૯. બાલપણ્ડિતસુત્તવણ્ણના

૨૪૬. એતેહીતિ દુચિન્તિતાદીહિ. એતેન લક્ખણસદ્દસ્સ કરણત્થતમાહ. તાનેવાતિ લક્ખણાનિ એવ. તસ્સાતિ બાલસ્સ. ‘‘અયં બાલો’’તિ નિમીયતિ સઞ્ચાનીયતિ એતેહીતિ બાલનિમિત્તાનિ. અપદાનં વુચ્ચતિ વિખ્યાતં કમ્મં. દુચિન્તિતાદીનિ ચ બાલે વિખ્યાતાનિ, અવધારણભાવે વા, તસ્મા બાલસ્સ અપદાનાનીતિ બાલાપદાનાનિ. અભિજ્ઝાદીહિ દુટ્ઠં દૂસિતં ચિન્તેતીતિ દુચિન્તિતચિન્તી. લોભાદીહિ દુટ્ઠં ભાસિતં મુસાવાદાદિં ભાસતીતિ દુબ્ભાસિતભાસી. તેસં તેસંયેવ વસેન કત્તબ્બતો દુક્કટકમ્મં પાણાતિપાતાદિં કરોતીતિ દુક્કટકમ્મકારી. તેનાહ ‘‘ચિન્તયન્તો’’તિઆદિ. તાનિ ઉપનિસ્સાય જાતન્તિ તજ્જં. તતો એવ તેસં સારુપ્પં અનુરૂપન્તિ તસ્સારુપ્પં. તેનાહ ‘‘તજ્જાતિક’’ન્તિઆદિ. કચ્છમાનાયાતિ કથિયમાનાય.

૨૪૮. યસ્મા સત્તાનં યથૂપચિતાનિ કમ્માનિ કતોકાસાનિ તદુપટ્ઠાપિતાનિ કમ્મનિમિત્તગતિનિમિત્તાનિ મરણસ્સ આસન્નકાલે ચિત્તસ્સ આપાથં આગચ્છન્તાનિ, તદા ઓલમ્બન્તાનિ વિય અભિભવન્તાનિ વિય અજ્ઝોત્થરન્તાનિ વિય ઉપટ્ઠહન્તિ, તસ્મા વુત્તં – ‘‘ઓલમ્બનાદિઆકારેન હિ તાનિ ઉપટ્ઠહન્તી’’તિ. ઉપટ્ઠાનાકારો એવ તદા ચિત્તસ્સ ગોચરભાવં ગચ્છતીતિ આહ – ‘‘તસ્મિં ઉપટ્ઠાનાકારે આપાથગતે’’તિ.

૨૪૯. ન સક્કાતિ ન વદતીતિ એતેન દ્વેપિ પટિસેધા પકતિઅત્થાતિ અયમત્થો વુત્તો હોતિ. ન સુકરાતિ પન ઇમિના દુક્કરભાવો દીપિતો, દુક્કરઞ્ચ તાવ ઉપાયેન સક્કા કાતુન્તિ દસ્સેન્તો આહ – ‘‘ન સુકરં પના’’તિઆદિ. તેનાતિ વિનિવિજ્ઝિત્વા ગમનેન અઞ્ઞમઞ્ઞં સંવિજ્ઝનેન. અસ્સાતિ ચોરસ્સ. ઇતો ઉત્તરિપીતિ મજ્ઝન્હિકસમયં સાયન્હસમયઞ્ચ સત્તિસતેન.

૨૫૦. સઙ્ખમ્પિ ન ઉપેતીતિ ઇમિના સઙ્ખાતબ્બમત્તં નત્થીતિ દીપિતં હોતીતિ આહ – ‘‘ગણનામત્તમ્પિ ન ગચ્છતી’’તિ. ઉપનિક્ખેપનમત્તમ્પીતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. કલભાગન્તિ કલાનં સઙ્ગણનકોટ્ઠાસં. તેનાહ ‘‘સતિમં કલ’’ન્તિઆદિ. ઓલોકિતમત્તમ્પીતિ ઉપનિક્ખેપનવસેન ઓલોકનમત્તકમ્પિ. તં કમ્મકારણન્તિ તં પઞ્ચવિધબન્ધનકમ્મકારણં ચતુન્નમ્પિ પસ્સાનં વસેન સમ્પરિવત્તેત્વા કરોન્તિયેવ, પાળિયં પન એકપસ્સવસેન આગતા. ગેહસ્સાતિ મહતો ગેહસ્સ. સબ્બતોતિ સબ્બાવયવતો. સમ્પજ્જલિતે એકજાલીભૂતે. સુપક્કુથિતાયાતિ સુટ્ઠુ નિપક્કાય.

