૧૨. દક્ખિણાવિભઙ્ગસુત્તવણ્ણના

૩૭૬. મહાપજાપતિગોતમીતિ એત્થ ગોતમીતિ તસ્સ ગોતમગોત્તતો આગતં નામં, મહાપજાપતિ પન ગુણતો. તં વિવરિતું, ‘‘નામકરણદિવસે પનસ્સા’’તિઆદિ વુત્તં. મહતિં ઉળારં પજં જનનપોસનેહિ પરિરક્ખતીતિ મહાપજાપતિ. પરિભોગવસેન ન હઞ્ઞતીતિ અહતં. સિપ્પિકાનન્તિ તન્તવાયાનં. વાયનટ્ઠાનન્તિ વીનટ્ઠાનં. તાનિ મં ન તોસેન્તિ કાયિકસ્સ પુઞ્ઞસ્સ અભાવતો. તેનાહ – ‘‘સહત્થા કતમેવ મં તોસેતી’’તિ. પિસિત્વા નિબ્બત્તનં કત્વા. પોથેત્વાતિ સુખુમભાવાપાદનત્થં ધનુકેન નેત્વા. કાલાનુકાલઞ્ચ ધાતિગણપરિવુતા ગન્ત્વા વેમકોટિં અગ્ગહેસિ એકદિવસન્તિ અધિપ્પાયો. એવઞ્હિ ‘‘એકદિવસં પન…પે… અકાસી’’તિ પુરિમવચનેન તં ન વિરુજ્ઝેય્ય.

છ ચેતનાતિ છબ્બિધા ચેતના. ન હિ તા છયેવ ચેતનાતિ. સઙ્ઘે ગોતમિ દેહિ…પે… સઙ્ઘો ચાતિ ઇદમેવ સુત્તપદં. સઙ્ઘે ગોતમિ દેહીતિ સઙ્ઘસ્સ દાનાય નિયોજેસિ, તસ્મા સઙ્ઘોવ દક્ખિણેય્યતરોતિ અયમેવેત્થ અત્થો. યદિ એવન્તિઆદિના તત્થ બ્યભિચારં દસ્સેતિ. રાજમહામત્તાદયોતિઆદિના તત્થ બ્યતિરેકતો નિદસ્સનં આહ. મહન્તતરા ભવેય્યુન્તિ આનુભાવાદિના મહન્તતરા ભવેય્યું, ન ચ તં અત્થીતિ. તસ્માતિ યસ્મા ગુણવિસિટ્ઠહેતુકં દક્ખિણેય્યતં અનપેક્ખિત્વા અત્તનો દીયમાનસ્સ દાપનં લભતિ, તસ્મા. મા એવં ગણ્હાતિ સમ્માસમ્બુદ્ધતો સઙ્ઘોવ દક્ખિણેય્યો’’તિ મા ગણ્હ.

તત્થ નિચ્છયસાધકં સુત્તપદં દસ્સેન્તો, ‘‘નયિમસ્મિં લોકે…પે… વિપુલફલેસિન’’ન્તિ આહ. સ્વાયમત્થો રતનસુત્તે (ખુ. પા. ૬.૩; સુ. નિ. ૨૨૬), ‘‘યં કિઞ્ચિ વિત્ત’’ન્તિ ગાથાય, અગ્ગપસાદસુત્તાદીહિ (ઇતિવુ. ૯૦) ચ વિભાવેતબ્બોતિ. તેનાહ – ‘‘સત્થારા ઉત્તરિતરો દક્ખિણેય્યો નામ નત્થી’’તિ.

ગોતમિયા અન્તિમભવિકતાય દાનસ્સ દીઘરત્તં હિતાય સુખાય અનુપ્પાદનતો ન તં ગરુતરં સઙ્ઘસ્સ પાદાપને કારણન્તિ આહ – ‘‘પચ્છિમાય જનતાયા’’તિઆદિ. વચનતોપીતિ તસ્સ વત્થયુગસ્સ સત્થુ એવ પટિગ્ગહણાય વચનતોપિ. તેનાહ ‘‘ન હી’’તિઆદિ.

સત્થા સઙ્ઘપરિયાપન્નોવ ઈદિસે ઠાને અગ્ગફલટ્ઠતાય અટ્ઠ-અરિયપુગ્ગલભાવતો, સચે પનસ્સ ન સયં સઙ્ઘપરિયાપન્નતા, કથં સઙ્ઘે પૂજિતે સત્થા પૂજિતો નામ સિયાતિ અધિપ્પાયો. તીણિ સરણગમનાનિ તયો એવ અગ્ગપસાદાતિ વક્ખતીતિ અધિપ્પાયો. અભિધેય્યાનુરૂપાનિ હિ લિઙ્ગવચનાનિ. ન રુહતિ અયાથાવપટિપત્તિભાવતો, ન ગિહિવેસગ્ગહણાદિના ગિહિભાવસ્સ પટિક્ખિપિતત્તા. ન વત્તબ્બમેતં ‘‘સત્થા સઙ્ઘપરિયાપન્નો’’તિ સત્થુભાવતો. સાવકસમૂહો હિ સઙ્ઘો. સઙ્ઘગણે હિ સત્થા ઉત્તરિતરો અનઞ્ઞસાધારણગુણેહિ સમન્નાગતભાવતો મૂલરતનભાવતો ચ.

