્બં અકુસલં સબ્બાસં વિપત્તીનં ઉપનિસ્સયોતિ, ‘‘ઉપપીળનેન નિબ્ભોગતં આપાદેત્વા’’તિઆદિ વુત્તં. તથા હિ પાણાતિપાતકમ્મવસેનપિ અયં નયો દસ્સિતો. અવિહેઠનાદીનીતિ એત્થ આદિ-સદ્દેન અક્કોધન-અનિસ્સામન-દાન-અનતિમાન-વિદ્દસુભાવેન પવત્તકમ્માનિ સઙ્ગણ્હાતિ.

૨૯૩. ઇસ્સા મનો એતસ્સાતિ ઇસ્સામનકોતિ આહ ‘‘ઇસ્સાસમ્પયુત્તચિત્તો’’તિ. ઉપક્કોસન્તોતિ અક્કોસવત્થૂહિ અક્કોસન્તો. ઇસ્સં બન્ધતીતિ ઇસ્સં અનુબન્ધતિ ઇસ્સાસહિતમેવ ચિત્તં અનુપવત્તેતિ. અપ્પેસક્ખોતિ અપ્પાનુભાવો અપ્પઞ્ઞાતો. તેનાહ ‘‘ન પઞ્ઞાયતી’’તિ. સા પનસ્સ અપ્પાનુભાવતા પરિવારાભાવેન પાકટા હોતીતિ આહ ‘‘અપ્પપરિવારો’’તિ.

૨૯૪. મચ્છરિયવસેન ન દાતા હોતીતિ સબ્બસો દેય્યધમ્મસ્સ અભાવેન ન દાતા ન હોતિ. અમચ્છરી હિ પુગ્ગલો સતિ દેય્યધમ્મે યથારહં દેતિયેવ.

૨૯૫. અભિવાદેતબ્બં ખેત્તવસેન મત્થકપ્પત્તં દસ્સેતું, ‘‘બુદ્ધં વા’’તિઆદિ વુત્તં. અઞ્ઞેપિ માતુપિતુજેટ્ઠભાતરાદયો અભિવાદનાદિઅરહા સન્તિ, તેસુ થદ્ધાદિવસેન કરણં નીચકુલસંવત્તનિકમેવ. ન હિ પવત્તે સક્કા કાતુન્તિ સમ્બન્ધો. તેન પવત્તિવિપાકદાયિનો કમ્મસ્સ વિસયો એસોતિ દસ્સેતિ. તેનાહ ‘‘પટિસન્ધિમેવ પના’’તિઆદિ.

૨૯૬. અપરિપુચ્છનેનાતિ અપરિપુચ્છામત્તેન નિરયે ન નિબ્બત્તતિ; અપરિપુચ્છાહેતુ પન કત્તબ્બાકરણાદીહિ સિયા નિરયનિબ્બત્તીતિ પાળિયં, ‘‘ન પરિપુચ્છિતા હોતી’’તિઆદિ વુત્તન્તિ દસ્સેન્તો, ‘‘અપરિપુચ્છકો પના’’તિઆદિમાહ. યથાનુસન્ધિં પાપેસીતિ દેસનં યથાનુસન્ધિનિટ્ઠાનં પાપેસિ. સેસં વુત્તનયત્તા સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

ચૂળકમ્મવિભઙ્ગસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.