વિભત્તોતિ તત્થ નિબ્બત્તકસત્તાનં સાધારણકમ્મુના વિભત્તો વિય નિબ્બત્તો. અયોપાકારેન પરિતો અત્તો ગહિતોતિ અયોપાકારપરિયત્તો પરિક્ખિત્તો.

યમકગોળકાતિ દારકાનં કીળનયુગળા. એવમ્પિ દુક્ખોતિ યથાવુત્તઉસ્સદનિરયવસેનપિ સોત-ઘાન-જિવ્હા-કાય-મનો-ગોચરતાવસેનપિ ઇમિના આકારેન દુક્ખોતિ.

૨૫૧. દન્તેહિ ઉલ્લેહિત્વાતિ ઉત્તરદન્તેહિ અઞ્છિત્વા. રસવસેન અતિત્તો અસ્સાદો રસાદો. તેનાહ ‘‘રસગેધેન પરિભુત્તરસો’’તિ.

૨૫૨. દુરૂપોતિ વિરૂપો. દુદ્દસોતિ તેનેવ વિરૂપભાવેન અનિટ્ઠદસ્સનો. લકુણ્ઠકોતિ રસ્સો. પવિટ્ઠગીવોતિ ખન્ધન્તરં અનુપવિટ્ઠગીવો. મહોદરોતિ વિપુલકુચ્છિ. યેભુય્યેન હિ લકુણ્ટકા સત્તા રસ્સગીવા પુથુલકુચ્છિકાવ હોન્તીતિ તથા વુત્તં. કાણો નામ ચક્ખુવિકલોતિ વુત્તં – ‘‘એકક્ખિકાણો વા ઉભયક્ખિકાણો વા’’તિ. કુણીતિ હત્થવિકલો વુચ્ચતીતિ આહ – ‘‘એકહત્થકુણી વા ઉભયહત્થકુણી વા’’તિ. વાતાદિના ઉપહતકાયપક્ખો ઇધ પક્ખહતોતિ અધિપ્પેતો, ન પક્ખિહતોતિ આહ – ‘‘પક્ખહતોતિ પીઠસપ્પી’’તિ. દુક્ખાનુપબન્ધદસ્સનત્થન્તિ અપરાપરજાતીસુ વિપાકદુક્ખસ્સ અનુપબન્ધવસેન પવત્તિદસ્સનત્થં.

કલીયતિ ખલીયતિ અપ્પહીયતિ સાસનં એતેનાતિ કલિ, જુતપરાજયો. સો એવ ગહસદિસતાય ‘‘કલિગ્ગહો’’તિ વુત્તો. અધિબન્ધન્તિ કુટુમ્બસ્સ અધિવુત્થસ્સ મૂલભૂતસ્સ અત્તનો બન્ધિતબ્બતં. તેનાહ ‘‘અત્તનાપિ બન્ધં નિગચ્છેય્યા’’તિ. બાલભૂમિયા બાલભાવસ્સ મત્થકપ્પત્તિ નિરયગામિકમ્મકારિતાતિ ‘‘નિરયે નિબ્બત્તતિ’’ચ્ચેવ વુત્તં. તગ્ગહણેનેવ પન તતો મુદુમુદુતરાદિકમ્મવસેન સેસાપાયેસુ અપરાપરનિબ્બત્તાદિબાલભૂમિ વિભાવિતા હોતીતિ.

૨૫૩. વુત્તાનુસારેનાતિ ‘‘બાલો અય’’ન્તિઆદિના વુત્તસ્સ અત્થવચનસ્સ ‘‘પણ્ડિતો અય’’ન્તિ એતેહિ લક્ખીયતીતિઆદિના અનુસારેન. મનોસુચરિતાદીનં વસેનાતિ ચિન્તેન્તો અનભિજ્ઝા-અબ્યાપાદ-સમ્માદસ્સનં સુચિન્તિતમેવ ચિન્તેતીતિઆદિના મનોસુચરિતાનં તિણ્ણં સુચરિતાનં વસેન યોજેતબ્બાનિ.