૩૭૭. સમ્પતિજાતસ્સ મહાસત્તસ્સ સત્તપદવીતિહારગમનં ધમ્મતાવસેન જાતં, પરં તદઞ્ઞદહરસદિસી પટિપત્તીતિ આહ – ‘‘હત્થપાદકિચ્ચં અસાધેન્તેસૂ’’તિ.

૩૭૮. પચ્ચૂપકારં ન સુકરં વદામિ અનુચ્છવિકકિરિયાય કાતું અસક્કુણેય્યત્તા. અભિવાદેન્તિ એતેનાતિ અભિવાદનં. વન્દમાનેહિ અન્તેવાસિકેહિ આચરિયં ‘‘સુખી હોતૂ’’તિઆદિના અભિવાદેન્તિ નામ. તેન વુત્તં ‘‘અભિવાદન’’ન્તિ. તદભિમુખો…પે… વન્દિત્વા નિપજ્જતિ, સેય્યથાપિ આયસ્મા સારિપુત્તો. કાલાનુકાલં ઉપટ્ઠાનં બીજયનપાદસમ્બાહનાદિ અનુચ્છવિકકમ્મસ્સ કરણં નામ. અનુચ્છવિકં કિરિયં કાતું ન સક્કોતિયેવ, યસ્મા આચરિયેન કતસ્સ ધમ્માનુગ્ગહસ્સ અન્તેવાસિના કરિયમાનો આમિસાનુગ્ગહો સઙ્ખમ્પિ કલમ્પિ કલભાગમ્પિ ન ઉપેતિયેવાતિ. તેન વુત્તં ‘‘ન સુપ્પતિકારં વદામી’’તિ.

૩૭૯. પાટિપુગ્ગલિકં દક્ખિણં આરબ્ભ સમુટ્ઠિતં, ‘‘તં મે ભગવા પટિગ્ગણ્હતૂ’’તિ મહાપજાપતિગોતમિયા વચનં નિમિત્તં કત્વા દેસનાય ઉટ્ઠિતત્તા. ન કેવલઞ્ચ તસ્સા એવ વચનં, અથ ખો આનન્દત્થેરોપિ…પે… સમાદપેસિ, તસ્મા વિભાગતો ચુદ્દસસુ…પે… હોતીતિ દસ્સેતું, ઇમં દેસનં આરભિ. તત્થ પતિપચ્ચેકં પુગ્ગલં દીયતીતિ પાટિપુગ્ગલિકં. પઠમસદ્દો યથા અગ્ગત્થો, એવં સેટ્ઠપરિયાયોપીતિ આહ ‘‘જેટ્ઠકવસેનપી’’તિ. અગ્ગા ઉત્તમે ખેત્તે પવત્તત્તા. દુતિયતતિયાપિ પરમદક્ખિણાયેવ સબ્બસો સમ્માવિક્ખમ્ભિતરાગાદિકિલેસત્તા. રાગાદયો હિ અદક્ખિણેય્યભાવસ્સ કારણં. તેનેવાહ – ‘‘તિણદોસાનિ ખેત્તાનિ, રાગદોસા અયં પજા’’તિઆદિ (ધ. પ. ૩૫૬). યસ્મા પન સવાસનં સબ્બસો સમુચ્છિન્નકિલેસેહિ તતો એવ સબ્બસો અપ્પટિહતઞાણચારેહિ અનન્તાપરિમેય્યગુણગણાધારેહિ સમ્માસમ્બુદ્ધેહિ સદિસો સદેવકે લોકે કોચિ દક્ખિણેય્યો નત્થિ. તસ્મા ‘‘પરમદક્ખિણાયેવા’’તિ સાસઙ્કં વદતિ. યસ્મા પઞ્ચાભિઞ્ઞો અટ્ઠસમાપત્તિલાભી એવ હોતિ લોકિયાભિઞ્ઞાનં અટ્ઠસમાપત્તિઅધિટ્ઠાનત્તા, તસ્મા ‘‘લોકિયપઞ્ચાભિઞ્ઞે’’ઇચ્ચેવ વુત્તં, ન ‘‘અટ્ઠસમાપત્તિલાભિમ્હી’’તિ તાય અવુત્તસિદ્ધત્તા. ગોસીલધાતુકોતિ ગોસીલસભાવો, સીલવતા સદિસસીલોતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘અસઠો’’તિઆદિ. તેન ન અલજ્જિધાતુકો પકતિસિદ્ધો ઇધ પુથુજ્જનસીલવાતિ અધિપ્પેતોતિ દસ્સેતિ.

