૩. સુઞ્ઞતવગ્ગો

૧. ચૂળસુઞ્ઞતસુત્તવણ્ણના

૧૭૬. કાલપરિચ્છેદં કત્વાતિ સમાપજ્જન્તેહિ નામ કાલપરિચ્છેદો કાતબ્બો. થેરો પન ભગવતો વત્તકરણત્થં કાલપરિચ્છેદં કરોતિ, ‘‘એત્તકે કાલે વીતિવત્તે ઇદં નામ ભગવતો કાતબ્બ’’ન્તિ. સો તત્થકંયેવ સમાપત્તિં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાતિ, તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘કાલપરિચ્છેદં કત્વા’’તિ. સુઞ્ઞતાફલસમાપત્તિં અપ્પેત્વાતિ એતેન ઇતરે, ‘‘ન સોતાપન્નસકદાગામી ફલસમાપત્તિં સમાપજ્જન્તી’’તિ વદન્તિ, તં વાદં પટિસેધેતિ. સુઞ્ઞતોતિ અત્તસુઞ્ઞતો ચ નિચ્ચસુઞ્ઞતો ચ સઙ્ખારા ઉપટ્ઠહિંસુ. સેક્ખાનઞ્હિ સુઞ્ઞતાપટિવેધો પાદેસિકો સુભસુખસઞ્ઞાનં અપ્પહીનત્તા, તસ્મા સો થેરો સુઞ્ઞતાકથં સોતુકામો જાતો. ધુરેન ધુરં પહરન્તેન વિયાતિ રથધુરેન રથધુરં પહરન્તેન વિય કત્વા ઉજુકમેવ સુઞ્ઞતા…પે… વત્થું ન સક્કાતિ યોજના. એકં પદન્તિ એકં સુઞ્ઞતાપદં.

પુબ્બેપાહન્તિઆદિના ભગવા પઠમબોધિયમ્પિ અત્તનો સુઞ્ઞતાવિહારબાહુલ્લં પકાસેતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘પઠમબોધિયમ્પી’’તિ આહ. એકોતિઆદિ થેરસ્સ સુઞ્ઞતાકથાય ભાજનભાવદસ્સનત્થં. સોતુન્તિ અટ્ઠિં કત્વા મનસિ કત્વા સબ્બચેતસા સમન્નાહરિત્વા સોતુમ્પિ. ઉગ્ગહેતુમ્પિતિ યથાભૂતં ધમ્મં ધારણપરિપુચ્છાપરિચયવસેન હદયેન ઉગ્ગહિતં સુવણ્ણભાજને પક્ખિત્તસીહવસા વિય અવિનટ્ઠે કાતુમ્પિ. કથેતુમ્પીતિ વિત્થારેન પરેસં દસ્સેતુમ્પિ સક્કા. તત્થાતિ મિગારમાતુપાસાદે. કટ્ઠરૂપપોત્થકરૂપચિત્તરૂપવસેન કતાતિ થમ્ભાદીસુ ઉત્તિરિત્વા કતાનં કટ્ઠરૂપાનં, નિય્યૂહાદીસુ પટિમાવસેન રચિતાનં પોત્થકરૂપાનં, સિત્તિપસ્સે ચિત્તકમ્મવસેન વિરચિતાનં ચિત્તરૂપાનઞ્ચ કતા નિટ્ઠપિતા. વેસ્સવણમન્ધાતાદીનન્તિ પટિમારૂપેન કતાનં વેસ્સવણમન્ધાતુસક્કાદીનં. ચિત્તકમ્મવસેનાતિ આરામાદિચિત્તકમ્મવસેન. સણ્ઠિતમ્પીતિ અવયવભાવેન સણ્ઠિતં હુત્વા ઠિતમ્પિ. જિણ્ણપટિસઙ્ખરણત્થન્તિ જિણ્ણાનં નિય્યૂહકૂટાગારપાસાદાવયવાનં અભિસઙ્ખરણત્થાય તસ્મિં તસ્મિં ઠાને રહસ્સસઞ્ઞાણેન ઠપિતં. ‘‘પરિભુઞ્જિસ્સામી’’તિ તસ્મિં તસ્મિં કિચ્ચે વિનિયુઞ્જનવસેન પરિભુઞ્જિતબ્બસ્સ. એતં વુત્તન્તિ, ‘‘અયં મિગારમાતુપાસાદો સુઞ્ઞો’’તિઆદિકં વુત્તં.

નિચ્ચન્તિ સબ્બકાલં રત્તિઞ્ચ દિવા ચ. એકભાવં એકં અસુઞ્ઞતન્તિ પચ્ચત્તે ઉપયોગવચનં, એકત્તં એકો અસુઞ્ઞતોતિ અત્થો. ગામોતિ પવત્તનવસેનાતિ ગેહસન્નિવેસવીથિચચ્ચરસિઙ્ઘાટકાદિકે ઉપાદાય ગામોતિ લોકુપ્પત્તિવસેન. કિલેસવસેનાતિ તત્થ અનુનયપટિઘવસેન. એસેવ નયોતિ ઇમિના ‘‘પવત્તવસેન વા કિલેસવસેન વા ઉપ્પન્નં મનુસ્સસઞ્ઞ’’ન્તિ ઇમમત્થં અતિદિસતિ. એત્થ ચ યથા ગામગ્ગહણેન ઘરાદિસઞ્ઞા સઙ્ગહિતા, એવં મનુસ્સગ્ગહણેન ઇત્થિપુરિસાદિસઞ્ઞા સઙ્ગહિતા. યસ્મા રુક્ખાદિકે પટિચ્ચ અરઞ્ઞસઞ્ઞા તત્થ પબ્બતવનસણ્ડાદયો અન્તોગધા, તસ્મા તત્થ વિજ્જમાનમ્પિ તં વિભાગં અગ્ગહેત્વા એકં અરઞ્ઞંયેવ પટિચ્ચ અરઞ્ઞસઞ્ઞં મનસિ કરોતિ. ઓતરતીતિ અનુપ્પવિસતિ. અધિમુચ્ચતીતિ નિચ્છિનોતિ. પવત્તદરથાતિ તથારૂપાય પસ્સદ્ધિયા અભાવતો ઓળારિકધમ્મપ્પવત્તિસિદ્ધા દરથા. કિલેસદરથાતિ અનુનયપટિઘસમ્ભવા કિલેસદરથા. દુતિયપદેતિ ‘‘યે અસ્સુ દરથા મનુસ્સસઞ્ઞં પટિચ્ચા’’તિ ઇમસ્મિં પદે. મનસિકારસન્તતાય, – ‘‘નાયં પુબ્બે વિય ઓળારિકા, ધમ્મપ્પવત્તી’’તિ સઙ્ખારદસ્સનદરથાનં સુખુમતા સલ્લહુકતા ચ ચરિતત્થાતિ આહ ‘‘પવત્તદરથમત્તા અત્થી’’તિ.

યં કિલેસદરથજાતં, તં ઇમિસ્સા દરથસઞ્ઞાય ન હોતીતિ યોજના. પવત્તદરથમત્તં અવસિટ્ઠં હોતિ, વિજ્જમાનમેવ અત્થિ ઇદન્તિ પજાનાતીતિ યોજના. સુઞ્ઞતા નિબ્બત્તીતિ સુઞ્ઞતન્તિ પવત્તિ. સુઞ્ઞતા સહચરિતઞ્હિ સુઞ્ઞં, ઇધ સુઞ્ઞતાતિ વુત્તા.

૧૭૭. અસ્સાતિ ભગવતો એવં ઇદાનિ વુચ્ચમાનાકારેન ચિત્તપ્પવત્તિ અહોસિ. અચ્ચન્તસુઞ્ઞતન્તિ ‘‘પરમાનુત્તર’’ન્તિ વુત્તં અરહત્તં દેસેસ્સામીતિ. અરઞ્ઞસઞ્ઞાય વિસેસાનધિગમનતોતિ, ‘‘અરઞ્ઞં અરઞ્ઞ’’ન્તિ મનસિકારેન ઝાનાદિવિસેસસ્સ અધિગમાભાવતો, ‘‘પથવી’’તિ મનસિકારેન વિસેસાધિગમનતો. ઇદાનિ તમેવત્થં ઉપમાય વિભાવેતું ‘‘યથા હી’’તિઆદિ વુત્તં. એવં સન્તેતિ એવં વપિતે સાલિઆદયો સમ્પજ્જન્તિ. ધુવસેવનન્તિ નિયતસેવનં પારિહારિયકમ્મટ્ઠાનં. પટિચ્ચાતિ એત્થ ‘‘સમ્ભૂત’’ન્તિ વચનસેસો ઇચ્છિતોતિ આહ ‘‘પટિચ્ચ સમ્ભૂત’’ન્તિ. પથવિં પટિચ્ચ સમ્ભૂતા હિ સઞ્ઞાતિ.

પથવીકસિણે સો પથવીસઞ્ઞી હોતિ, ન પકતિપથવિયં. તસ્સાતિ પથવીકસિણસ્સ. તેહીતિ ગણ્ડાદીહિ. સુટ્ઠુ વિહતન્તિ યથા વલીનં લેસોપિ ન હોતિ, એવં સમ્મદેવ આકોટિતં. નદીતળાકાદીનં તીરપ્પદેસો ઉદકસ્સ આકરટ્ઠેન કૂલં, ઉન્નતભાવતો ઉગ્ગતં કૂલં વિયાતિ ઉક્કૂલં, ભૂમિયા ઉચ્ચટ્ઠાનં. વિગતં કૂલન્તિ વિક્કૂલં, નીચટ્ઠાનં. તેનાહ ‘‘ઉચ્ચનીચ’’ન્તિ. એકં સઞ્ઞન્તિ એકં પથવીતિસઞ્ઞંયેવ.

૧૮૨. સતિપિ સઙ્ખારનિમિત્તવિરહે યાદિસાનં નિમિત્તાનં અભાવેન ‘‘અનિમિત્ત’’ન્તિ વુચ્ચતિ, તાનિ દસ્સેતું, ‘‘નિચ્ચનિમિત્તાદિવિરહિતો’’તિ વુત્તં. ચતુમહાભૂતિકં ચતુમહાભૂતનિસ્સિતં. સળાયતનપટિસંયુત્તં ચક્ખાયતનાદિસળાયતનસહિતં.

૧૮૩. વિપસ્સનાય પટિવિપસ્સનન્તિ ધમ્માનઞ્ચ પુન વિપસ્સનં. ઇધાતિ અત્તનો પચ્ચક્ખભૂતયથાધિગતમગ્ગફલં વદતીતિ આહ – ‘‘અરિયમગ્ગે ચેવ અરિયફલે ચા’’તિ. ઉપાદિસેસદરથદસ્સનત્થન્તિ સબ્બસો કિલેસુપધિયા પહીનાય ખન્ધોપધિ અવિસિટ્ઠા, તપ્પચ્ચયા દરથા ઉપાદિસેસદરથા, તં દસ્સનત્થં. યસ્મા વિસયતો ગામસઞ્ઞા ઓળારિકા, મનુસ્સસઞ્ઞા સુખુમા, તસ્મા મનુસ્સસઞ્ઞાય ગામસઞ્ઞં નિવત્તેત્વા. યસ્મા પન મનુસ્સસઞ્ઞાપિ સભાગવત્થુપરિગ્ગહતો ઓળારિકા, સભાગવત્થુતો અરઞ્ઞસઞ્ઞા સુખુમા, તસ્મા અરઞ્ઞસઞ્ઞાય મનુસ્સસઞ્ઞં નિવત્તેત્વા. પથવીસઞ્ઞાદિનિવત્તને કારણં હેટ્ઠા સુત્તન્તરેસુ ચ વુત્તમેવ. અનુપુબ્બેનાતિ મગ્ગપ્પટિપાટિયા. નિચ્ચસારાદીનં સબ્બસો અવત્થુતાય અચ્ચન્તમેવ સુઞ્ઞત્તા અચ્ચન્તસુઞ્ઞતા.

૧૮૪. સુઞ્ઞતફલસમાપત્તિન્તિ સુઞ્ઞતવિમોક્ખસ્સ ફલભૂતત્તા, સુઞ્ઞતાનુપસ્સનાય વસેન સમાપજ્જિતબ્બત્તા ચ સુઞ્ઞતફલસમાપત્તિન્તિ લદ્ધનામં અરહત્તફલસમાપત્તિં. યસ્મા અતીતે પચ્ચેકસમ્બુદ્ધા અહેસું, અનાગતે ભવિસ્સન્તિ, ઇદાનિ પન બુદ્ધસાસનસ્સ ધરમાનત્તા પચ્ચેકબુદ્ધા ન વત્તન્તિ, તસ્મા પચ્ચેકબુદ્ધગ્ગહણં અકત્વા, ‘‘એતરહિપિ બુદ્ધબુદ્ધસાવકસઙ્ખાતા’’ઇચ્ચેવ વુત્તં. ન હિ બુદ્ધસાસને ધરન્તે પચ્ચેકબુદ્ધા ભવન્તિ. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

ચૂળસુઞ્ઞતસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

૨. મહાસુઞ્ઞતસુત્તવણ્ણના

૧૮૫. છવિવણ્ણેન સો કાળો, ન નામેન. પલાલસન્થારોતિ આદીનીતિ આદિ-સદ્દેન કોચ્છચિમિલિકાકટસારાદીનં ગહણં. ગણભિક્ખૂનન્તિ ગણબન્ધનવસેન ભિક્ખૂનં.