ચક્કરતનવણ્ણના

૨૫૬. ઉપોસથં (દી. નિ. ટી. ૨.૨૪૩) વુચ્ચતિ અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતં સબ્બદિવસેસુ ગહટ્ઠેહિ રક્ખિતબ્બસીલં, સમાદાનવસેન તં એતસ્સ અત્થીતિ ઉપોસથિકો, તસ્સ. તેનાહ ‘‘સમાદિન્નઉપોસથઙ્ગસ્સા’’તિ. તદાતિ તસ્મિં કાલે, યસ્મિં પન કાલે ચક્કવત્તિભાવસંવત્તનિય-દાન-સીલાદિ-પુઞ્ઞસમ્ભારસમુદાગમસમ્પન્નો પૂરિતચક્કવત્તિવત્તો કાદીપદેસવિસેસપચ્ચાજાતિયા ચેવ કુલરૂપભોગાધિપતેય્યાદિગુણવિસેસસમ્પત્તિયા ચ તદનુરૂપે અત્તભાવે ઠિતો હોતિ, તસ્મિં કાલે. તાદિસે હિ કાલે ચક્કવત્તિભાવી પુરિસુત્તમો યથાવુત્તગુણસમન્નાગતો રાજા ખત્તિયો હુત્વા મુદ્ધાવસિત્તો વિસુદ્ધસીલો અનુપોસથં સતસહસ્સવિસ્સજ્જનાદિના સમ્માપટિપત્તિં પટિપજ્જતિ, ન યદા ચક્કરતનં ઉપ્પજ્જતિ, તદા એવ. તેનાહ – ‘‘પાતો…પે… ધમ્મતા’’તિ. (તત્થ દમો ઇન્દ્રિયસંવરો, સંયમો સીલસંવરો.)

વુત્તપ્પકારપુઞ્ઞકમ્મપચ્ચયન્તિ ચક્કવત્તિભાવાવહદાનદમસંયમાદિપુઞ્ઞકમ્મહેતુકં. નીલમણિસઙ્ઘાટસદિસન્તિ ઇન્દનીલમણિસઞ્ચયસમાનં. દિબ્બાનુભાવયુત્તત્તાતિ દસ્સનીયતા મનુઞ્ઞઘોસતા આકાસગામિતા ઓભાસવિસ્સજ્જના અપ્પટિઘાતતા રઞ્ઞો ઇચ્છિતત્થનિપ્ફત્તિકારણતાતિ એવમાદીહિ દિબ્બસદિસેહિ આનુભાવેહિ સમન્નાગતત્તા. સબ્બેહિ આકારેહીતિ સબ્બેહિ સુન્દરેહિ આકારેહિ. પરિપૂરન્તિ પરિપુણ્ણં. સા ચસ્સ પારિપૂરિ ઇદાનેવ વિત્થારીયતિ.

પનાળીતિ છિદ્દં. સુદ્ધસિનિદ્ધદન્તપન્તિયા નિબ્બિવરાયાતિ અધિપ્પાયો. નાભિપનાળિ પરિક્ખેપપટ્ટેસૂતિ નાભિપરિક્ખેપપટ્ટે ચેવ નાભિયા પનાળિપરિક્ખેપપટ્ટે ચ. સુવિભત્તાવાતિ અઞ્ઞમઞ્ઞં અસંકિણ્ણત્તા સુટ્ઠુ વિભત્તા. પરિચ્છેદલેખન્તરેસુ મણિકા સુવિભત્તા હુત્વા પઞ્ઞાયન્તીતિ વદન્તિ.