પરિચ્છિન્દન્તોતિ એત્તકોતિ પચ્ચેકપ્પમાણતો તતો એવ અઞ્ઞમઞ્ઞં અસઙ્કરતોવ પરિચ્છિન્દન્તો. કથં પન અસઙ્ખ્યેય્યભાવેન વુચ્ચમાનો વિપાકો પરિચ્છિન્નો હોતિ? સોપિ તસ્સ પરિચ્છેદો એવ ઇતરેહિ અસંકિણ્ણભાવદીપનતો, એતદત્થમેવ પુબ્બે અસઙ્કરગ્ગહણં કતં. ગુણવસેનાતિ લક્ખણસમ્પન્નાદિગુણવસેન. ઉપકારવસેનાતિ ભોગરક્ખાદિઉપકારવસેન. યં પોસનત્થં દિન્નં, ઇદં ન ગહિતં દાનલક્ખણાયોગતો. અનુગ્ગહપૂજનિચ્છાવસેન હિ અત્તનો દેય્યવત્થુપરિચ્ચાગો દાનં ભયરાગલદ્ધુકામકુલાદિવસેન સાવજ્જાભાવતો. તમ્પિ ન ગહિતં અયાવદત્થતાઅપરિપુણ્ણભાવેન યથાધિપ્પેતફલદાનાસમત્થભાવતો. સમ્પત્તસ્સાતિ સન્તિકાગતસ્સ. તેન સમ્પત્તિપયોજને અનપેક્ખતં દસ્સેતિ. ફલં પટિકઙ્ખિત્વાતિ ‘‘ઇદં મે દાનમયં પુઞ્ઞં આયતિં સુખહિતભાવાય હોતૂ’’તિઆદિના ફલં પચ્ચાસીસિત્વા. તેનસ્સ ફલદાને નમિયતં દસ્સેતિ, યાવદત્થન્તિ ઇમિના પરિપુણ્ણફલતં. સતગુણાતિ એત્થ ગુણસદ્દો ન ‘‘ગુણેન નામં ઉદ્ધરેય્ય’’ન્તિઆદીસુ (ધ. સ. અટ્ઠ. ૧૩૧૩; ઉદા. અટ્ઠ. ૫૩; પટિ. મ. અટ્ઠ. ૧.૧.૭૬; નેત્તિ. અટ્ઠ. ૪.૩૮) વિય સમ્પત્તિઅત્થો, ‘‘તદ્દિગુણ’’ન્તિઆદીસુ વિય ન વડ્ઢનત્થો, ‘‘પઞ્ચ કામગુણા લોકે, મનોછટ્ઠા પવેદિતા’’તિઆદીસુ (સુ. નિ. ૧૭૩) વિય ન કોટ્ઠાસત્થો, ‘‘અન્તં અન્તગુણ’’ન્તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૩૭૭; મ. નિ. ૧.૧૧૦; ખુ. પા. ૩) વિય ન અન્તભાગત્થો, અથ ખો આનિસંસત્થોતિ દસ્સેન્તો, ‘‘સતાનિસંસા’’તિ આહ, તે આનિસંસે સરૂપતો દસ્સેતું, ‘‘આયુસત’’ન્તિઆદિ વુત્તં. સતગુણાતિ વા સતવડ્ઢિકાતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. નિપ્પરિતસં કરોતીતિ આયુઆદીનં આનિસંસાનં અપરિત્તાસં કરોતિ. અથ વા નિપ્પરિતસં કરોતીતિ આયુઆદિનિમિત્તં અપરિત્તાસં કરોતિ. અથ વા નિપ્પરિતસં કરોતીતિ આયુઆદીનિ તતો ઉત્તરિમ્પિ આહારાદિહેતુ અપરિત્તાસં કરોતિ. અત્તભાવવિનિમુત્તસઞ્ચરણસ્સ અભાવા, ‘‘ભવસતેપિ વુત્તે અયમેવત્થો’’તિ વુત્તં. સબ્બત્થાતિ, ‘‘પુથુજ્જનદુસ્સીલે’’તિઆદીસુ સબ્બવારેસુ. નયો નેતબ્બોતિ, ‘‘આયુસહસ્સં વણ્ણસહસ્સ’’ન્તિઆદિકો નયો.