યદિ સંસયો નામ નત્થિ, ‘‘સમ્બહુલા નુ ખો’’તિ ઇદં કથન્તિ આહ ‘‘વિતક્કપુબ્બભાગા’’તિઆદિ. તત્થ વિતક્કો પુબ્બભાગો એતિસ્સાતિ વિતક્કપુબ્બભાગા, પુચ્છા. સા ‘‘સમ્બહુલા નો એત્થ ભિક્ખૂવિહરન્તી’’તિ વચનં, વિતક્કો પન ‘‘સમ્બહુલા નુ ખો ઇધ ભિક્ખૂ વિહરન્તી’’તિ ઇમિના આકારેન તદા ભગવતો ઉપ્પન્નો ચિત્તસઙ્કપ્પો, તસ્સ પરિવિતક્કસ્સ તબ્ભાવજોતનોયં નુ-કારો વુત્તોતિ દસ્સેન્તો આહ – ‘‘વિતક્કપુબ્બભાગે ચાયં નુ-કારો નિપાતમત્તો’’તિ. કિઞ્ચાપિ ગચ્છન્તો દિસ્વા, ‘‘સમ્બહુલા નો એત્થ ભિક્ખૂ વિહરન્તી’’તિ પુચ્છાવસેન ભગવતા વુત્તો, અથ ખો ‘‘ન ખો, આનન્દ, ભિક્ખુ સોભતિ સઙ્ગણિકારામો’’તિઆદિ (મ. નિ. ૩.૧૮૫) ઉપરિદેસનાવસેન મત્થકં ગચ્છન્તે અવિનિચ્છિતો નામ ન હોતિ, અથ ખો વિસું વિનિચ્છિતો એવ હોતિ, દિસ્વા નિચ્છિનિત્વાવ કથાસમુટ્ઠાપનત્થં તથા પુચ્છતિ. તથા હિ વુત્તં – ‘‘જાનન્તાપિ તથાગતા પુચ્છન્તી’’તિ (પારા. ૧૬). તેનાહ ‘‘ઇતો કિરા’’તિઆદિ.

યથા નદીઓતિણ્ણં ઉદકં યથાનિન્નં પક્ખન્દતિ, એવં સત્તા ધાતુસો સંસન્દન્તિ, તસ્મા ‘‘ગણવાસો નદીઓતિણ્ણઉદકસદિસો’’તિ વુત્તં. ઇદાનિ તમત્થં વિત્થારતો દસ્સેતું – ‘‘નિરયતિરચ્છાનયોની’’તિઆદિ વુત્તં. કુરુવિન્દાદિન્હાનીયચુણ્ણાનિ સણ્હસુખુમભાવતો નાળિયં પક્ખિત્તાનિ નિરન્તરાનેવ તિટ્ઠન્તીતિ આહ – ‘‘ચુણ્ણભરિતા નાળિ વિયા’’તિ. સત્તપણ્ણાસ કુલસતસહસ્સાનીતિ સત્તસતસહસ્સાધિકાનિ પઞ્ઞાસ કુલાનંયેવ સતસહસ્સાનિ, મનુસ્સાનં પન વસેન સત્ત કોટિયો તદા તત્થ વસિંસુ.

તતો ચિન્તેસિ, કથં? કામઞ્ચાયં લોકપકતિ, મય્હં પન સાસને અયુત્તોવ સોતિ આહ – ‘‘મયા’’તિઆદિ. ધમ્મન્તિ સભાવસિદ્ધં. સંવેગોતિ સહોત્તપ્પઞાણં વુચ્ચતિ. ન ખો પનેતં સક્કા ગિલાનુપટ્ઠાનઓવાદાનુસાસનિઆદિવસેન સમાગમસ્સ ઇચ્છિતબ્બત્તા. ગણભેદનન્તિ ગણસઙ્ગણિકાય વિવેચનં.

૧૮૬. કતપરિભણ્ડન્તિ પુબ્બે કતસંવિધાનસ્સ ચીવરસ્સ વુત્તાકારેન પટિસઙ્ખરણં. નોતિ અમ્હાકં. અનત્તમનોતિ અનારાધિતચિત્તો.

સકગણેન સહભાવતો સઙ્ગણિકાતિ આહ ‘‘સકપરિસસમોધાન’’ન્તિ. ગણોતિ પન ઇધ જનસમૂહોતિ વુત્તં ‘‘નાનાજનસમોધાન’’ન્તિ. સોભતિ યથાનુસિટ્ઠં પટિપજ્જમાનતો. કામતો નિક્ખમતીતિ નિક્ખમો, એવં નિક્ખમવસેન ઉપ્પન્નં સુખં. ગણસઙ્ગણિકાકિલેસસઙ્ગણિકાહિ પવિવિત્તિ પવિવેકો. પવિવેકવસેન ઉપ્પન્નં સુખં. રાગાદીનં ઉપસમાવહં સુખં ઉપસમસુખં. મગ્ગસમ્બોધાવહં સુખં સમ્બોધિસુખં. નિકામેતબ્બસ્સ, નિકામં વા લાભી નિકામલાભી. નિદુક્ખં સુખેનેવ લભતીતિ અદુક્ખલાભી. કસિરં વુચ્ચતિ અપ્પકન્તિ આહ – ‘‘અકસિરલાભીતિ વિપુલલાભી’’તિ.

સામાયિકન્તિ સમયે કિલેસવિમુચ્ચનં અચ્ચન્તમેવાતિ સામાયિકં મ-કારે અ-કારસ્સ દીઘં કત્વા. તેનાહ – ‘‘અપ્પિતપ્પિતસમયે કિલેસેહિ વિમુત્ત’’ન્તિ. કન્તન્તિ અઙ્ગસન્તતાય આરમ્મણસન્તતાય ચ કમનીયં મનોરમ્મં. અસામાયિકં અચ્ચન્તવિમુત્તં.

એત્તાવતાતિઆદિના સઙ્ગણિકારામસ્સ વિસેસાધિગમસ્સ અન્તરાયિકભાવં અન્વયતો બ્યતિરેકતો ચ સહ નિદસ્સનેન દસ્સેતિ. તત્થ સા દુવિધા અન્તરાયિકતા વોદાનધમ્માનં અનુપ્પત્તિહેતુકા, સંકિલેસધમ્માનં ઉપ્પત્તિહેતુકા ચ.

તે પઠમં ‘‘સઙ્ગણિકારામો’’તિઆદિના વિભાવેત્વા ઇતરં વિભાવેતું, ‘‘ઇદાનિ દોસુપ્પત્તિં દસ્સેન્તો’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘અટ્ઠિઞ્ચ પટિચ્ચ ન્હારુઞ્ચ પટિચ્ચ ચમ્મઞ્ચ પટિચ્ચ મંસઞ્ચ પટિચ્ચ આકાસો પરિવારિતો રૂપન્ત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છતી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૩૦૬) વિય ઇધ રૂપસદ્દો કરજકાયપરિયાયોતિ ‘‘રૂપન્તિ સરીર’’ન્તિ આહ. ‘‘નાહં, આનન્દ…પે… દોમનસ્સુપાયાસા’’તિ કસ્મા વુત્તં? નનુ કાયે ચ જીવિતે ચ અનપેક્ખચિત્તાનં આરદ્ધવિપસ્સકાનમ્પિ અસપ્પાયવજ્જનસપ્પાયસેવનવસેન કાયસ્સ પરિહરણં હોતીતિ? સચ્ચં, તં પન યો કલ્લસરીરં નિસ્સાય ધમ્મસાધનાય અનુયુઞ્જિતુકામો હોતિ, તસ્સેવ ધમ્મસાધનતાવસેન. ધમ્મસાધનભાવઞ્હિ અપેક્ખિત્વા અસપ્પાયં વજ્જેત્વા સપ્પાયવસેન પોસેત્વા સુટ્ઠુતરં હુત્વા અનુયુઞ્જનતો કાયસ્સ પરિહરણં, ન સો કાયે અભિરતો નામ હોતિ પચ્ચવેક્ખણાયત્તત્તા અપેક્ખાય વિનોદિતબ્બો તાદિસોતિ. ઉપાલિગહપતિનોતિ એત્થાપિ ‘‘દસબલસાવકત્તુપગમનસઙ્ખાતેના’’તિ આનેત્વા યોજેતબ્બં.

૧૮૭. મહાકરુણાવસેન પરિવુતાય પરિસાય મજ્ઝે નિસિન્નોપિ એકન્તવિવેકજ્ઝાસયત્તા એકકોવ. એતેન સત્થુનો પવિવિત્તસ્સ પવિવેકત્તેન વિવિત્તતં દસ્સેતિ. રૂપારૂપપટિભાગનિમિત્તેહિ નિવત્તનત્થં ‘‘રૂપાદીનં સઙ્ખતનિમિત્તાન’’ન્તિ વુત્તં. અતિવિય સન્તતરપણીતતમભાવેન વિસેસતો સિનોતિ બન્ધતીતિ વિસયો, સો એવ સસન્તતિપરિયાપન્નતાય અજ્ઝત્તં. કિં પન તન્તિ આહ – ‘‘સુઞ્ઞતન્તિ સુઞ્ઞતફલસમાપત્તિ’’ન્તિ. ઉપધિવિવેકતાય અસઙ્ખતા ધાતુ ઇધ વિવેકોતિ અધિપ્પેતોતિ આહ – ‘‘વિવેકનિન્નેના’’તિઆદિ. ભઙ્ગમત્તમ્પિ અસેસેત્વા આસવટ્ઠાનિયાનઞ્ચ ધમ્માનં તત્થ વિગતત્તા તેસં વસેન વિગતન્તેન, એવંભૂતં તેસં બ્યન્તિભાવં પત્તન્તિ પાળિયં ‘‘બ્યન્તિભૂતેના’’તિ વુત્તં. ઉય્યોજનં વિસ્સજ્જનં, તં એતસ્સ અત્થિ, ઉય્યોજેતિ વિસ્સજ્જેતીતિ વા ઉય્યોજનિકં. યસ્મા ન સબ્બકથા ઉય્યોજનવસેનેવ પવત્તતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘ઉય્યોજનિકપટિસંયુત્ત’’ન્તિ.

તેલપાકં ગણ્હન્તો વિયાતિ યથા તેલપાકો નામ પરિચ્છિન્નકાલો ન અતિક્કમિતબ્બો, એવં અત્તનો સમાપત્તિકાલં અનતિક્કમિત્વા. યથા હિ કુસલો વેજ્જો તેલં પચન્તો તં તં તેલકિચ્ચં ચિન્તેત્વા યદિ વા પત્થિન્નપાકો, યદિ વા મજ્ઝિમપાકો, યદિ વા ખરપાકો ઇચ્છિતબ્બો, તસ્સ કાલં ઉપધારેત્વા પચતિ, એવં ભગવા ધમ્મં દેસેન્તો વેનેય્યાનં ઞાણપરિપાકં ઉપધારેત્વા તં તં કાલં અનતિક્કમિત્વા ધમ્મં દેસેત્વા પરિસં ઉય્યોજેન્તો ચ વિવેકનિન્નેનેવ ચિત્તેન ઉય્યોજેતિ. દ્વે પઞ્ચવિઞ્ઞાણાનિપિ તદભિનીહતમનોવિઞ્ઞાણવસેન નિબ્બાનનિન્નાનેવ. બુદ્ધાનઞ્હિ સઙ્ખારાનં સુટ્ઠુ પરિઞ્ઞાતતાય પણીતાનમ્પિ રૂપાદીનં આપાથગમને પગેવ ઇતરેસં પટિકૂલતાવ સુપાકટા હુત્વા ઉપટ્ઠાતિ, તસ્મા ઘમ્માભિતત્તસ્સ વિય સીતજલટ્ઠાનનિન્નતા નિબ્બાનનિન્નમેવ ચિત્તં હોતિ, તસ્સ અતિવિય સન્તપણીતભાવતો.

૧૮૮. અજ્ઝત્તમેવાતિ ઇધ ઝાનારમ્મણં અધિપ્પેતન્તિ આહ ‘‘ગોચરજ્ઝત્તમેવા’’તિ. ઇધ નિયકજ્ઝત્તં સુઞ્ઞતં. અપગુણપાદકજ્ઝાનઞ્હિ એત્થ ‘‘નિયકજ્ઝત્ત’’ન્તિ અધિપ્પેતં વિપસ્સનાવિસેસસ્સ અધિપ્પેતત્તા, નિયકજ્ઝત્તં નિજ્જીવનિસ્સત્તતં, અનત્તતન્તિ અત્થો. અસમ્પજ્જનભાવજાનનેનાતિ ઇદાનિ મે કમ્મટ્ઠાનં વીથિપટિપન્નં ન હોતિ, ઉપ્પથમેવ પવત્તતીતિ જાનનેન.