પરિચ્છેદલેખાદીનીતિ આદિ-સદ્દેન માલાકમ્માદિં સઙ્ગણ્હાતિ. સુરત્તાતિઆદીસુ સુરત્તગ્ગહણેન મહાનામવણ્ણતં પટિક્ખિપતિ, સુદ્ધગ્ગહણેન સંકિલિટ્ઠતં, સિનિદ્ધગ્ગહણેન લૂખતં. કામં તસ્સ ચક્કરતનસ્સ નેમિમણ્ડલં અસન્ધિકંવ નિબ્બત્તં, સબ્બત્થકમેવ પન કેવલં પવાળવણ્ણોવ ન સોભતીતિ પકતિચક્કસ્સ સન્ધિયુત્તેસુ ઠાનેસુ રત્તજમ્બુનદપરિક્ખતં અહોસિ, તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘સન્ધીસુ પનસ્સા’’તિઆદિ.

નેમિમણ્ડલપિટ્ઠિયન્તિ નેમિમણ્ડલસ્સ પિટ્ઠિપદેસે. દસન્નં દસન્નં અરાનમન્તરેતિ દસન્નં દસન્નં અરાનં અન્તરસમીપે પદેસે. છિદ્દમણ્ડલચિત્તોતિ મણ્ડલસણ્ઠાનછિદ્દવિચિત્તો. સુકુસલસમન્નાહતસ્સાતિ સુટ્ઠુ કુસલેન સિપ્પિના પહતસ્સ, વાદિતસ્સાતિ અત્થો. વગ્ગૂતિ મનોરમો રજનીયોતિ સુણન્તાનં રાગુપ્પાદકો. કમનીયોતિ કન્તો. સમોસરિતકુસુમદામાતિ ઓલમ્બિતસુગન્ધકુસુમદામા. નેમિપરિક્ખેપસ્સાતિ નેમિપરિયન્તપરિક્ખેપસ્સ. નાભિપનાળિયા દ્વિન્નં પસ્સાનં વસેન ‘‘દ્વિન્નમ્પિ નાભિપનાળીન’’ન્તિ વુત્તં. એકા એવ હિ સા પનાળિ. યેહીતિ યેહિ દ્વીહિ સીહમુખેહિ. પુન યેહીતિ મુત્તાકલાપેહિ.

ઓધાપયમાનન્તિ સોતું અવહિતાનિ કુરુમાનં. ચન્દો પુરતો, ચક્કરતનં પચ્છાતિ એવં પુબ્બાપરિયેન પુબ્બાપરભાગેન.

અન્તે પુરસ્સાતિ અનુરાધપુરે રઞ્ઞો અન્તેપુરસ્સ ઉત્તરસીહપઞ્જરઆસન્ને તદા રઞ્ઞો પાસાદે તાદિસસ્સ ઉત્તરદિસાય સીહપઞ્જરસ્સ લબ્ભમાનત્તા વુત્તં. સુખેન સક્કાતિ કિઞ્ચિ અનારુહિત્વા સરીરઞ્ચ અનુલ્લઙ્ઘિત્વા યથાઠિતેનેવ હત્થેન પુપ્ફમુટ્ઠિયો ખિપિત્વા સુખેન સક્કા હોતિ પૂજેતું.

નાનાવિરાગરતનપ્પભાસમુજ્જલન્તિ નાનાવિધચિત્તવણ્ણરતનોભાસપભસ્સરં. આકાસં અબ્ભુગ્ગન્ત્વા પવત્તેતિ. આગન્ત્વા ઠિતટ્ઠાનતો ઉપરિ આકાસં અબ્ભુગ્ગન્ત્વા પવત્તે.

સન્નિવેસક્ખમોતિ ખન્ધવારસન્નિવેસયોગ્યો. સુલભાહારૂપકરણોતિ સુખેનેવ લદ્ધબ્બધઞ્ઞગોરસદારુતિણાદિભોજનસાધનો. પરચક્કન્તિ પરસ્સ રઞ્ઞો સેના, આણા વા.

આગતનન્દનોતિ આગતો હુત્વા નન્દિજનનો. આગતં વા આગમનં, તેન નન્દતીતિ આગતનન્દનો. ગમનેન સોચેતીતિ ગમનસોચનો. ઉપકપ્પેથાતિ ઉપરૂપરિ કપ્પેથ સંવિદહથ, ઉપનેથાતિ અત્થો. ઉપપરિક્ખિત્વાતિ હેતુતોપિ સભાવતોપિ ફલતોપિ દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકઆદીનવતોપિ વીમંસિત્વા.