સાસનાવતરણં નામ યાવદેવ વટ્ટદુક્ખનિત્થરણત્થં, તઞ્ચ મગ્ગપટિવેધનં, તસ્મા નિબ્બેધભાગિયસરણગમનં સિક્ખાપદસમાદાનં પબ્બજ્જા ઉપસમ્પદા સીલપરિપૂરણં અધિચિત્તસિક્ખાનુયોગો વિપસ્સનાભાવનાતિ સબ્બાપેસા સોતાપત્તિફલસચ્છિકિરિયાય પટિપત્તિ એવ હોતીતિ આહ – ‘‘તિસરણં ગતો ઉપાસકોપી’’તિઆદિ. તત્થ યથા નિબ્બેધભાગિયો સમાધિ તાવ નામ પરમ્પરાય અરિયમગ્ગાધિગમસ્સ પચ્ચયભાવતો ઉપનિસ્સયો; તથા નિબ્બેધભાગિયં સીલપરિપૂરણં ઉપસમ્પદા પબ્બજ્જા ઉપાસકસ્સ દસસુ પઞ્ચસુ સીલેસુ પતિટ્ઠાનં અન્તમસો સરણાદિગમનમ્પિ નિબ્બેધભાગિયં અરિયમગ્ગાધિગમસ્સ ઉપનિસ્સયો હોતિયેવાતિ, ‘‘સબ્બાપેસા સોતાપત્તિફલસચ્છિકિરિયાય પટિપત્તી’’તિ વુત્તા. તત્થ અનઞ્ઞસાધારણ-વિજ્જાચરણાદિ-અસઙ્ખ્યેય્યઅપરિમેય્ય-ગુણ-સમુદયપૂરિતે ભગવતિ સદ્ધમ્મે અરિયસઙ્ઘે ઉળારતરબહુમાનગારવતં ગતો. ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધો ભગવા, સ્વાખાતો ધમ્મો, સુપ્પટિપન્નો સઙ્ઘો’’તિ તપ્પરાયણતાદિઆકારપ્પત્તો ઞાણપરિસોધિતો પસાદો સરણગમનન્તિ તેન વત્થુગતેન પસાદેન પરિભાવિતે સન્તાને કતં પુઞ્ઞક્ખેત્તસમ્પત્તિયા મહપ્ફલં મહાનિસંસમેવ હોતીતિ આહ – ‘‘તસ્મિં દિન્નદાનમ્પિ અસઙ્ખ્યેય્યં અપ્પમેય્ય’’ન્તિ. તયિદં સરણં વત્થુત્તયે પસાદભાવેન અજ્ઝાસયસમ્પત્તિમત્તં, તાદિસસ્સ પન પઞ્ચસીલં અજ્ઝાસયસમ્પત્તિઉપથમ્ભિતો કાયવચીસંયમોતિ તત્થ દિન્નં તતો ઉત્તરિ મહપ્ફલન્તિ, દસસીલં પન પરિપુણ્ણુપોસથસીલં, તત્થ દિન્નં મહપ્ફલન્તિ, ‘‘તતો ઉત્તરિ મહપ્ફલ’’ન્તિ વુત્તં. સામણેરસીલાદીનં પન ઉત્તરિ વિસિટ્ઠતરાદિભાવતો તત્થ તત્થ દિન્નસ્સ વિસેસમહપ્ફલતા વુત્તા.

મગ્ગસમઙ્ગિતા નામ મગ્ગચિત્તક્ખણપરિચ્છિન્ના, તસ્મિઞ્ચ ખણે કથં દાતું પટિગ્ગહેતુઞ્ચ સમ્ભવતીતિ ચોદેતિ ‘‘કિં પન મગ્ગસમઙ્ગિસ્સ સક્કા દાનં દાતુ’’ન્તિ. ઇતરો તાદિસે સતિ સમયેતિ દસ્સેન્તો, ‘‘આમ સક્કા’’તિ પટિજાનિત્વા, ‘‘આરદ્ધવિપસ્સકો’’તિઆદિના તમત્થં વિવરતિ. તસ્મિં ખણેતિ તસ્મિં પક્ખિપનક્ખણે. યદિ અટ્ઠમકસ્સ સોતાપન્નસ્સ દિન્નદાનં ફલતો અસઙ્ખ્યેય્યમેવ, કો નેસં વિસેસોતિ આહ ‘‘તત્થા’’તિઆદિ. તેન સતિપિ અસઙ્ખ્યેય્યભાવસામઞ્ઞે અત્થિ નેસં અપ્પબહુભાવો સંવટ્ટટ્ઠાયી અસઙ્ખ્યેય્યમહાકપ્પાસઙ્ખ્યેય્યાનં વિયાતિ દસ્સેતિ. મગ્ગસમઙ્ગીનં તેન તેન ઓધિના સંકિલેસધમ્માનં પહીયમાનત્તા વોદાનધમ્માનં વડ્ઢમાનત્તા અપરિયોસિતકિચ્ચત્તા અપરિપુણ્ણગુણતા, પરિયોસિતકિચ્ચત્તા ફલસમઙ્ગીનં પરિપુણ્ણગુણતાતિ તંતંમગ્ગટ્ઠેહિ ફલટ્ઠાનં ખેત્તાતિસયતા વેદિતબ્બા. હેટ્ઠિમહેટ્ઠિમેહિ પન મગ્ગટ્ઠેહિ ઉપરિમાનં મગ્ગટ્ઠાનં ફલટ્ઠેહિ ફલટ્ઠાનં ઉત્તરિતરતા પાકટા એવ. તથા હિ ઉપરિમાનં દિન્નદાનસ્સ મહપ્ફલતા વુત્તા.

૩૮૦. કામઞ્ચેત્થ બુદ્ધપ્પમુખે ઉભતોસઙ્ઘે કેવલે ચ ભિક્ખુસઙ્ઘે દાનં અત્થિ એવ, ન પન બુદ્ધપ્પમુખે ભિક્ખુસઙ્ઘે, તં પન બુદ્ધપ્પમુખઉભતોસઙ્ઘેનેવ સઙ્ગહિતન્તિ અવિરુદ્ધં. ન પાપુણન્તિ મહપ્ફલભાવેન સદિસતમ્પિ, કુતો અધિકતં.