કસ્મા પનેત્થ ભગવતા વિપસ્સનાય એવ પાદકે ઝાને અવત્વા પાદકજ્ઝાનં ગહિતન્તિ આહ – ‘‘અપ્પગુણપાદકજ્ઝાનતો’’તિઆદિ. ન પક્ખન્દતિ સમ્મા ન સમાહિતત્તા. સો પન ‘‘અજ્ઝત્તધમ્મા મય્હં નિજ્જટા નિગુમ્બા હુત્વા ન ઉપટ્ઠહન્તિ, હન્દાહં બહિદ્ધાધમ્મે મનસિ કરેય્યં એકચ્ચેસુ સઙ્ખારેસુ ઉપટ્ઠિતેસુ ઇતરેપિ ઉપટ્ઠહેય્યુમેવા’’તિ પરસ્સ…પે… મનસિ કરોતિ. પાદકજ્ઝાનવસેન વિય સમ્મસિતજ્ઝાનવસેનપિ ઉભતોભાગવિમુત્તો હોતિયેવાતિ આહ – ‘‘અરૂપસમાપત્તિયં નુ ખો કથન્તિ આનેઞ્જં મનસિ કરોતી’’તિ. ન મે ચિત્તં પક્ખન્દતીતિ મય્હં વિપસ્સનાચિત્તં વીથિપટિપન્નં હુત્વા ન વહતીતિ. પાદકજ્ઝાનમેવાતિ વિપસ્સનાય પાદકભૂતમેવ ઝાનં. પુનપ્પુનં મનસિ કાતબ્બન્તિ પુનપ્પુનં સમાપજ્જિતબ્બં વિપસ્સનાય તિક્ખવિસદતાપાદનાય. અવહન્તે નિપુણાભાવેન છેદનકિરિયાય અપ્પવત્તન્તે. સમાપજ્જિત્વા વિપસ્સનાય તિક્ખકમ્મકરણં સમથવિપસ્સનાવિહારેનાતિ આહ – ‘‘કમ્મટ્ઠાને મનસિકારો વહતી’’તિ.

૧૮૯. સમ્પજ્જતિ મેતિ વીથિપટિપત્તિયા પુબ્બેનાપરં વિસેસાભાવતો સમ્પજ્જતિ મે કમ્મટ્ઠાનન્તિ જાનનેન. ઇરિયાપથં અહાપેત્વાતિ યથા પરિસ્સમો નાગચ્છતિ, એવં અત્તનો બલાનુરૂપં તસ્સ કાલં નેત્વા પમાણમેવ પવત્તનેન ઇરિયાપથં અહોપેત્વા. સબ્બવારેસૂતિ ઠાનનિસજ્જાસયનવારેસુ. કથાવારેસુ પન વિસેસં તત્થ તત્થ વદન્તિ. ઇદં વુત્તન્તિ ઇદં, ‘‘ઇમિના વિહારેના’’તિઆદિવચનં વુત્તં.

૧૯૦. કામવિતક્કાદયો ઓળારિકકામરાગબ્યાપાદસભાગાતિ આહ – ‘‘વિતક્કપહાનેન દ્વે મગ્ગે કથેત્વા’’તિ. કામગુણેસૂતિ નિદ્ધારણે ભુમ્મં. કિસ્મિઞ્ચિદેવ કિલેસુપ્પત્તિકારણેતિ તસ્સ પુગ્ગલસ્સ કિલેસુપ્પત્તિકારણં સન્ધાય વુત્તં, અઞ્ઞથા સબ્બેપિ પઞ્ચ કામગુણા કિલેસુપ્પત્તિકારણમેવ. સમુદાચરતીતિ સમુદાચારોતિ આહ ‘‘સમુદાચરણતો’’તિ. સો પન યસ્મા ચિત્તસ્સ, ન સત્તસ્સ, તસ્મા વુત્તં પાળિયં ‘‘ચેતસો’’તિ. મ-કારો પદસન્ધિકરો એ-કારસ્સ ચ અકારો કતોતિ આહ ‘‘એવં સન્તે એતન્તિ.

૧૯૧. અનુસયોતિ માનાનુસયો ભવરાગાનુસયો અવિજ્જાનુસયોતિ તિવિધોપિ અનુસયો પહીયતિ અરહત્તમગ્ગેન. વુત્તનયેનેવાતિ, ‘‘તતો મગ્ગાનન્તરં ફલં, ફલતો વુટ્ઠાય પચ્ચવેક્ખમાનો પહીનભાવં જાનાતિ, તસ્સ જાનનેન સમ્પજાનો હોતી’’તિ વુત્તનયેન.

કુસલતો આયાતીતિ આયતો, સો એતેસન્તિ કુસલાયતિકા. તેનાહ ‘‘કુસલતો આગતા’’તિ. તં પન નેસં કુસલાયતિકત્તં ઉપનિસ્સયવસેન હોતિ સહજાતવસેનપીતિ તદુભયં દસ્સેતું, ‘‘સેય્યથિદ’’ન્તિઆદિ વુત્તં.

યસ્મા પન યથાવુત્તધમ્મેસુ કેચિ લોકિયા, કેચિ લોકુત્તરા; અથ કસ્મા વિસેસેન ‘‘લોકુત્તરા’’તિ વુત્તન્તિ આહ – ‘‘લોકે ઉત્તરા વિસિટ્ઠા’’તિ. તેન લોકિયધમ્મેસુ ઉત્તમભાવેન ઝાનાદયો લોકુત્તરા વુત્તા, ન લોકસ્સ ઉત્તરણતોતિ દસ્સેતિ. યં કિઞ્ચિ મહગ્ગતચિત્તં મારસ્સ અવિસયો અકામાવચરત્તા, પગેવ તં વિપસ્સનાય પાદકભૂતં સુવિક્ખાલિતમલન્તિ આહ – ‘‘જાનિતું ન સક્કોતી’’તિ. એકો આનિસંસો અત્થિ ભાવનાનુયોગસ્સ સપ્પાયધમ્મકથાપટિલાભો.

૧૯૨. એતદત્થન્તિ કેવલસ્સ સુતસ્સ અત્થાય. સપ્પાયાસપ્પાયવસેનાતિ કસ્મા વુત્તં? નનુ સપ્પાયવસેન દસકથાવત્થૂનિ આગતાનીતિ? સચ્ચમેતં, અસપ્પાયકથાવજ્જનપુબ્બિકાય સપ્પાય કથાય વસેન આગતત્તા ‘‘સપ્પાયાસપ્પાયવસેન આગતાની’’તિ વુત્તં. સુતપરિયત્તિવસેનાતિ સરૂપેન તત્થ અનાગતાનિપિ દસકથાવત્થૂનિ સુત્તગેય્યાદિઅન્તોગધત્તા, ‘‘સુતપરિયત્તિવસેન આગતાની’’તિ વુત્તં. પરિપૂરણવસેન સરૂપતો આગતત્તા ઇમસ્મિં ઠાને ઠત્વા કથેતબ્બાનિ. અત્થોતિ સામઞ્ઞત્થો.

૧૯૩. અનુઆવત્તન્તીતિ અનુઅનુ અભિમુખા હુત્વા વત્તન્તિ, પયિરુપાસનાદિવસેન અનુકૂલયન્તિ. મુચ્છનતણ્હન્તિ પચ્ચયેસુ મુચ્છનાકારં. તણ્હાય પત્થના નામ તેનાકારેન પવત્તીતિ આહ – ‘‘પત્થેતિ પવત્તેતી’’તિ. કિલેસૂપદ્દવેનાતિ કિલેસસઙ્ખાતેન ઉપદ્દવેન. કિલેસા હિ સત્તાનં મહાનત્થકરણતો ‘‘ઉપદ્દવો’’તિ વુચ્ચન્તિ. અત્તનો અબ્ભન્તરે ઉપ્પન્નેન કિલેસૂપદ્દવેન અન્તેવાસિનો, ઉપદ્દવો અન્તેવાસૂપદ્દવો, બ્રહ્મચરિયસ્સ ઉપદ્દવો બ્રહ્મચારુપદ્દવોતિ ઇમમત્થં ‘‘સેસુપદ્દવેસુપિ એસેવ નયો’’તિ ઇમિના અતિદિસતિ. ગુણમરણં કથિતં, ન જીવિતમરણં.

અપ્પલાભાતિ અપ્પમત્તકલાભી વિસેસાનં. એવં વુત્તોતિ યથાવુત્તબ્રહ્મચારુપદ્દવો દુક્ખવિપાકતરો ચેવ કટુકવિપાકતરો ચાતિ એવં વુત્તો. આચરિયન્તેવાસિકૂપદ્દવો હિ બાહિરકસમયવસેન વુત્તો, બ્રહ્મચારુપદ્દવો પન સાસનવસેન. દુરક્ખાતે હિ ધમ્મવિનયે દુપ્પટિપત્તિ ન મહાસાવજ્જા મિચ્છાભિનિવેસસ્સ સિથિલવાયામભાવતો; સ્વાખ્યાતે પન ધમ્મવિનયે દુપ્પટિપત્તિ મહાસાવજ્જા મહતો અત્થસ્સ બાહિરભાવકરણતો. તેનાહ ‘‘સાસને પના’’તિઆદિ.

૧૯૬. તસ્માતિ ઇદં પુબ્બપરાપેક્ખં પુરિમસ્સ ચ અત્થસ્સ કારણભાવેન પચ્ચામસનન્તિ આહ ‘‘યસ્મા’’તિઆદિ. મિત્તં એતસ્સ અત્થીતિ મિત્તવા, તસ્સ ભાવો મિત્તવતા, તાય. મિત્તવસેન પટિપજ્જનન્તિ આહ ‘‘મિત્તપટિપત્તિયા’’તિ. સપત્તવતાયાતિ એત્થાપિ એસેવ નયો.

દુક્કટદુબ્ભાસિતમત્તમ્પીતિ ઇમિના પગેવ ઇતરં વીતિક્કમન્તોતિ દસ્સેતિ. સાવકેસુ હિતપરક્કમનં ઓવાદાનુસાસનીહિ પટિપજ્જનન્તિ આહ – ‘‘તથા ન પટિપજ્જિસ્સામી’’તિ. આમકમત્તન્તિ કુલાલભાજનં વુચ્ચતિ. નાહં તુમ્હેસુ તથા પટિપજ્જિસ્સામીતિ કુમ્ભકારો વિય આમકભાજનેસુ અહં તુમ્હેસુ કેવલં જાનાપેન્તો ન પટિપજ્જિસ્સામિ. નિગ્ગણ્હિત્વાતિ નીહરિત્વા. લોકિયગુણાપિ ઇધ સારોત્વેવ અધિપ્પેતા લોકુત્તરગુણાનં અધિટ્ઠાનભાવતો. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

મહાસુઞ્ઞતસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

૩. અચ્છરિયબ્ભુતસુત્તવણ્ણના

૧૯૭. વિભત્તિપતિરૂપકા ચ નિપાતા હોન્તીતિ યથારહં તંતંવિભત્તિઅત્થદીપકા, ઇધ પચ્ચત્તવચનો યત્રસદ્દો, હિસદ્દો હેતુઅત્થો, નામસદ્દો અચ્છરિયત્થો, પદત્તયસ્સ પન અચ્છરિયત્થનિદ્દિટ્ઠતાય ‘‘અચ્છરિયત્થે નિપાતો’’તિ વુત્તં. એકંસતો પનેતં પદત્તયં. તથા હિ વક્ખતિ, ‘‘યત્રાતિ નિપાતવસેન અનાગતવચન’’ન્તિ. પપઞ્ચસદ્દો હેટ્ઠા વુત્તો. છિન્નવટુમેતિ ઇમિના સબ્બકિલેસવટ્ટસ્સ અકુસલકમ્મવટ્ટસ્સ ચ છિન્નત્તા વિપાકવટ્ટસ્સ ચ ઉપરિ વક્ખમાનત્તા આહ – ‘‘વટુમન્તિ કુસલાકુસલકમ્મવટ્ટં વુચ્ચતી’’તિ. નિપાતવસેન યત્રસદ્દયોગેન. અનાગતવચનન્તિ ઇદં અનાગતવચનસદિસત્તા વુત્તં. અનાગતત્થવાચી હિ અનાગતવચનં, અત્થો ચેત્થ અતીતોતિ. અનુસ્સરીતિ ઇદં અનુસ્સરિતભાવં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘ન અનુસ્સરિસ્સતી’’તિ સદ્દપયોગસ્સ અતીતવિસયત્તા. યદા પન તેહિ ભિક્ખૂહિ યા કથા પવત્તિતા, તતો પચ્છાપિ ભગવતો તેસં બુદ્ધાનં અનુસ્સરણં હોતિયેવ.

ખત્તિયજચ્ચાતિઆદિકાલતો પટ્ઠાય અસમ્ભિન્નાય ખત્તિયજાતિયા ઉદિતોદિતાય. બ્રહ્મજચ્ચાતિ બ્રાહ્મણજચ્ચા. એવંગોત્તેપિ એસેવ નયો. લોકિયલોકુત્તરસીલેનાતિ પારમિતાસમ્ભૂતેન બુદ્ધાવેણિકત્તા અનઞ્ઞસાધારણેન લોકિયેન લોકુત્તરેન ચ સીલેન. એવંસીલાતિ અનવસેસસીલાનં વિસું પચ્ચવેક્ખણકરણેન એવંસીલાતિ અનુસ્સરિસ્સતિ. એસ નયો સેસેસુ. યથા વિજ્જાભાગિયા વિજ્જાસમ્પયુત્તધમ્મા, એવં સમાધિપક્ખા સમાધિસમ્પયુત્તધમ્માપિ સતિવીરિયાદયોતિ આહ – ‘‘હેટ્ઠા સમાધિપક્ખાનં ધમ્માનં ગહિતત્તા વિહારો ગહિતોવા’’તિ. તસ્મા સમાધિપક્ખધમ્મવિનિમુત્તો એવ ઇધ વિહારો અધિપ્પેતોતિ વુત્તં ‘‘ઇદં હી’’તિઆદિ.