વિભાવેન્તિ પઞ્ઞાય અત્થં વિભૂતં કરોન્તીતિ વિભાવિનો, પઞ્ઞવન્તો. અનુયન્તાતિ અનુવત્તકા. ઓગચ્છમાનન્તિ ઓસીદન્તં. યોજનમત્તન્તિ વિત્થારતો યોજનમત્તં પદેસં. ગમ્ભીરભાવેન પન યથા ભૂમિ દિસ્સતિ, એવં ઓગચ્છતિ. તેનાહ ‘‘મહાસમુદ્દતલ’’ન્તિઆદિ. અન્તે ચક્કરતનં ઉદકેન સેનાય અનજ્ઝોત્થરણત્થં.

૨૫૭. પુરત્થિમો સમુદ્દો પરિયન્તો અસ્સાતિ પુરત્થિમસમુદ્દપરિયન્તો, પુરત્થિમસમુદ્દં પરિયન્તં કત્વા. ચાતુરન્તાયાતિ ચાતુસમુદ્દન્તાય પુબ્બવિદેહાદિચતુકોટ્ઠાસન્તાય.

હત્થિરતનવણ્ણના

૨૫૮. હરિચન્દનાદીહીતિ આદિ-સદ્દેન ચતુજ્જાતિયગન્ધાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. આગમનં ચિન્તેથાતિ વદન્તિ ચક્કવત્તિવત્તસ્સ પૂરિતતાય પરિચિતત્તા. ભૂમિફુસનકેહિ વાલધિ, વરઙ્ગં હત્થોતિ ઇમેહિ ચ તીહિ, ચતૂહિ પાદેહિ ચાતિ સત્તહિ અવયવેહિ ઠિતત્તા સત્તપતિટ્ઠો. ઇતરેસં અમચ્ચાદીનં ચિન્તયન્તાનં ન આગચ્છતિ. અપનેત્વાતિ અત્તનો આનુભાવેન અપનેત્વા. ગન્ધમેવ હિ તસ્સ ઇતરે હત્થિનો ન સહન્તિ.

અસ્સરતનવણ્ણના

સિન્ધવકુલતોતિ સિન્ધવસ્સાજાનીયકુલતો.

મણિરતનવણ્ણના

સકટનાભિસમપ્પમાણન્તિ પરિણાહતો મહાસકટસ્સ નાભિયા સમપ્પમાણં. ઉભોસુ અન્તેસૂતિ હેટ્ઠા ઉપરિ ચાતિ દ્વીસુ અન્તેસુ. કણ્ણિકપરિયન્તતોતિ દ્વિન્નં કઞ્ચનપદુમાનં કણ્ણિકાય પરિયન્તતો. મુત્તાજાલકે ઠપેત્વાતિ સુવિસુદ્ધે મુત્તામયે જાલકે પતિટ્ઠપેત્વા.

ઇત્થિરતનવણ્ણના

‘‘ઇત્થિરતનં પાતુભવતી’’તિ વત્વા અસ્સ પાતુભવનાકારં દસ્સેતું, ‘‘મદ્દરાજકુલતો વા’’તિઆદિ વુત્તં. મદ્દરટ્ઠં કિર અભિરૂપાનં ઇત્થીનં ઉપ્પત્તિટ્ઠાનં. સણ્ઠાનપારિપૂરિયાતિ હત્થપાદાદિસરીરાવયવાનં સુસણ્ઠિતતાય. અવયવપારિપૂરિયા હિ સમુદાયપારિપૂરિસિદ્ધિ. રૂપન્તિ સરીરં. દસ્સનીયાતિ સુરૂપભાવેન પસ્સિતબ્બયુત્તા. સોમનસ્સવસેન ચિત્તં પસાદેતિ યોનિસો ચિન્તેન્તાનં કમ્મફલસદ્ધાય વસેન. પસાદાવહત્તાતિ કારણવચનેન યથા પાસાદિકતાય વણ્ણપોક્ખરતાસિદ્ધિ વુત્તા, એવં દસ્સનીયતાય પાસાદિકતાસિદ્ધિ, અભિરૂપતાય ચ દસ્સનીયતાસિદ્ધિ વત્તબ્બાતિ નયં દસ્સેતિ. પટિલોમતો વા વણ્ણપોક્ખરતાય પાસાદિકતાસિદ્ધિ, પાસાદિકતાય દસ્સનીયતાસિદ્ધિ, દસ્સનીયતાય અભિરૂપતાસિદ્ધિ યોજેતબ્બા. એવં સરીરસમ્પત્તિવસેન અભિરૂપતાદિકે દસ્સેત્વા ઇદાનિ સરીરે દોસાભાવવસેનપિ તે દસ્સેતું, ‘‘અભિરૂપા વા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ યથા પમાણયુત્તા, એવં આરોહપરિણાહયોગતો ચ પાસાદિકા નાતિદીઘતાદયો. એવં મનુસ્સાનં દિબ્બરૂપતાસમ્પત્તિપીતિ ‘‘અપ્પત્તા દિબ્બવણ્ણ’’ન્તિ વુત્તં. કાયવિપત્તિયાતિ સરીરદોસસ્સ. અભાવોતિ અચ્ચન્તમેવ દૂરીભાવો.