‘‘તથાગતે પરિનિબ્બુતે ઉભતોસઙ્ઘસ્સ’’ ઇચ્ચેવ વુત્તત્તા – ‘‘કિં પના’’તિઆદિના ચોદેતિ. ઇતરો પરિનિબ્બુતે તથાગતે તં ઉદ્દિસ્સ ગન્ધપુપ્ફાદિપરિચ્ચાગો વિય ચીવરાદિપરિચ્ચાગોપિ મહપ્ફલો હોતિયેવાતિ કત્વા પટિપજ્જનવિધિં દસ્સેતું, ‘‘ઉભતોસઙ્ઘસ્સા’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘એત્તકાયેવ, ભિક્ખૂ ઉદ્દિસથા’’તિ એવં પરિચ્છેદસ્સ અકરણેન ઉપચારસીમાપરિયાપન્નાનં ખેત્તપરિયાપન્નાનં વસેન અપરિચ્છિન્નકમહાભિક્ખુસઙ્ઘે.

ગોત્તં વુચ્ચતિ સાધારણનામં, મત્તસદ્દો લુત્તનિદ્દિટ્ઠો, તસ્મા સમણાતિ ગોત્તમત્તં અનુભવન્તિ ધારેન્તીતિ ગોત્રભુનો. તેનાહ ‘‘નામમત્તસમણા’’તિ. દિટ્ઠિસીલસામઞ્ઞેન સંહતો સમણગણો સઙ્ઘો, તસ્મા સઙ્ઘો દુસ્સીલો નામ નત્થિ. ગુણસઙ્ખાયાતિ આનિસંસગણનાય, મહપ્ફલતાયાતિ અત્થો. કાસાવ…પે… અસઙ્ખ્યેય્યાતિ વુત્તા સઙ્ઘં ઉદ્દિસ્સ દિન્નત્તા. યથા પન સઙ્ઘં ઉદ્દિસ્સ દાનં હોતિ, તં વિધિં દસ્સેતું, ‘‘સઙ્ઘગતા દક્ખિણા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ચિત્તીકારન્તિ ગારવં.

સઙ્ઘતો ન પુગ્ગલતો. અઞ્ઞથત્તં આપજ્જતીતિ ‘‘ઇમસ્સ મયા દિન્નં સઙ્ઘસ્સ દિન્નં હોતી’’તિ એવં ચિત્તં અનુપ્પાદેત્વા, ‘‘સઙ્ઘસ્સ દસ્સામી’’તિ દેય્યધમ્મં પટિયાદેત્વા સામણેરસ્સ નામ દાતબ્બં જાતન્તિ અઞ્ઞથત્તં આપજ્જતિ; તસ્મા તસ્સ દક્ખિણા સઙ્ઘગતા ન હોતિયેવ પુગ્ગલવસેન ચિત્તસ્સ પરિણામિતત્તા. નિબ્બેમતિકો હુત્વાતિ ‘‘કિં નુ ખો મયા ઇમસ્સ દિન્નં હોતિ વા ન વા’’તિ વિમતિં અનુપ્પાદેત્વા, ‘‘યો પના’’તિઆદિના વુત્તાકારેન કરોતિ.

તત્થાતિઆદિના વુત્તસ્સેવત્થસ્સ પાકટકરણત્થં વત્થું નિદસ્સેતિ, ‘‘પરસમુદ્દવાસિનો’’તિઆદિના. ઓપુઞ્જાપેત્વા પરિભણ્ડં કારેત્વા, હરિતગોમયેન ઉપલિમ્પિત્વાતિ અત્થો. કાસાવકણ્ઠસઙ્ઘસ્સાતિ કાસાવકણ્ઠસમૂહસ્સ. કો સોધેતીતિ મહપ્ફલભાવકરણેન કો વિસોધેતિ. મહપ્ફલભાવાપત્તિયા હિ દક્ખિણા વિસુજ્ઝતિ નામ. તત્થ યેસં હત્થે દિન્નં, તેસં વસેન પટિગ્ગાહકતો દક્ખિણાય વિસુદ્ધત્તા, – ‘‘તદાપાહં, આનન્દ, સઙ્ઘગતં દક્ખિણં અસઙ્ખ્યેય્યં અપ્પમેય્યં વદામી’’તિ (મ. નિ. ૩.૩૮૦) ચ વુત્તં, તસ્મા કમ્મવસેનેવ દક્ખિણાવિસુદ્ધિં પુચ્છતિ. ઇતરો અરિયસઙ્ઘે દિન્નદક્ખિણાય નિબ્બિસિટ્ઠં કત્વા વુત્તત્તા મત્થકપ્પત્તસ્સેવ અરિયસઙ્ઘસ્સ વસેન દક્ખિણાવિસુદ્ધિં દસ્સેન્તો, ‘‘સારિપુત્ત…પે… સોધેન્તી’’તિ વત્વા પુન, ‘‘યે કેચિ અરહન્તો સોધેન્તી’’તિ દસ્સેન્તો, ‘‘અપિચા’’તિઆદિમાહ. થેરા ચિરપરિનિબ્બુતાતિ ઇદં અજ્જતનાનમ્પિ અરિયાનં સાવકતં દસ્સેન્તેન મગ્ગસોધનવસેન વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં, ન ઉદ્દિસ્સ પુઞ્ઞકરણે સતિ અકરણપ્પત્તિયા. એવઞ્હિ ‘‘અસીતિમહાથેરા સોધેન્તી’’તિ ઇદં સુવુત્તં હોતિ, ન અઞ્ઞથા.