યથા વા અટ્ઠસમાપત્તિવિપસ્સનામગ્ગફલસઙ્ગહિતા લોકિયલોકુત્તરા સમાધિપઞ્ઞા ‘‘એવંધમ્મા એવંપઞ્ઞા’’તિ પદેહિ હેટ્ઠા ગહિતાપિ યથાસકં પટિપક્ખતો મુચ્ચનસ્સ પવત્તિવિસેસં ઉપાદાય ‘‘એવંવિમુત્તા’’તિ એત્થ પુન ગહિતા, તથા ‘‘એવંધમ્મા’’તિ એત્થ ગહિતાપિ સમાધિપક્ખધમ્મા દિબ્બબ્રહ્મઆનેઞ્જઅરિયવિહારસઙ્ખાતં અત્તનો પવત્તિવિસેસં ઉપાદાય, ‘‘એવંવિહારી’’તિ એત્થ પુન ગહિતાતિ વુચ્ચમાને ન કોચિ વિરોધો. ફલધમ્માનં પવત્તિકાલેપિ કિલેસાનં પટિપ્પસ્સદ્ધિ ન તંઆનુભાવજાતા, અથ ખો અરિયમગ્ગેન કિલેસાનં સમુચ્છિન્નત્તાતિ આહ – ‘‘મગ્ગાનુભાવેન કિલેસાનં પટિપસ્સદ્ધન્તે ઉપ્પન્નત્તા’’તિ. યો યં પજહતિ, સો પહાયકો પહાતબ્બતો વિમુત્તોતિ વુચ્ચતિ વિસંસટ્ઠભાવતોતિ પહાનવિભાગેન વુચ્ચમાને અપહાયકસ્સ નિબ્બાનસ્સ કથં વિમુત્તતા? વિસંસટ્ઠાભાવતો એવ. તઞ્હિ પકતિયાવ સબ્બસો કિલેસેહિ વિસંસટ્ઠં વિનિસ્સટં સુવિદૂરવિદૂરે ઠિતં, તસ્માસ્સ તતો નિસ્સટત્તા નિસ્સરણવિમુત્તિ નિસ્સરણપહાનન્તિ વુચ્ચતીતિ આહ ‘‘નિબ્બાન’’ન્તિઆદિ.

૧૯૯. ઇમે તથાગતસ્સ અચ્છરિયઅબ્ભુતધમ્મા, ન સાવકવિસયા, મમ પન દેસના તયા સુતા એવાતિ તે થેરસ્સેવ ભારં કરોન્તો, ‘‘તં ભિય્યોસોમત્તાય પટિભન્તૂ’’તિ આહ. સતો સમ્પજાનોતિ એત્થ કાલભેદવસેન લબ્ભમાનમ્પિ સમ્પજાનભાવં અનામસિત્વા ગતિવિભાગેન તં દસ્સેતું, ‘‘દ્વે સમ્પજઞ્ઞાની’’તિઆદિ વુત્તં – અટ્ઠ વરે ગણ્હન્તોતિ એત્થ કથં વરં દેવતા દેતિ, પરસ્સ દીયમાનઞ્ચ તં કથં પરસ્સ સમિજ્ઝતીતિ? કમ્મબલેનેવ. યદિ હિ તં કમ્મં કતોકાસં યસ્સ તદપદેસેન ફલં વિપચ્ચતિ, એવં દેવતાય તસ્સ વરં દિન્નં, ઇતરેન ચ લદ્ધન્તિ વોહારો હોતીતિ. અપિચ પરસ્સ પત્થિતવરાનિ નામ વિપચ્ચમાનસ્સ કમ્મસ્સ પચ્ચયભૂતો પયોગવિસેસોતિ દટ્ઠબ્બં. તાનિ વિપચ્ચને એકન્તિકાનિપિ અપ્પેસક્ખા દેવતા – ‘‘અયમસ્સ પત્થના સમિજ્ઝિસ્સતિ, નો’’તિ ન જાનન્તિ, સક્કો પન પઞ્ઞવા તાનિ એકચ્ચં જાનાતિયેવ. તેન વુત્તં – ‘‘સક્કેન પસીદિત્વા દિન્ને અટ્ઠ વરે ગણ્હન્તો’’તિઆદિ.

પઠમજવનવારેતિ ઉપ્પન્નસ્સ સબ્બપઠમજવનવારે. સો હિ પટિસન્ધિયા આસન્નભાવતો અવિસદો હોતિ, દેવભાવે નિકન્તિવસેન ઉપ્પજ્જનતો ન જાનાતિ. અઞ્ઞાહિ દેવતાહિ અસાધારણજાનનં હોતિ દુતિયજવનવારતો પટ્ઠાય પવત્તનતો.

અઞ્ઞેપિ દેવાતિઆદિના બોધિસત્તસ્સ તત્થ સમ્પજઞ્ઞેનેવ ઠિતભાવં બ્યતિરેકમુખેન વિભાવેતિ. આહારૂપચ્છેદેન કાલઙ્કરોન્તીતિ ઇદં ખિડ્ડાપદોસિકવસેન વુત્તં. ઇતરેસમ્પિ દિબ્બભોગેહિ મુચ્છિતતં અજ્ઝાપન્નાનં તિટ્ઠન્તાનં સમ્પજઞ્ઞાભાવો હોતિયેવ. કિં તથારૂપં આરમ્મણં નત્થીતિ યથારૂપં ઉળારં પણીતઞ્ચ આરમ્મણં પટિચ્ચ તે દેવા સંમુચ્છિતા આહારૂપચ્છેદમ્પિ કરોન્તિ, કિં તથારૂપં ઉળારં પણીતઞ્ચ આરમ્મણં બોધિસત્તસ્સ નત્થીતિ બોધિસત્તસ્સ સમ્પજઞ્ઞાનુભાવં વિભાવેતું ચોદનં સમુટ્ઠાપેતિ? બોધિસત્તો હિ યત્થ યત્થ નિબ્બત્તતિ, તત્થ તત્થ અઞ્ઞે સત્તે દસહિ વિસેસેહિ અધિગ્ગણ્હાતિ, પગેવ તત્થ દેવભૂતો, તથાપિ ‘‘સતો સમ્પજાનો’’તિ અયમેત્થ અચ્છરિયધમ્મો વુત્તો.

૨૦૦. સમ્પત્તિભવે દીઘાયુકતા નામ પઞ્ઞાબલેન હોતિ, બોધિસત્તો ચ મહાપઞ્ઞો, તસ્મા તત્થ તત્થ ભવે તેન દીઘાયુકેન ભવિતબ્બન્તિ અધિપ્પાયેન, ‘‘સેસત્તભાવેસુ કિં યાવતાયુકં ન તિટ્ઠતી’’તિ ચોદેતિ. ઇતરો ‘‘આમ ન તિટ્ઠતી’’તિ પટિજાનિત્વા, ‘‘અઞ્ઞદા હી’’તિઆદિના તત્થ કારણમાહ. ‘‘ઇધ ન ભવિસ્સામી’’તિ અધિમુચ્ચનવસેન કાલકિરિયા અધિમુત્તિકાલકિરિયા. પારમિધમ્માનઞ્હિ ઉક્કંસપ્પત્તિયા તસ્મિં તસ્મિં અત્તભાવે અભિઞ્ઞાસમાપત્તીહિ સન્તાનસ્સ વિસેસિતત્તા અત્તસિનેહસ્સ તનુભાવેન સત્તેસુ ચ મહાકરુણાય ઉળારભાવેન અધિટ્ઠાનસ્સ તિક્ખવિસદભાવાપત્તિયા બોધિસત્તાનં અધિપ્પાયા સમિજ્ઝન્તિ, ચિત્તે વિય કમ્મેસુ ચ તેસં વસિભાવો, તસ્મા યત્થુપપન્નાનં પારમિયો સમ્મદેવ પરિબ્રૂહેન્તિ, વુત્તનયેન કાલં કત્વા તત્થ ઉપપજ્જન્તિ. તથા હિ અયં મહાસત્તો ઇમસ્મિંયેવ કપ્પે નાનાજાતીસુ અપરિહીનજ્ઝાનો કાલં કત્વા બ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તો અપ્પકમેવ કાલં તત્થ ઠત્વા તતો ચવિત્વા ઇધ નિબ્બત્તો. તેનાહ – ‘‘અયં કાલકિરિયા અઞ્ઞેસં ન હોતી’’તિ. સબ્બપારમીનં પૂરિતત્તાતિ ઇમિના પયોજનાભાવતો તત્થ ઠત્વા અધિમુત્તિકાલકિરિયા નામ ન હોતીતિ દસ્સેતિ. અપિચ ચરિમભવે ચતુમહાનિધિસમુટ્ઠાનપુબ્બિકાય દિબ્બસમ્પત્તિસદિસાય મહાસમ્પત્તિયા નિબ્બત્તિ વિય બુદ્ધભૂતસ્સ અસદિસદાનાદિવસેન અનઞ્ઞસાધારણલાભુપ્પત્તિ વિય ચ ઇતો પરં મહાપુરિસસ્સ દિબ્બસમ્પત્તિઅનુભવનં નામ નત્થીતિ યાવતાયુકટ્ઠાનં ઉસ્સાહજાતસ્સ પુઞ્ઞસમ્ભારસ્સ વસેનાતિ દટ્ઠબ્બં. અયઞ્હેત્થ ધમ્મતા.

મનુસ્સગણનાવસેન, ન દેવગણનાવસેન. પુબ્બનિમિત્તાનીતિ ચુતિયા પુબ્બનિમિત્તાનિ. અમિલાયિત્વાતિ એત્થ અમિલાતગ્ગહણેનેવ તાસં માલાનં વણ્ણસમ્પદાપિ ગન્ધસમ્પદાપિ સોભાસમ્પદાપિ દસ્સિતાતિ દટ્ઠબ્બં. બાહિરબ્ભન્તરાનં રજોજલ્લાનં લેસસ્સપિ અભાવતો દેવાનં સરીરગતાનિ વત્થાનિ સબ્બકાલં પરિસુદ્ધપભસ્સરાનેવ હુત્વા તિટ્ઠન્તીતિ આહ ‘‘વત્થેસુપિ એસેવ નયો’’તિ. નેવ સીતં ન ઉણ્હન્તિ યસ્સ સીતસ્સ પતીકારવસેન અધિકં સેવિયમાનં ઉણ્હં, સયમેવ વા ખરતરં હુત્વા અધિભવન્તં સરીરે સેદં ઉપ્પાદેય્ય, તાદિસં નેવ સીતં ન ઉણ્હં હોતિ. તસ્મિં કાલેતિ યથાવુત્તે મરણાસન્નકાલે. બિન્દુબિન્દુવસેનાતિ મુત્તગુળિકા વિય બિન્દુ બિન્દુ હુત્વા સેદા મુચ્ચન્તિ. દન્તાનં ખણ્ડિતભાવો ખણ્ડિચ્ચં. કેસાનં પલિતભાવો પાલિચ્ચં. આદિ-સદ્દેન વલિત્તચતં સઙ્ગણ્હાતિ. કિલન્તરૂપો અત્તભાવો હોતિ, ન પન ખણ્ડિચ્ચપાલિચ્ચાદીહીતિ અધિપ્પાયો. ઉક્કણ્ઠિતાતિ અનભિરતિ, સા નત્થિ ઉપરૂપરિ ઉળારુળારાનમેવ ભોગાનં વિસેસતો રુચિજનકાનં ઉપતિટ્ઠનતો.

પણ્ડિતા એવાતિ બુદ્ધિસમ્પન્ના એવ દેવતા. યથા દેવતા ‘‘સમ્પતિ જાતા કીદિસેન પુઞ્ઞકમ્મેન ઇધ નિબ્બત્તા’’તિ ચિન્તેત્વા, ‘‘ઇમિના નામ પુઞ્ઞકમ્મેન ઇધ નિબ્બત્તા’’તિ જાનન્તિ, એવં અતીતભવે અત્તના કતં એકચ્ચં અઞ્ઞમ્પિ પુઞ્ઞં જાનન્તિયેવ મહાપુઞ્ઞાતિ આહ – ‘‘યે મહાપુઞ્ઞા’’તિઆદિ.