સતવિહતસ્સાતિ સતક્ખત્તું વિહતસ્સ. સતવિહતસ્સાતિ ચ ઇદં કપ્પાસપિચુવસેન વુત્તં, તૂલપિચુનો પન વિહનનમેવ નત્થિ. કુઙ્કુમતગરતુરુક્ખયવનપુપ્ફાનિ ચતુજ્જાતિ. તમાલતગરતુરુક્ખયવનપુપ્ફાનીતિ અપરે.

અગ્ગિદડ્ઢા વિયાતિ આસનગતેન અગ્ગિના દડ્ઢા વિય. પઠમમેવાતિ અઞ્ઞકિચ્ચતો પઠમમેવ, દસ્સનસમકાલમેવાતિ અત્થો. તં તં અત્તના રઞ્ઞો કાતબ્બકિચ્ચં કિં કરોમીતિ પુચ્છિતબ્બતાય કિં કરણન્તિ પટિસ્સાવેતીતિ કિઙ્કારપટિસ્સાવિની.

માતુગામો નામ યેભુય્યેન સઠજાતિકો, ઇત્થિરતનસ્સ પન તં નત્થીતિ દસ્સેતું, ‘‘સ્વાસ્સા’’તિઆદિ વુત્તં. ગુણાતિ રૂપગુણા ચેવ આચારગુણા ચ. પુરિમકમ્માનુભાવેનાતિ તસ્સા પુરિમકમ્માનુભાવેન. ઇત્થિરતનસ્સ તબ્ભાવસંવત્તનિયપુરિમકમ્મસ્સ આનુભાવેન, ચક્કવત્તિનોપિ પરિવારસંવત્તનિયં પુઞ્ઞકમ્મં તાદિસસ્સ ફલવિસેસસ્સ ઉપનિસ્સયો હોતિયેવ. તેનાહ ‘‘ચક્કવત્તિનો પુઞ્ઞં ઉપનિસ્સાયા’’તિ. એતેન સેસરતનેસુપિ તેસં વિસેસાનં તદુપનિસ્સયતા વિભાવિતા એવાતિ દટ્ઠબ્બં. પુબ્બે એકદેસવસેન લબ્ભમાનપારિપૂરી રઞ્ઞો ચક્કવત્તિભાવૂપગમનતો પટ્ઠાય સબ્બાકારપારિપૂરા જાતા.

ગહપતિરતનવણ્ણના

પકતિયાવાતિ સભાવેનેવ, ચક્કરતનપાતુભાવતો પુબ્બેપિ.

પરિણાયકરતનવણ્ણના

નિસ્સાયાતિ ઉપનિસ્સાય.

૨૬૦. કટગ્ગહો વુચ્ચતિ જયગ્ગહો સકાનં પણાનં કટભાવેન અત્થસિદ્ધિવસેન સઙ્ગણ્હનન્તિ કત્વા. તેનાહ ‘‘જયગ્ગાહેના’’તિ. એકપ્પહારેનેવાતિ એકપ્પયોગેનેવ સતસહસ્સાનિ અધિગચ્છેય્યાતિ યોજના. સેસં વુત્તનયત્તા સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

બાલપણ્ડિતસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.