‘‘સઙ્ઘગતાય દક્ખિણાયા’’તિ કામઞ્ચેતં સાધારણવચનં, તથાપિ તત્થ તત્થ પુગ્ગલવિસેસો ઞાતબ્બોતિ દસ્સેન્તો, ‘‘અત્થિ બુદ્ધપ્પમુખો સઙ્ઘો’’તિઆદિમાહ. ન ઉપનેતબ્બો ભગવતો કાલે ભિક્ખૂનં અભિઞ્ઞાપટિસમ્ભિદાગુણવસેન અતિવિય ઉળારભાવતો, એતરહિ તદભાવતો. એતરહિ સઙ્ઘો…પે… ન ઉપનેતબ્બોતિ એત્થ નયાનુસારેન અત્થો વત્તબ્બો. તેન તેનેવ સમયેનાતિ તસ્સ તસ્સ કાલસ્સ સમ્પત્તિવિપત્તિમુખેન પટિપત્તિયા ઉળારતં અનુળારતઞ્ચ ઉલ્લિઙ્ગેતિ. યત્થ હિ ભિક્ખૂ ગુણેહિ સબ્બસો પરિપુણ્ણા હોન્તિ, તસ્મિં સમયે સઙ્ઘગતા દક્ખિણા ઇતરસ્મિં સમયે દક્ખિણતો મહપ્ફલતરાતિ દટ્ઠબ્બા. સઙ્ઘે ચિત્તીકારં કાતું સક્કોન્તસ્સાતિ સુપ્પટિપન્નતાદિં સઙ્ઘે આવજ્જિત્વા સઙ્ઘગતેન પસાદેન સઙ્ઘસ્સ સમ્મુખા વિય તસ્મિં પુગ્ગલે ચ ગારવવસેન દેન્તસ્સ પુથુજ્જનસમણે દિન્નં મહપ્ફલતરં સઙ્ઘતો ઉદ્દિસિત્વા ગહિતત્તા, ‘‘સઙ્ઘસ્સ દેમી’’તિયેવ દિન્નત્તા ચ.

એસેવ નયોતિ ઇમિના, ‘‘સોતાપન્ને દિન્નં મહપ્ફલતર’’ન્તિ એવમાદિં અતિદિસતિ. આદિ-સદ્દેન ઉદ્દિસિત્વા ગહિતો સકદાગામી, પાટિપુગ્ગલિકો અનાગામીતિ એવમાદિ સઙ્ગહિતં. મહપ્ફલતરમેવ. તેનાહ ભગવા – ‘‘ન ત્વેવાહં, આનન્દ, કેનચિ પરિયાયેન સઙ્ઘગતાય દક્ખિણાય પાટિપુગ્ગલિકં દાનં મહપ્ફલતરં વદામી’’તિ (મ. નિ. ૩.૩૮૦). યદિ ખીણાસવે દિન્નદાનતો સઙ્ઘતો ઉદ્દિસિત્વા ગહિતદુસ્સીલેપિ દિન્નદાનં મહપ્ફલં, એવં સન્તે – ‘‘સીલવતો, મહારાજ, દિન્નં મહપ્ફલં, નો તથા દુસ્સીલે’’તિ ઇદં કથન્તિ આહ – ‘‘તં ઇમં નયં ગહાયા’’તિઆદિ. સઙ્ઘતો ઉદ્દિસિત્વા ગહણવિધિં પહાય દુસ્સીલસ્સેવ ગહણવસેન વુત્તં. ઇમસ્મિં ચતુક્કે દટ્ઠબ્બન્તિ ઇમસ્સ પદસ્સ વસેન દટ્ઠબ્બં. તત્થ હિ ‘‘પટિગ્ગાહકા હોન્તિ દુસ્સીલા પાપધમ્મા’’તિ આગતં.

૩૮૧. વિસુજ્ઝતીતિ ન કિલિસ્સતિ, મહાજુતિકારી મહાવિપ્ફારા હોતીતિ અત્થો. સુચિધમ્મોતિ રાગાદિઅસુચિવિધમનેન સુચિસભાવો. ન પાપધમ્મોતિ ન નિહીનસભાવો પાપકિરિયાય. અકુસલધમ્મો હિ એકન્તનિહીનો. જૂજકો સીલવા કલ્યાણધમ્મો ન હોતિ. તસ્સ મહાબોધિસત્તસ્સ અત્તનો પુત્તદાનં દાનપારમિયા મત્થકં ગણ્હન્તં મહાપથવીકમ્પનસમત્થં જાતં, સ્વાયં દાનગુણો વેસ્સન્તરમહારઞ્ઞા કથેતબ્બોતિ.