ન પઞ્ઞાયન્તિ ચિરતરકાલત્તા પરમાયુનો. અનિય્યાનિકન્તિ ન નિય્યાનાવહં સત્તાનં અભાજનભાવતો. સત્તા ન પરમાયુનો હોન્તિ નામ પાપુસ્સન્નતાયાતિ આહ – ‘‘તદા હિ સત્તા ઉસ્સન્નકિલેસા હોન્તી’’તિ. એત્થાહ – ‘‘કસ્મા સમ્બુદ્ધા મનુસ્સલોકે એવ ઉપ્પજ્જન્તિ, ન દેવબ્રહ્મલોકેસૂ’’તિ. દેવલોકે તાવ નુપ્પજ્જન્તિ બ્રહ્મચરિયવાસસ્સ અનોકાસભાવતો તથા અનચ્છરિયભાવતો. અચ્છરિયધમ્મા હિ બુદ્ધા ભગવન્તો, તેસં સા અચ્છરિયધમ્મતા દેવત્તભાવે ઠિતાનં ન પાકટા હોતિ યથા મનુસ્સભૂતાનં. દેવભૂતે હિ સમ્માસમ્બુદ્ધે દિસ્સમાનં બુદ્ધાનુભાવં દેવાનુભાવતોવ લોકો દહતિ, ન બુદ્ધાનુભાવતો, તથા સતિ સમ્માસમ્બુદ્ધે નાધિમુચ્ચતિ ન સમ્પસીદતિ ઇસ્સરકુત્તગ્ગાહં ન વિસ્સજ્જેતિ, દેવત્તભાવસ્સ ચ ચિરકાલપવત્તનતો એકચ્ચસસ્સતવાદતો ન પરિમુચ્ચતિ. ‘‘બ્રહ્મલોકે નુપ્પજ્જન્તી’’તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. સત્તાનં તાદિસગાહવિમોચનત્થઞ્હિ બુદ્ધા ભગવન્તો મનુસ્સસુગતિયંયેવ ઉપ્પજ્જન્તિ; ન દેવસુગતિયં, મનુસ્સસુગતિયં ઉપ્પજ્જન્તાપિ ઓપપાતિકા ન હોન્તિ, સતિ ચ ઓપપાતિકૂપપત્તિયં વુત્તદોસાનતિવત્તનતો. ધમ્મવેનેય્યાનં અત્થાય ધમ્મતન્તિયા ઠપનસ્સ વિય ધાતુવેનેય્યાનં અત્થાય ધાતૂનં ઠપનસ્સ ઇચ્છિતબ્બત્તા ચ. ન હિ ઓપપાતિકાનં પરિનિબ્બાનતો ઉદ્ધં સરીરધાતુયો તિટ્ઠન્તિ, તસ્મા ન ઓપપાતિકા હોન્તિ, ચરિમભવે ચ મહાબોધિસત્તા, મનુસ્સભાવસ્સ પાકટકરણાય દારપરિગ્ગહમ્પિ કરોન્તા યાવ પુત્તમુખદસ્સના અગારમજ્ઝે તિટ્ઠન્તિ. પરિપાકગતસીલનેક્ખમ્મપઞ્ઞાદિપારમિકાપિ ન અભિનિક્ખમન્તિ, કિં વા એતાય કારણચિન્તાય? સબ્બબુદ્ધેહિ આચિણ્ણસમાચિણ્ણા, યદિદં મનુસ્સભૂતાનંયેવ અભિસમ્બુજ્ઝના, ન દેવભૂતાનન્તિ અયમેત્થ ધમ્મતા. તથા હિ તદત્થો મહાભિનીહારોપિ મનુસ્સભૂતાનંયેવ ઇજ્ઝતિ, ન ઇતરેસં.

કસ્મા પન સમ્માસમ્બુદ્ધા જમ્બુદીપેયેવ ઉપ્પજ્જન્તિ, ન સેસદીપેસૂતિ? કેચિ તાવ આહુ – ‘‘યસ્મા પથવિયા નાભિભૂતા બુદ્ધાનુભાવસહિતા અચલટ્ઠાનભૂતા બોધિમણ્ડભૂમિ જમ્બુદીપેયેવ ઉપ્પજ્જતિ, તસ્મા જમ્બુદીપેયેવ ઉપ્પજ્જન્તી’’તિ; ‘‘તથા ઇતરેસમ્પિ અવિજહિતટ્ઠાનાનં તત્થેવ લબ્ભમાનતો’’તિ. અયં પનેત્થ અમ્હાકં ખન્તિ – યસ્મા પુરિમબુદ્ધાનં મહાબોધિસત્તાનં પચ્ચેકબુદ્ધાનઞ્ચ નિબ્બત્તિયા સાવકબોધિસત્તાનં સાવકબોધિયા અભિનીહારો સાવકપારમીનં સમ્ભરણં પરિપાચનઞ્ચ બુદ્ધખેત્તભૂતે ઇમસ્મિં ચક્કવાળે જમ્બુદીપેયેવ ઇજ્ઝતિ, ન અઞ્ઞત્થ. વેનેય્યાનં વિનયનત્થો ચ બુદ્ધુપ્પાદોતિ અગ્ગસાવકાદિવેનેય્યવિસેસાપેક્ખાય એકસ્મિં જમ્બુદીપેયેવ બુદ્ધા નિબ્બત્તન્તિ, ન સેસદીપેસુ. અયઞ્ચ નયો સબ્બબુદ્ધાનં આચિણ્ણસમાચિણ્ણોતિ તેસં ઉત્તમપુરિસાનં તત્થેવ ઉપ્પત્તિ સમ્પત્તિચક્કાનં વિય અઞ્ઞમઞ્ઞુપનિસ્સયતો અપરાપરં વત્તતીતિ દટ્ઠબ્બં. તેનાહ – ‘‘તીસુ દીપેસુ બુદ્ધા ન નિબ્બત્તન્તિ, જમ્બુદીપેયેવ નિબ્બત્તન્તીતિ દીપં પસ્સતી’’તિ. ઇમિના નયેન દેસનિયમેપિ કારણં વત્તબ્બં.

ઇદાનિ ચ ખત્તિયકુલં લોકસમ્મતં બ્રાહ્મણાનમ્પિ પૂજનીયભાવતો. રાજા મે પિતા ભવિસ્સતીતિ કુલં પસ્સિ પિતુવસેન કુલસ્સ નિદ્દિસિતબ્બતો. દસન્નં માસાનં ઉપરિ સત્ત દિવસાનીતિ પસ્સિ તેન અત્તનો અન્તરાયાભાવં અઞ્ઞાસિ, તસ્સા ચ તુસિતભવે દિબ્બસમ્પત્તિપચ્ચનુભવનં.

તા દેવતાતિ દસસહસ્સિચક્કવાળદેવતા. કથં પન તા બોધિસત્તસ્સ પૂરિતપારમિભાવં ભાવિનઞ્ચ સમ્બુદ્ધભાવં જાનન્તીતિ? મહેસક્ખાનં દેવતાનં વસેન, યેભુય્યેન ચ તા દેવતા અભિસમયભાગિનો. તથા હિ ભગવતો ચ ધમ્મદાનસંવિભાગે અનેકવારં દસસહસ્સચક્કવાળવાસિદેવતાસન્નિપાતો અહોસિ.

ચવામીતિ પજાનાતિ ચુતિઆસન્નજવનેહિ ઞાણસહિતેહિ ચુતિયા ઉપટ્ઠિતભાવસ્સ પટિસંવિદિતત્તા. ચુતિચિત્તં ન જાનાતિ ચુતિચિત્તક્ખણસ્સ ઇત્તરભાવતો. તથા હિ તં ચુતૂપપાતઞાણસ્સપિ અવિસયો એવ. પટિસન્ધિચિત્તેપિ એસેવ નયો. આવજ્જનપરિયાયોતિ આવજ્જનક્કમો. યસ્મા એકવારં આવજ્જિતમત્તેન આરમ્મણં નિચ્છિનિતું ન સક્કા, તસ્મા તમેવારમ્મણં દુતિયં તતિયઞ્ચ આવજ્જિત્વા નિચ્છીયતિ, આવજ્જનસીસેન ચેત્થ જવનવારો ગહિતો. તેનાહ – ‘‘દુતિયતતિયચિત્તવારેયેવ જાનિસ્સતી’’તિ. ચુતિયા પુરેતરં કતિપયચિત્તવારતો પટ્ઠાય મરણં મે આસન્નન્તિ જાનનતો, ‘‘ચુતિક્ખણેપિ ચવામીતિ પજાનાતી’’તિ વુત્તં. પટિસન્ધિયા પન અપુબ્બભાવતો પટિસન્ધિચિત્તં ન જાનાતિ. નિકન્તિયા ઉપ્પત્તિતો પરતો અસુકસ્મિં ઠાને મયા પટિસન્ધિ ગહિતાતિ પજાનાતિ, દુતિયજવનતો પટ્ઠાય જાનાતીતિ વુત્તોવાયમત્થો. તસ્મિં કાલેતિ પટિસન્ધિગ્ગહણકાલે. દસસહસ્સી કમ્પતીતિ એત્થ કમ્પનકારણં હેટ્ઠા વુત્તમેવ. મહાકારુણિકા બુદ્ધા ભગવન્તો સત્તાનં હિતસુખવિધાનતપ્પરતાય બહુલં સોમનસ્સિકાવ હોન્તીતિ તેસં પઠમમહાવિપાકચિત્તેન પટિસન્ધિગ્ગહણં અટ્ઠકથાયં (દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૧૭; ધ. સ. ૪૯૮; મ. નિ. અટ્ઠ. ૩.૧૯૯) વુત્તં. મહાસીવત્થેરો પન યદિપિ મહાકારુણિકા બુદ્ધા ભગવન્તો સત્તાનં હિતસુખવિધાનતપ્પરા, વિવેકજ્ઝાસયા પન વિસઙ્ખારનિન્ના સબ્બસઙ્ખારેસુ અજ્ઝુપેક્ખણબહુલાતિ પઞ્ચમેન મહાવિપાકચિત્તેન પટિસન્ધિગ્ગહણમાહ.

પુરે પુણ્ણમાય સત્તમદિવસતો પટ્ઠાયાતિ પુણ્ણમાય પુરે સત્તમદિવસતો પટ્ઠાય, સુક્કપક્ખે નવમિતો પટ્ઠાયાતિ અત્થો. સત્તમે દિવસેતિ આસાળ્હીપુણ્ણમાય. ઇદં સુપિનન્તિ ઇદાનિ વુચ્ચમાનાકારં સુપિનં. નેસં દેવિયોતિ મહારાજૂનં દેવિયો.

સો ચ ખો પુરિસગબ્ભો, ન ઇત્થિગબ્ભો, પુત્તો તે ભવિસ્સતીતિ એત્તકમેવ તે બ્રાહ્મણા અત્તનો સુપિનસત્થનયેન કથેસું. સચે અગારં અજ્ઝાવસિસ્સતીતિઆદિ પન દેવતાવિગ્ગહેન ભાવિનમત્થં યાથાવતો પવેદેસું.

ગબ્ભાવક્કન્તિયોતિ એત્થ ગબ્ભો વુચ્ચતિ માતુકુચ્છિ, તત્થ ઉપ્પત્તિ અવક્કન્તિ, તાવ ગબ્ભાવક્કન્તિ, યાવ ન નિક્ખમતિ. ઠિતકાવ નિક્ખમન્તિ ધમ્માસનતો ઓતરન્તો ધમ્મકથિકો વિય.

૨૦૧. વત્તમાનસમીપે વત્તમાને વિય વોહરીયતીતિ ઓક્કમતીતિ વુત્તન્તિ આહ – ‘‘ઓક્કન્તો હોતીતિ અત્થો’’તિ. એવં હોતીતિ એવં વુત્તપ્પકારેનસ્સ સમ્પજાનના હોતિ. ન ઓક્કમમાને પટિસન્ધિક્ખણસ્સ દુવિઞ્ઞેય્યત્તા. તથા ચ વુત્તં – ‘‘પટિસન્ધિચિત્તં ન જાનાતી’’તિ. દસસહસ્સચક્કવાળપત્થરણેન વા અપ્પમાણો. અતિવિય સમુજ્જલભાવેન ઉળારો. દેવાનુભાવન્તિ દેવાનં પભાનુભાવં. દેવાનઞ્હિ પભંસો ઓભાસો અધિભવતિ, ન તેસં આધિપચ્ચં. તેનાહ ‘‘દેવાન’’ન્તિઆદિ.

રુક્ખગચ્છાદિના કેનચિ ન હઞ્ઞતીતિ અઘા, અબાધા. તેનાહ ‘‘નિચ્ચવિવટા’’તિ. અસંવુતાતિ હેટ્ઠા ઉપરિ ચ કેન ચિ ન પિહિતા. તેનાહ ‘‘હેટ્ઠાપિ અપ્પતિટ્ઠા’’તિ. તત્થ પિ-સદ્દેન યથા હેટ્ઠા ઉદકસ્સ પિધાયિકા પથવી નત્થીતિ અસંવુતા લોકન્તરિકા, એવં ઉપરિપિ ચક્કવાળેસુ વિય દેવવિમાનાનં અભાવતો અસંવુતા અપ્પતિટ્ઠાતિ દસ્સેતિ. અન્ધકારો એત્થ અત્થીતિ અન્ધકારા. ચક્ખુવિઞ્ઞાણં ન જાયતિ આલોકસ્સાભાવતો, ન ચક્ખુનો. તથા હિ ‘‘તેન ઓભાસેન અઞ્ઞમઞ્ઞં સઞ્જાનન્તી’’તિ વુત્તં. જમ્બુદીપે ઠિતમજ્ઝન્હિકવેલાયં પુબ્બવિદેહવાસીનં અત્થઙ્ગમનવસેન ઉપડ્ઢં સૂરિયમણ્ડલં પઞ્ઞાયતિ, અપરગોયાનવાસીનં ઉગ્ગમનવસેન, એવં સેસદીપેસુપીતિ આહ – ‘‘એકપ્પહારેનેવ તીસુ દીપેસુ પઞ્ઞાયન્તી’’તિ. ઇતો અઞ્ઞથા પન દ્વીસુ એવ દીપેસુ એકપ્પહારેનેવ પઞ્ઞાયતીતિ. એકેકાય દિસાય નવ નવ યોજનસતસહસ્સાનિ અન્ધકારવિધમનમ્પિ ઇમિના નયેન દટ્ઠબ્બં. પભાય નપ્પહોન્તીતિ અત્તનો પભાય ઓભાસિતું ન અભિસમ્ભુણન્તિ. યુગન્ધરપબ્બતમત્થકપ્પમાણે આકાસે વિચરણતો, ‘‘ચક્કવાળપબ્બતસ્સ વેમજ્ઝેન ચરન્તી’’તિ વુત્તં.

વાવટાતિ ખાદનત્થં ગણ્હિતું ઉપક્કમન્તા. વિપરિવત્તિત્વાતિ વિવટ્ટિત્વા. છિજ્જિત્વાતિ મુચ્છાપત્તિયા ઠિતટ્ઠાનતો મુચ્ચિત્વા, અઙ્ગપચ્ચઙ્ગચ્છેદનવસેન વા છિજ્જિત્વા. અચ્ચન્તખારેતિ આતપસન્તાપાભાવેન અતિસીતભાવં સન્ધાય અચ્ચન્તખારતા વુત્તા સિયા. ન હિ તં કપ્પસણ્ઠાનઉદકં સમ્પત્તિકરમહામેઘવુટ્ઠં પથવીસન્ધારકં કપ્પવિનાસકઉદકં વિય ખારં ભવિતુમરહતિ. તથા હિ સતિ પથવીપિ વિલીયેય્ય. તેસં વા પાપકમ્મબલેન પેતાનં પકતિઉદકસ્સ પુબ્બખેળભાવાપત્તિ વિય તસ્સ ઉદકસ્સ તદા ખારભાવાપત્તિ હોતીતિ વુત્તં ‘‘અચ્ચન્તખારે ઉદકે’’તિ. સમન્તતોતિ સબ્બભાગતો છપ્પકારમ્પિ.

૨૦૨. ચતુન્નં મહારાજૂનં વસેનાતિ વેસ્સવણાદિચતુમહારાજભાવસામઞ્ઞેન.

૨૦૩. સભાવેનેવાતિ પરસ્સ સન્તિકે ગહણેન વિના અત્તનો સભાવેનેવ સયમેવ અધિટ્ઠહિત્વા સીલસમ્પન્ના.

મનુસ્સેસૂતિ ઇદં પકતિચારિત્તવસેન વુત્તં – ‘‘મનુસ્સિત્થિયા નામ મનુસ્સપુરિસેસુ પુરિસાધિપ્પાયચિત્તં ઉપ્પજ્જેય્યા’’તિ, બોધિસત્તમાતુ પન દેવેસૂપિ તાદિસં ચિત્તં નુપ્પજ્જતેવ. યથા બોધિસત્તસ્સ આનુભાવેન બોધિસત્તસ્સ માતુ પુરિસાધિપ્પાયચિત્તં નુપ્પજ્જતિ, એવં તસ્સ આનુભાવેનેવ સા કેનચિ પુરિસેન અનતિક્કમનીયાતિ આહ – ‘‘પાદા ન વહન્તિ, દિબ્બસઙ્ખલિકા વિય બજ્ઝન્તી’’તિ.

પુબ્બે ‘‘કામગુણૂપસંહિતં ચિત્તં નુપ્પજ્જતી’’તિ વુત્તં, પુન ‘‘પઞ્ચહિ કામગુણેહિ સમપ્પિતા સમઙ્ગીભૂતા પરિચારેતી’’તિ વુત્તં, કથમિદં અઞ્ઞમઞ્ઞં ન વિરુજ્ઝતીતિ આહ ‘‘પુબ્બે’’તિઆદિ. વત્થુપટિક્ખેપોતિ અબ્રહ્મચરિયવત્થુપટિસેધો. તેનાહ ‘‘પુરિસાધિપ્પાયવસેના’’તિ. આરમ્મણપટિલાભોતિ રૂપાદિપઞ્ચકામગુણારમ્મણસ્સેવ પટિલાભો.

૨૦૪. કિલમથોતિ ખેદો. કાયસ્સ હિ ગરુભાવકઠિનભાવાદયોપિ તસ્સા તદા ન હોન્તિ એવ. ‘‘તિરોકુચ્છિગતં પસ્સતી’’તિ વુત્તં, કદા પટ્ઠાય પસ્સતીતિ આહ – ‘‘કલલાદિકાલં અતિક્કમિત્વા’’તિઆદિ. દસ્સને પયોજનં સયમેવ વદતિ, તસ્સ અભાવતો કલલાદિકાલે ન પસ્સતિ. પુત્તેનાતિ દહરેન મન્દેન ઉત્તાનસેય્યકેન. યં તં માતૂતિઆદિ પકતિચારિત્તવસેન વુત્તં. ચક્કવત્તિગબ્ભતોપિ હિ સવિસેસં બોધિસત્તગબ્ભો પરિહારં લભતિ પુઞ્ઞસમ્ભારસ્સ સાતિસયત્તા, તસ્મા બોધિસત્તમાતા અતિવિય સપ્પાયાહારાચારા ચ હુત્વા સક્કચ્ચં પરિહરતિ. પુરત્થાભિમુખોતિ માતુ પુરત્થાભિમુખો. ઇદાનિ તિરોકુચ્છિગતસ્સ દિસ્સમાનતાય અબ્ભન્તરં બાહિરઞ્ચ કારણં દસ્સેતું, ‘‘પુબ્બે કતકમ્મ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. અસ્સાતિ દેવિયા. વત્થુન્તિ કુચ્છિં. ફલિકઅબ્ભપટલાદિનો વિય બોધિસત્તમાતુકુચ્છિતચસ્સ પટલભાવેન આલોકસ્સ વિબન્ધાભાવતો યથા બોધિસત્તમાતા કુચ્છિગતં બોધિસત્તં પસ્સતિ, કિમેવં બોધિસત્તોપિ માતરં અઞ્ઞઞ્ચ પુરતો રૂપગતં પસ્સતિ, નોતિ આહ, ‘‘બોધિસત્તો પના’’તિઆદિ. કસ્મા પન સતિ ચક્ખુમ્હિ આલોકે ચ ન પસ્સતીતિ આહ – ‘‘ન હિ અન્તોકુચ્છિયં ચક્ખુવિઞ્ઞાણં ઉપ્પજ્જતી’’તિ. અસ્સાસપસ્સાસા વિય હિ તત્થ ચક્ખુવિઞ્ઞાણમ્પિ ન ઉપ્પજ્જતિ તજ્જાસમન્નાહારસ્સાભાવતો.

૨૦૫. યથા અઞ્ઞા ઇત્થિયો વિજાતપચ્ચયા તાદિસેન રોગેન અભિભૂતાપિ હુત્વા મરન્તિ, બોધિસત્તમાતુ પન બોધિસત્તે કુચ્છિગતે ન કોચિ રોગો ઉપ્પજ્જતિ; કેવલં આયુપરિક્ખયેનેવ કાલં કરોતિ, સ્વાયમત્થો હેટ્ઠા વુત્તોયેવ. બોધિસત્તેન વસિતટ્ઠાનં હીતિઆદિના તત્થ કારણમાહ. અપનેત્વાતિ અગ્ગમહેસિટ્ઠાનતો નીહરિત્વા. અનુરક્ખિતું ન સક્કોતીતિ સમ્મા ગબ્ભપરિહારં નાનુયુઞ્જતિ, તેન ગબ્ભો બહ્વાબાધો હોતિ. વત્થુવિસદં હોતીતિ ગબ્ભાસયો પરિસુદ્ધો હોતિ. માતુ મજ્ઝિમવયસ્સ તતિયકોટ્ઠાસે બોધિસત્તસ્સ ગબ્ભોક્કમનમ્પિ તસ્સા આયુપરિમાણવિલોકનેનેવ સઙ્ગહિતં વયોવસેન ઉપ્પજ્જનકવિકારસ્સ પરિવજ્જનતો, ઇત્થિસભાવેન ઉપ્પજ્જનકવિકારો પન બોધિસત્તસ્સ આનુભાવેનેવ વૂપસમ્મતિ.

સત્તમાસજાતોતિ પટિસન્ધિગ્ગહણતો સત્તમે માસે જાતો. સો સીતુણ્હક્ખમો ન હોતિ અતિવિય સુખુમાલતાય. અટ્ઠમાસજાતો કામં સત્તમાસજાતતો બુદ્ધિઅવયવો, એકચ્ચે પન ચમ્મપદેસા બુદ્ધિં પાપુણન્તા ઘટ્ટનં ન સહન્તિ, તેન સો ન જીવતિ. સત્તમાસજાતસ્સ પન ન તાવ તે જાતાતિ વદન્તિ.

ઠિતાવ હુત્વાતિ નિદ્દુક્ખતાય ઠિતા એવ હુત્વા. દુક્ખસ્સ હિ બલવભાવતો તં દુક્ખં અસહમાના અઞ્ઞા ઇત્થિયો નિસિન્ના વા નિપન્ના વા વિજાયન્તિ. ઉપવિજઞ્ઞાતિ ઉપગતવિજાયનકાલા. સકલનગરવાસિનોતિ કપિલવત્થું પરિવારેત્વા ઠિતેસુ દેવદહાદીસુ છસુ નગરેસુ વસન્તા.

દેવા નં પઠમં પટિગ્ગણ્હન્તીતિ લોકનાથં મહાપુરિસં મયમેવ પઠમં પટિગ્ગણ્હામાતિ સઞ્જાતગારવબહુમાના અત્તનો પીતિં પવેદેન્તા ખીણાસવા સુદ્ધાવાસબ્રહ્માનો આદિતો પટિગ્ગણ્હન્તિ. સૂતિવેસન્તિ સૂતિજગ્ગનધાતિવેસં. એકેતિ ઉત્તરવિહારવાસિનો. મચ્છક્ખિસદિસં છવિવસેન.

૨૦૬. અજિનપ્પવેણિયાતિ અજિનચમ્મેહિ સિબ્બેત્વા કતપવેણિયા. મહાતેજોતિ મહાનુભાવો. મહાયસોતિ મહાપરિવારો વિપુલકિત્તિઘોસો ચ.

ભગ્ગવિભગ્ગાતિ સમ્બાધટ્ઠાનતો નિક્ખમનેન વિભાવિતત્તા ભગ્ગા વિભગ્ગા વિય ચ હુત્વા. તેન નેસં અવિસદભાવમેવ દસ્સેતિ. અલગ્ગો હુત્વાતિ ગબ્ભાસયે યોનિપદેસે ચ કત્થચિ અલગ્ગો અસત્તો હુત્વા. ઉદકેનાતિ ગબ્ભાસયગતેન ઉદકેન અમક્ખિતો નિક્ખમતિ સમ્મક્ખિતસ્સ તાદિસસ્સ ઉદકસેમ્હાદિકસ્સેવ તત્થ અભાવતો. બોધિસત્તસ્સ હિ પુઞ્ઞાનુભાવેન પટિસન્ધિગ્ગહણતો પટ્ઠાય તં ઠાનં વિસુદ્ધં પરમસુગન્ધગન્ધકુટિ વિય ચન્દનગન્ધં વાયન્તં તિટ્ઠતિ. ઉદકવટ્ટિયોતિ ઉદકક્ખન્ધા.

૨૦૭. મુહુત્તજાતોતિ મુહુત્તેન જાતો હુત્વા મુહુત્તમત્તોવ. અનુધારિયમાનેતિ અનુકૂલવસેન નીયમાને. આગતાનેવાતિ તં ઠાનં ઉપગતાનિ એવ.

અનેકસાખન્તિ રતનમયાનેકસતપતિટ્ઠાનહીરકં. સહસ્સમણ્ડલન્તિ તેસં ઉપરિ પતિટ્ઠિતં અનેકસહસ્સમણ્ડલહીરકં. મરૂતિ દેવા.

ન ખો પનેવં દટ્ઠબ્બન્તિ સત્તપદવીતિહારતો પગેવ દિસાવિલોકનસ્સ કતત્તા. તેનાહ ‘‘મહાસત્તો હી’’તિઆદિ. એકઙ્ગણાનીતિ વિવટભાવેન વિહારઙ્ગણપરિવેણઙ્ગણાનિ વિય એકઙ્ગણસદિસાનિ અહેસું. સદિસોપિ નત્થીતિ તુમ્હાકં ઇદં વિલોકનં વિસિટ્ઠે પસ્સિતું ઇધ તુમ્હેહિ સદિસોપિ નત્થિ, કુતો ઉત્તરિતરોતિ આહંસુ. સબ્બપઠમોતિ સબ્બપ્પધાનો. પધાનપરિયાયો હિ ઇધ પઠમસદ્દો. તેનાહ ‘‘ઇતરાની’’તિઆદિ. એત્થ ચ મહેસક્ખા તાવ દેવા તથા વદન્તિ, ઇતરે પન કથન્તિ? મહાસત્તસ્સ આનુભાવદસ્સનેનેવ. મહેસક્ખાનઞ્હિ દેવાનં મહાસત્તસ્સ આનુભાવો વિય તેન સદિસાનમ્પિ આનુભાવો પચ્ચક્ખો અહોસિ. ઇતરે પન તેસં વચનં સુત્વા સદ્દહન્તા અનુમિનન્તા તથા આહંસુ.