ઉદ્ધરતીતિ બહુલં કતપાપકમ્મવસેન લદ્ધવિનિપાતતો ઉદ્ધરતિ. તસ્મા નત્થિ મય્હં કિઞ્ચિ ચિત્તસ્સ અઞ્ઞથત્તન્તિ અધિપ્પાયો.

પેતદક્ખિણન્તિ પેતે ઉદ્દિસ્સ દાતબ્બદક્ખિણં. પાપિતકાલેયેવાતિ, ‘‘ઇદં દાનં અસુકસ્સ પેતસ્સ હોતૂ’’તિ ઉદ્દિસનવસેન પત્તે પાપિતકાલેયેવ. અસ્સાતિ પેતસ્સ. પાપુણીતિ ફલસમાપત્તિયા વસેન પાપુણિ. અયઞ્હિ પેતે ઉદ્દિસ્સ દાને ધમ્મતા.

તદા કોસલરઞ્ઞો પરિચ્ચાગવસેન અતિવિય ઉળારજ્ઝાસયતં, બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ચ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ઉક્કંસગતગુણવિસિટ્ઠતં સન્ધાયાહ, ‘‘અસદિસદાનં કથેતબ્બ’’ન્તિ.

અસારમ્પિ ખેત્તન્તિ સારહીનં દુક્ખેત્તં. સમયેતિ કસનારહે કાલે. પંસું અપનેત્વાતિ નિસ્સારં પંસું નીહરિત્વા. સારબીજાનીતિ સભાવતો અભિસઙ્ખારતો ચ સારભૂતાનિ બીજાનિ. પતિટ્ઠપેત્વાતિ વપિત્વા. એવન્તિ યથા કસ્સકો અત્તનો પયોગસમ્પત્તિયા અસારેપિ ખેત્તે ફલં અધિગચ્છતિ. એવં સીલવા અત્તનો પયોગસમ્પત્તિયા દુસ્સીલસ્સપિ દત્વા ફલં મહન્તં અધિગચ્છતિ. ઇમિના ઉપાયેનાતિ ઇમિના પઠમપદે વુત્તનયેન. સબ્બપદેસૂતિ સબ્બકોટ્ઠાસેસુ વિસુજ્ઝનં વુત્તં, તતિયપદે પન વિસુજ્ઝનં પટિક્ખિત્તમેવ.

૩૮૨. અરહતો દિન્નદાનમેવ અગ્ગં દાનચેતનાય કેનચિ ઉપક્કિલેસેન અનુપક્કિલિટ્ઠત્તા, પટિગ્ગાહકસ્સ અગ્ગદક્ખિણેય્યત્તા. તેનાહ – ‘‘ભવાલયસ્સ ભવપત્થનાય અભાવતો’’તિ, ‘‘ઉભિન્નમ્પી’’તિ વચનસેસો. ખીણાસવો દાનફલં ન સદ્દહતીતિ ઇદં તસ્સ અપ્પહીનકિલેસજનસ્સ વિય કમ્મકમ્મફલાનં સદ્દહનાકારેન પવત્તિ નત્થીતિ કત્વા વુત્તં, યતો અરહા ‘‘અસદ્ધો અકતઞ્ઞૂ ચ…પે… પોરિસો’’તિ (ધ. પ. ૯૭) થોમીયતિ. અસદ્દહનં અનુમાનપક્ખિકં, અનુમાનઞ્ચ સંસયપુબ્બકં, નિસ્સન્દિદ્ધો ચ કમ્મકમ્મફલેસુ પચ્ચક્ખભાવં ગતો. તમેવ હિ નિચ્છિતભાવસિદ્ધં નિસ્સન્દિદ્ધતં સન્ધાય – ‘‘દાનફલં સદ્દહન્તા’’તિઆદિ વુત્તં. યદિ એવં તેન કતકમ્મં કમ્મલક્ખણપ્પત્તં હોતીતિ આહ ‘‘ખીણાસવેના’’તિઆદિ. તેનેવાહ – ‘‘નિચ્છન્દરાગત્તા’’તિ, એતઞ્ચ લક્ખણવચનં, કેનચિ કિલેસેન અનુપક્કિલિટ્ઠત્તાતિ અધિપ્પાયો. અસ્સાતિ ખીણાસવસ્સ દાનં.