જાતમત્તસ્સેવ બોધિસત્તસ્સ ઠાનાદીનિ યેસં વિસેસાધિગમાનં પુબ્બનિમિત્તભૂતાનીતિ તે નિદ્ધારેત્વા દસ્સેન્તો, ‘‘એત્થ ચા’’તિઆદિમાહ. તત્થ પતિટ્ઠાનં ચતુઇદ્ધિપાદપટિલાભસ્સ પુબ્બનિમિત્તં ઇદ્ધિપાદવસેન લોકુત્તરધમ્મેસુ સુપ્પતિટ્ઠિતભાવસમિજ્ઝનતો. ઉત્તરાભિમુખભાવો લોકસ્સ ઉત્તરણવસેન ગમનસ્સ પુબ્બનિમિત્તં. સત્તપદગમનં સત્તબોજ્ઝઙ્ગાદિગમનસ્સ પુબ્બનિમિત્તં, વિસુદ્ધછત્તધારણં સુવિસુદ્ધવિમુત્તિછત્તધારણસ્સ પુબ્બનિમિત્તં, પઞ્ચરાજકકુધભણ્ડાનિ પઞ્ચવિધવિમુત્તિગુણપરિવારતાય પુબ્બનિમિત્તં, અનાવટદિસાનુવિલોકનં અનાવટઞાણતાય પુબ્બનિમિત્તં, ‘‘અગ્ગોહમસ્મી’’તિઆદિવચનં અપ્પટિવત્તિયધમ્મચક્કપવત્તનસ્સ પુબ્બનિમિત્તં; અયમન્તિમા જાતીતિ આયતિં જાતિયા અભાવકિત્તના અનુપાદિ…પે… પુબ્બનિમિત્તન્તિ વેદિતબ્બં; તસ્સ તસ્સ અનાગતે લદ્ધબ્બવિસેસસ્સ તં તં નિમિત્તં અબ્યભિચારીનિમિત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. ન આગતોતિ ઇમસ્મિં સુત્તે અઞ્ઞત્થ ચ વક્ખમાનાય અનુપુબ્બિયા અનાગતતં સન્ધાય વુત્તં. આહરિત્વાતિ તસ્મિં તસ્મિં સુત્તે અટ્ઠકથાસુ ચ આગતનયેન આહરિત્વા દીપેતબ્બો.

દસસહસ્સિલોકધાતુ કમ્પીતિ પન ઇદં સતિપિ ઇધ પાળિયં આગતત્તે વક્ખમાનાનમચ્છરિયાનં મૂલભૂતં દસ્સેતું વુત્તં, એવં અઞ્ઞમ્પીદિસં દટ્ઠબ્બં. તન્તિ બદ્ધા વીણા, ચમ્મબદ્ધા ભેરિયોતિ પઞ્ચઙ્ગિકતૂરિયસ્સ નિદસ્સનમત્તં, ચ-સદ્દેન વા ઇતરેસમ્પિ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. ભિજ્જિંસૂતિ પાદેસુ બદ્ધટ્ઠાનેસુયેવ ભિજ્જિંસુ. વિગચ્છિંસૂતિ વૂપસમિંસુ. સકતેજોભાસિતાનીતિ અતિવિય સમુજ્જલાય અત્તનો પભાય ઓભાસિતાનિ અહેસું. ન પવત્તીતિ ન સન્દી. વાતો ન વાયીતિ ખરો વાતો ન વાયિ, મુદુસુખો પન સત્તાનં સુખાવહો વાયિ. પથવીગતા અહેસું ઉચ્ચટ્ઠાને ઠાતું અવિસહન્તા. ઉતુસમ્પન્નોતિ અનુણ્હાસીતતાસઙ્ખાતેન ઉતુના સમ્પન્નો. વામહત્થં ઉરે ઠપેત્વા દક્ખિણેન પુથુપાણિના હત્થતાળનેન સદ્દકરણં અપ્ફોટનં. મુખેન ઉસ્સેળનં સદ્દમુઞ્ચનં સેળનં. એકદ્ધજમાલા અહોસીતિ એત્થ ઇતિ-સદ્દો આદિઅત્થો. તેન વિચિત્તપુપ્ફસુગન્ધપુપ્ફવસ્સદેવા વસ્સિંસુ, સૂરિયે દિબ્બમાને એવ તારકા ઓભાસિંસુ, અચ્છં વિપ્પસન્નં ઉદકં પથવિતો ઉબ્ભિજ્જિ, બિલાસયા દરિસયા તિરચ્છાના આસયતો નિક્ખમિંસુ; રાગદોસમોહાપિ તનુ ભવિંસુ, પથવિયં રજો વૂપસમિ, અનિટ્ઠગન્ધો વિગચ્છિ, દિબ્બગન્ધો વાયિ, રૂપિનો દેવા સરૂપેનેવ મનુસ્સાનં આપાથમગમંસુ, સત્તાનં ચુતુપપાતા નાહેસુન્તિ ઇમેસં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. યાનિ મહાભિનીહારસમયે ઉપ્પન્નાનિ દ્વત્તિંસ પુબ્બનિમિત્તાનિ, તાનિ અનવસેસાનિ તદા અહેસુન્તિ.

તત્રાપીતિ તેસુપિ પથવિકમ્પાદીસુ એવં પુબ્બનિમિત્તભાવો વેદિતબ્બો, ન કેવલં સમ્પતિજાતસ્સ ઠાનાદીસુ એવાતિ અધિપ્પાયો. સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણપટિલાભસ્સ પુબ્બનિમિત્તં સબ્બસ્સ ઞેય્યસ્સ તિત્થકરમતસ્સ ચ ચાલનતો. કેનચિ અનુસ્સાહિતાનંયેવ ઇમસ્મિંયેવ એકચક્કવાળે સન્નિપાતો, કેનચિ અનુસ્સાહિતાનંયેવ એકપ્પહારેનેવ સન્નિપતિત્વા ધમ્મપટિગ્ગણ્હનસ્સ પુબ્બનિમિત્તં, પઠમં દેવતાનં પટિગ્ગહણં દિબ્બવિહારપટિલાભસ્સ, પચ્છા મનુસ્સાનં પટિગ્ગહણં તત્થેવ ઠાનસ્સ નિચ્ચલસભાવતો આનેઞ્જવિહારપટિલાભસ્સ પુબ્બનિમિત્તં. વીણાનં સયં વજ્જનં પરૂપદેસેન વિના સયમેવ અનુપુબ્બવિહારપટિલાભસ્સ પુબ્બનિમિત્તં. ભેરીનં વજ્જનં ચક્કવાળપરિયન્તાય પરિસાય પવેદનસમત્થસ્સ ધમ્મભેરિયા અનુસાવનસ્સ અમતદુન્દુભિઘોસનસ્સ પુબ્બનિમિત્તં. અન્દુબન્ધનાદીનં છેદો માનવિનિબન્ધછેદનસ્સ પુબ્બનિમિત્તં; સુપટ્ટનસમ્પાપુણનં અત્થાદિ અનુરૂપં અત્થાદીસુ ઞાણસ્સ ભેદાધિગમસ્સ પુબ્બનિમિત્તં.

નિબ્બાનરસેનાતિ કિલેસાનં નિબ્બાયનરસેન. એકરસભાવસ્સાતિ સાસનસ્સ સબ્બત્થ એકરસભાવસ્સ. વાતસ્સ અવાયનં કિસ્સ પુબ્બનિમિત્તન્તિ આહ ‘‘દ્વાસટ્ઠિદિટ્ઠિગતભિન્દનસ્સા’’તિ. આકાસાદિઅપ્પતિટ્ઠવિસમચઞ્ચલટ્ઠાનં પહાય સકુણાનં પથવીગમનં તાદિસં મિચ્છાગાહં પહાય સત્તાનં પાણેહિ રતનત્તયસરણગમનસ્સ પુબ્બનિમિત્તં. દેવતાનં અપ્ફોટનાદીહિ કીળનં પમોદનુપ્પત્તિઉદાનસ્સ ભવવન્તગમનેન ધમ્મસભાવબોધનેન ચ પમોદવિભાવનસ્સ પુબ્બનિમિત્તં. ધમ્મવેગવસ્સનસ્સાતિ દેસનાઞાણવેગેન ધમ્મામતસ્સ વસ્સનસ્સ પુબ્બનિમિત્તં. કાયગતાસતિવસેન લદ્ધજ્ઝાનં પાદકં કત્વા ઉપ્પાદિતમગ્ગફલસુખાનુભવો કાયગતાસતિઅમતપટિલાભો, તસ્સ પન કાયસ્સપિ અતપ્પકસુખાવહત્તા ખુદાપિપાસાપીળનાભાવો પુબ્બનિમિત્તં વુત્તો. અરિયદ્ધજમાલામાલિતાયાતિ સદેવકસ્સ લોકસ્સ અરિયમગ્ગબોજ્ઝઙ્ગધજમાલાહિ માલિતભાવસ્સ પુબ્બનિમિત્તં. યં પનેત્થ અનુદ્ધટં, તં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

એત્થાતિ ‘‘સમ્પતિજાતો’’તિઆદિના આગતે ઇમસ્મિં ઠાને. વિસ્સજ્જિતોવ, તસ્મા અમ્હેહિ ઇધ અપુબ્બં વત્તબ્બં નત્થીતિ અધિપ્પાયો. તદા પથવિયં ગચ્છન્તોપિ મહાસત્તો આકાસેન ગચ્છન્તો વિય મહાજનસ્સ ઉપટ્ઠાસીતિ અયમેત્થ નિયતિ ધમ્મનિયામો બોધિસત્તાનં ધમ્મતાતિ ઇદં નિયતિવાદવસેન કથનં. ‘‘પુબ્બે પુરિમજાતીસુ તાદિસસ્સ પુઞ્ઞસમ્ભારકમ્મસ્સ કતત્તા ઉપચિતત્તા મહાજનસ્સ તથા ઉપટ્ઠાસી’’તિ ઇદં પુબ્બેકતકમ્મવાદવસેન કથનં. ઇમેસં સત્તાનં ઉપરિ ઈસનસીલતાય યથાસકં કમ્મમેવ ઇસ્સરો નામ, તસ્સ નિમ્માનં અત્તનો ફલસ્સ નિબ્બત્તનં, મહાપુરિસોપિ સદેવકં લોકં અભિભવિતું સમત્થેન ઉળારેન પુઞ્ઞકમ્મુના નિબ્બત્તિતો તેન ઇસ્સરેન નિમ્મિતો નામ, તસ્સ ચાયં નિમ્માનવિસેસો, યદિદં મહાનુભાવતા. યાય મહાજનસ્સ તથા ઉપટ્ઠાસીતિ ઇદં ઇસ્સરનિમ્માનવાદવસેન કથનં. એવં તં તં બહું વત્વા કિં ઇમાય પરિયાયકથાયાતિ અવસાને ઉજુકમેવ એવં બ્યાકાસિ. સમ્પતિજાતો પથવિયં કથં પદસા ગચ્છતિ, એવંમહાનુભાવો આકાસેન મઞ્ઞે ગચ્છતીતિ પરિકપ્પનસ્સ વસેન આકાસેન ગચ્છન્તો વિય અહોસિ. સીઘતરં પન સત્તપદવીતિહારેન ગતત્તા દિસ્સમાનરૂપોપિ મહાજનસ્સ અદિસ્સમાનો વિય અહોસિ. અચેલકભાવો ખુદ્દકસરીરતા ચ તાદિસસ્સ ઇરિયાપથસ્સ અનનુચ્છવિકાતિ કમ્માનુભાવસઞ્જનિતપાટિહારિયવસેન અલઙ્કારપટિયત્તો વિય; સોળસવસ્સુદ્દેસિકો વિય ચ મહાજનસ્સ ઉપટ્ઠાસીતિ વેદિતબ્બં; બુદ્ધભાવાનુચ્છવિકસ્સ બોધિસત્તાનુભાવસ્સ યાથાવતો પવેદિતત્તા બુદ્ધેન વિય…પે… અત્તમના અહોસિ.

પાકટા હુત્વાતિ વિભૂતા હુત્વા. બુદ્ધાનં યે યે સઙ્ખારે વવત્થપેતુકામા, તે તે ઉપ્પાદક્ખણેપિ સબ્બસો સુપ્પટિવિદિતા સુપાકટા હત્થતલે આમલકં વિય સુટ્ઠુ વિભૂતા એવ હુત્વા ઉપટ્ઠહન્તિ. તેનાહ ‘‘યથા હી’’તિઆદિ. અનોકાસગતેતિ પરિગ્ગહસ્સ અનોકાસકાલે પવત્તે. નિપ્પદેસેતિ નિરવસેસે. ઓકાસપ્પત્તેતિ ઠાનગમનાદિકાલે ઉપ્પન્ને, તે હિ સમ્મસનસ્સ યોગ્યકાલે ઉપ્પત્તિયા ઓકાસપ્પત્તાતિ અધિપ્પાયો. સત્તદિવસબ્ભન્તરેતિ ઇદં બુદ્ધાનં પાકતિકસમ્મસનવસેન વુત્તં, આકઙ્ખન્તા પન તે યદા કદાચિ ઉપ્પન્નસઙ્ખારે સમ્મસન્તિયેવ. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

અચ્છરિયબ્ભુતસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

૪. બાકુલસુત્તવણ્ણના

૨૦૯. યથા ‘‘દ્વત્તિંસા’’તિ વત્તબ્બે દ્વિ-સદ્દસ્સ બા-આદેસં કત્વા બાત્તિંસાતિ વુચ્ચતિ, એવં એત્થ બા-કારાદેસં કત્વા બાકુલોતિ સમઞ્ઞા અહોસિ, સાયં તસ્સ અન્વત્થસઞ્ઞાતિ દસ્સેતું, ‘‘તસ્સ હી’’તિઆદિ વુત્તં. સીસં ન્હાપેત્વાતિ મઙ્ગલત્થં મહાગઙ્ગાય સીસં ન્હાપેત્વા. નિમુજ્જનવસેનાતિ જણ્ણુપમાણે ઉદકે થોકંયેવ નિમુજ્જનવસેન. છડ્ડેત્વા પલાતા મરણભયતજ્જિતા. પહરિયમાના મરન્તિ, ન જાલેન બન્ધિતમત્તેન. દારકસ્સ તેજેનાતિ દારકસ્સ પુઞ્ઞતેજેન. નીહટમત્તોવ મતો, તસ્સ મરણત્થં ઉપક્કમો ન કતો, યેન ઉપક્કમેન દારકસ્સ બાધો સિયા. તન્તિ મચ્છં. સકલમેવાતિ પરિપુણ્ણાવયવમેવ.