કિં પન સમ્માસમ્બુદ્ધેનાતિઆદિના દાયકતો દક્ખિણાવિસુદ્ધિ ચોદિતા, સારિપુત્તત્થેરેનાતિઆદિના પન પટિગ્ગાહકતોતિ વદન્તિ; તદયુત્તં, સાવકસ્સ મહપ્ફલભાવે સંસયાભાવતો, હેટ્ઠા નિચ્છિતત્તા ચ, તસ્મા ઉભયેનપિ દાયકતો દક્ખિણાવિસુદ્ધિ એવ ચોદિતા. સા હિ ઇધ સાધારણવસેન નિચ્છિતત્તા સંસયવત્થુ. તેનાહ – ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધેન…પે… વદન્તી’’તિ. સમ્માસમ્બુદ્ધં હીતિઆદિ યથાવુત્તઅત્થસ્સ કારણવચનં. અઞ્ઞો દાનસ્સ વિપાકં જાનિતું સમત્થો નામ નત્થિ સબ્બસો સત્તાનં કમ્મવિપાકવિભાગજાનનઞાણસ્સ અનનુઞ્ઞાતત્તા. તેનાહ ભગવા – ‘‘યસ્મા ચ ખો, ભિક્ખવે, સત્તા ન જાનન્તિ, દાનસંવિભાગસ્સ વિપાકં યથાહં જાનામિ, તસ્મા અદત્વા ભુઞ્જન્તી’’તિઆદિ (ઇતિવુ. ૨૬). એતેન એત્થ ઞાણવિસોધનં નામ કથિતં, ન દક્ખિણાય વિસુદ્ધિ નામ દાયકતો પટિગ્ગાહકતો ચ વસેન હોતીતિ; સમ્માસમ્બુદ્ધેન સારિપુત્તત્થેરસ્સ દિન્નદાનં સબ્બસો ઉપક્કિલેસવિસુદ્ધિયા ઞાણસ્સ ચ અતિવિય ઉળારત્તા મહાનુભાવં નામ સિયા મહાતેજવન્તઞ્ચ; ન મહપ્ફલં તેસં સન્તાને પરિપુણ્ણફલસ્સ અસમ્ભવતો. યદિ દિન્નદાનં પરિપુણ્ણફલં ન હોતિ ઉભયવિપાકદાનાભાવતો, પવત્તિવિપાકદાયી પન હોતીતિ દસ્સેન્તો, ‘‘દાનં હી’’તિઆદિમાહ.

ચતૂહીતિ સહયોગે કરણવચનં, ચતૂહિ સમ્પદાહિ સહગતા સહિતં કત્વાતિ અત્થો. ઇમા ચતસ્સો સમ્પદા સબ્બસાધારણવસેન વુત્તા, ન યથાધિગતપુગ્ગલવસેન. તેનાહ – ‘‘દેય્યધમ્મસ્સ ધમ્મેના’’તિઆદિ. તસ્મિંયેવ અત્તભાવેતિ યસ્મિં અત્તભાવે તં દાનમયં પુઞ્ઞં ઉપ્પન્નં, તસ્મિંયેવ અત્તભાવે વિપાકં દેતિ, ચેતનાય મહન્તત્તા દિટ્ઠધમ્મવેદનીયં હુત્વા વિપચ્ચતીતિ અત્થો. પુબ્બચેતનાદિવસેનાતિ સન્નિટ્ઠાપકજવનવીથિતો પુબ્બાપરવીથિચેતનાવસેન, અઞ્ઞથા સન્નિટ્ઠાપકવીથિયંયેવ પુબ્બચેતનાદિવસેનાતિ વત્તબ્બં સિયા. સા હિ ચેતના દિટ્ઠધમ્મવેદનીયભૂતા તસ્મિંયેવ અત્તભાવે વિપાકં દેતિ, ન ઇતરા. મહત્તતાતિ પુબ્બાભિસઙ્ખારવસેન ઞાણસમ્પયોગાદિવસેન ચેતનાય ઉળારતા. ખીણાસવભાવેનાતિ યસ્સ દેતિ, તસ્સ ખીણાસવભાવેન. વત્થુસમ્પન્નતાતિ એત્થ યથા પટિઘસઞ્ઞા નાનત્તસઞ્ઞાનં વિગમેન દિબ્બવિહારાનં વસેન, બ્યાપાદસઞ્ઞાદીનં વિગમેન બ્રહ્મવિહારાનં વસેન, સબ્બસો રૂપસઞ્ઞાનાનત્તસઞ્ઞાનં વિગમેન આનેઞ્જવિહારાનં વસેન સબ્બસો નિચ્ચસઞ્ઞાદીનં પટિપ્પસ્સદ્ધિયા સબ્બસઙ્ખારવિમુખતાય અરિયવિહારાનં વસેન વત્થુસમ્પન્નતા ઇચ્છિતા. તંતંસમાપત્તિસમાપજ્જનેન સન્તાનસ્સ નિરોધસાધનતા તં દિવસં નિરોધસ્સ સાધનતા નામ. વત્થુસમ્પન્નતાતિ સબ્બસો નિરોધસમાપત્તિસમાપજ્જનેન વત્થુસમ્પન્નતા ઇચ્છિતા; ન સબ્બસો અનવસેસસઞ્ઞાનિરોધતાયાતિ આહ – ‘‘તં દિવસં નિરોધતો વુટ્ઠિતભાવેન વત્થુસમ્પન્નતા’’તિ. સઞ્ઞાનિરોધસ્સ ચેત્થ અચ્ચાસન્નતં સન્ધાય, ‘‘તં દિવસ’’ન્તિ વુત્તં. યં પનેત્થ અત્થતો અવિભત્તં, તં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

દક્ખિણાવિભઙ્ગસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

નિટ્ઠિતા ચ વિભઙ્ગવગ્ગવણ્ણના.