ન કેલાયતીતિ ન મમાયતિ કિસ્મિઞ્ચિ ન મઞ્ઞતિ. દારકસ્સ પુઞ્ઞતેજેન પિટ્ઠિતો ફાલેન્તી. દારકં લભતીતિ ઉગ્ઘોસનવસેન ભેરિં ચરાપેત્વા. પવત્તિં આચિક્ખિ, અત્તનો પુત્તભાવં કથેસિ. કુચ્છિયા ધારિતત્તા અમાતા કાતું ન સક્કા જનનીભાવતો. મચ્છં ગણ્હન્તાપીતિ મચ્છં કિણિત્વા ગણ્હન્તાપિ. તથા ગણ્હન્તા ચ તપ્પરિયાપન્નં સબ્બં ગણ્હાતિ નામાતિ આહ – ‘‘વક્કયકનાદીનિ બહિ કત્વા ગણ્હન્તા નામ નત્થી’’તિ. અયમ્પિ અમાતા કાતું ન સક્કા સામિકભાવતો. દારકો ઉભિન્નમ્પિ કુલાનં દાયાદો હોતુ દ્વિન્નં પુત્તભાવતો.

અસીતિમેતિ જાતિયા અસીતિમે વસ્સે. પબ્બજ્જામત્તેન કિલેસાનં અસમુચ્છિજ્જનતો વીતિક્કમિતું કામસઞ્ઞા ઉપ્પન્નપુબ્બાતિ પુચ્છા પન પુચ્છિતબ્બા. તેનાહ – ‘‘એવઞ્ચ ખો મં, આવુસો કસ્સપ, પુચ્છિતબ્બ’’ન્તિ.

૨૧૦. નિયમેત્વાતિ તં તંવારે સેસવારેન નિયમેત્વા. કમ્મપથભેદકોતિ કમ્મપથવિસેસકરો. તત્થ કામવિતક્કો યથા કાયવચીદ્વારેસુ ચોપનપ્પત્તો કમ્મપથપ્પત્તો નામ હોતિ; મનોદ્વારે પરભણ્ડસ્સ અત્તનો પરિણામનવસેન પવત્તઅભિજ્ઝાસહગતો; એવં કામસઞ્ઞાતિ, તથા બ્યાપાદવિહિંસાવિતક્કસઞ્ઞાતિ થેરો, ‘‘ઉભયમ્પેતં કમ્મપથભેદકમેવા’’તિ આહ. કમ્મપથં અપ્પત્તં સઞ્ઞં સન્ધાય, ‘‘સઞ્ઞા ઉપ્પન્નમત્તાવા’’તિ વુચ્ચમાને વિતક્કિતમ્પિ સમાનં કમ્મપથં અપ્પત્તમેવ, ઉભયસ્સ પન વસેન સુત્તપદં પવત્તન્તિ થેરસ્સ અધિપ્પાયો.

૨૧૧. આયૂહનકમ્મન્તિ અત્તના આયૂહિતબ્બકમ્મં. લોમકિલિટ્ઠાનીતિ કિલિટ્ઠલોમાનિ, કિલિટ્ઠંસૂનીતિ અત્થો. કિમેવં ભોગેસુ પરનિમ્મિતભવે વસવત્તિદેવાનં વિય સબ્બસો આયૂહનકમ્મેન વિના અઞ્ઞસ્સપિ પબ્બજિતસ્સ પચ્ચયલાભો દિટ્ઠપુબ્બો સુતપુબ્બોતિ આહ ‘‘અનચ્છરિયઞ્ચેત’’ન્તિ. કુલૂપકથેરાનમેતં કમ્મં, થેરો પન કદાચિપિ કુલૂપકો નાહોસિ.

ગદ્દુહનમત્તન્તિ ગોદુહનમત્તકાલં. ઇધ પન સકલો ગોદુહનો અધિપ્પેતોતિ દસ્સેન્તો, ‘‘ગાવિં…પે… કાલમત્તમ્પી’’તિ આહ. નિબન્ધીતિ નિબદ્ધદાતબ્બં કત્વા ઠપેસિ.

સકિલેસપુગ્ગલસ્સ અસેરિભાવકરણેન રણેન સદિસતાય રણો, સંકિલેસો. અઞ્ઞા ઉદપાદીતિ પનાહ, તસ્મા અરહત્તં ન પટિઞ્ઞાતન્તિ દસ્સેતિ. નનુ તથા વચનં પટિજાનનં વિય હોતીતિ આહ ‘‘અપિચા’’તિઆદિ.

૨૧૨. અવાપુરતિ દ્વારં એતેનાતિ અવાપુરણં. પઠમસઙ્ગહતો પચ્છા દેસિતત્તા દુતિયસઙ્ગહે સઙ્ગિતં. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

બાકુલસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

૫. દન્તભૂમિસુત્તવણ્ણના

૨૧૩. ફુસેય્યાતિ ઞાણફુસના નામ અધિપ્પેતા, તસ્મા લભેય્યાતિ અધિગચ્છેય્ય. એવં પટિપન્નોતિ, ‘‘અપ્પમત્તો આતાપી પહિતત્તો’’તિ વુત્તપ્પકારેન પટિપન્નો. અજાનનકોટ્ઠાસેયેવાતિ અવધારણેન અત્તનિ કતં દોસારોપનં નિવત્તેતિ.

૨૧૪. અપ્પનાઉપચારન્તિ અપ્પનઞ્ચેવ ઉપચારઞ્ચ પાપેત્વા કથેસીતિ અત્થં વદન્તિ, અપ્પનાસહિતો પન ઉપચારો અપ્પનાઉપચારો, તં પાપેત્વા કથેસીતિ અત્થો.

નિક્ખમતીતિ નિક્ખમો, અવગ્ગાહકામતો નિક્ખમનં નિક્ખમો એવ નેક્ખમ્મો, પઠમજ્ઝાનાદિ. સતિ કિલેસકામે અત્તનો ઉપહારં ઉપચારેત્વા અસ્સાદેત્વા પરિભુઞ્જતિ નામાતિ આહ – ‘‘દુવિધેપિ કામે પરિભુઞ્જમાનો’’તિ. દુવિધેપીતિ હીનપણીતાદિવસેન દુવિધે.

૨૧૫. કૂટાકારન્તિ ગાળ્હસાઠેય્યં અપ્પતિરૂપે ઠાને ખન્ધગતપાતનાદિ. દન્તગમનન્તિ દન્તેહિ નિબ્બિસેવનેહિ ગન્ધબ્બગતિં. પત્તબ્બં ભૂમિન્તિ સમ્માકિરિયાય લદ્ધબ્બસમ્પત્તિં.

૨૧૬. બ્યતિહરણવસેન લઙ્ઘકં વિલઙ્ઘકં, અઞ્ઞમઞ્ઞહત્થગ્ગહણં. તેનાહ – ‘‘હત્થેન હત્થં ગહેત્વા’’તિ.

૨૧૭. ગહેતું સમત્થોતિ ગણિકારહત્થિનીહિ ઉપલાપેત્વા અરઞ્ઞહત્થિં વચનવસેન ગહેતું સમત્થો. અતિપસ્સિત્વા અતિટ્ઠાનવસેન પસ્સિત્વા. એત્થગેધાતિ એતસ્મિં અરઞ્ઞે નાગવને પવત્તગેધા. સુખાયતીતિ સુખં અયતિ પવત્તેતિ, ‘‘સુખં હરતી’’તિ વા પાઠો. ડિણ્ડિમો આનકો. નિહિતસબ્બવઙ્કદોસોતિ અપગતસબ્બસાઠેય્યદોસો. અપનીતકસાવોતિ અપેતસારમ્ભકસાવો.

૨૧૯. પઞ્ચકામગુણનિસ્સિતસીલાનન્તિ અકુસલાનં. ગેહસ્સિતસીલાનન્તિ વા વટ્ટસન્નિસ્સિતસીલાનં.

૨૨૨. એસ નયો સબ્બત્થાતિ, ‘‘મજ્ઝિમો, દહરો’’તિ આગતેસુ ઉપમાવારેસુ, ‘‘થેરો’’તિઆદિના આગતેસુ ઉપમેય્યવારેસૂતિ પઞ્ચસુ સંકિલેસપક્ખિયેસુ વારેસુ એસ યથાવુત્તોવ નયોતિ વેદિતબ્બો. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

દન્તભૂમિસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

૬. ભૂમિજસુત્તવણ્ણના

૨૨૩. આસઞ્ચેપિ કરિત્વાતિ, ‘‘ઇમિનાહં બ્રહ્મચરિયેન દેવો વા ભવેય્યં દેવઞ્ઞતરો વા, દુક્ખતો વા મુચ્ચેય્ય’’ન્તિ પત્થનં કત્વા ચેપિ ચરન્તિ, અભબ્બા ફલસ્સ અધિગમાય તણ્હાય બ્રહ્મચરિયસ્સ વિદૂસિતત્તાતિ અધિપ્પાયો. અનાસઞ્ચેપિ કરિત્વાતિ વુત્તનયેન પત્થનં અકત્વા. અભબ્બા ફલસ્સ અધિગમાય અનિયમિતભાવતો. પણિધાનવસેન હિ પુઞ્ઞફલં નિયતં નામ હોતિ, તદભાવતો કતં પુઞ્ઞં ન લભતીતિ અધિપ્પાયો. તતિયપક્ખે ઉભયટ્ઠાનેહિ વુત્તં, ચતુત્થપક્ખો સમ્માવતારો ઇતિ ચતુકોટિકો પઞ્હો જાલવસેન આહટો, તત્થ આસા નામ પત્થના, મિચ્છાગાહસ્મિં સતિ ન વિપચ્ચતિ, સમ્માગાહસ્મિં સતિ વિપચ્ચતિ, ઉભયથાપિ ઉભયાપેક્ખાનામ, યો મિચ્છત્તધમ્મે પુરક્ખત્વા બ્રહ્મચરિયં ચરતિ, તસ્સ યથાધિપ્પાયફલં સમિજ્ઝતીતિ ન વત્તબ્બં અયોનિસો બ્રહ્મચરિયસ્સ ચિણ્ણત્તા; યો પન સમ્મત્તં પુરક્ખત્વા બ્રહ્મચરિયં ચરતિ, તસ્સ યથાધિપ્પાયં બ્રહ્મચરિયફલં ન સમિજ્ઝતીતિ ન વત્તબ્બં યોનિસો બ્રહ્મચરિયસ્સ ચિણ્ણત્તા. તેન વુત્તં – ‘‘આસઞ્ચેપિ કરિત્વા અયોનિસો બ્રહ્મચરિયં ચરન્તી’’તિઆદિ. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

ભૂમિજસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

૭. અનુરુદ્ધસુત્તવણ્ણના

૨૩૦. ઉપસઙ્કમિત્વા એવમાહંસૂતિ વુત્તં ઉપસઙ્કમનકારણં દસ્સેન્તો, ‘‘તસ્સ ઉપાસકસ્સ અફાસુકકાલો અહોસી’’તિ આહ. અવિરાધિતન્તિ અવિરજ્ઝનકં. યદિ વા તે ધમ્મા નાનત્થા, યદિ વા એકત્થા, યં તત્થ અવિરજ્ઝનકં, તં તંયેવ પટિભાતૂતિ યોજના. ઝાનમેવાતિ અપ્પમાણજ્ઝાનમેવ, ‘‘ચેતોવિમુત્તી’’તિ પન વુત્તત્તા ચિત્તેકગ્ગતાયેવ એવં વુચ્ચતીતિ ઉપાસકસ્સ અધિપ્પાયો.

૨૩૧. યાવતા મજ્ઝન્હિકે કાલે છાયા ફરતિ, નિવાતે પણ્ણાનિ પતન્તિ, એત્તાવતા ‘‘રુક્ખમૂલ’’ન્તિ વુચ્ચતીતિ એવં વુત્તં એકરુક્ખમૂલપ્પમાણટ્ઠાનં. કસિણનિમિત્તેન ઓત્થરિત્વાતિ કસિણારમ્મણં ઝાનં સમાપજ્જન્તો તસ્મિં કસિણ…પે… વિહરતીતિ વુત્તો. આભોગો નત્થિ ઝાનક્ખણે. કામં સમાપત્તિક્ખણે આભોગો નત્થિ તતો પન પુબ્બે વા સિયા સો આભોગો, તમ્પિ સન્ધાય મહગ્ગતન્તિ કેચિ. ઇદાનિ તાસં ચેતોવિમુત્તીનં સતિપિ કેનચિ વિસેસેન અભેદે વિસયાદિતો લબ્ભમાનભેદં દસ્સેતું, ‘‘એત્થા’’તિઆદિ વુત્તં. નિમિત્તં ન વડ્ઢતિ વડ્ઢેતબ્બસ્સ નિમિત્તસ્સેવ અભાવતો. પથવીકસિણાદીનં વિય આકાસભાવનાય ઉગ્ઘાટનં ન જાયતિ. તાનિ ઝાનાનીતિ બ્રહ્મવિહારજ્ઝાનાનિ. ચુદ્દસવિધેન પરિદમનાભાવતો અભિઞ્ઞાનં પાદકાનિ ન હોન્તિ. નિમિત્તુગ્ઘાટસ્સેવ અભાવતો અરૂપજ્ઝાનાનં અનધિટ્ઠાનતાય નિરોધસ્સ પાદકાનિ ન હોન્તીતિ. કમ્મવટ્ટભાવેન કિલેસવટ્ટવિપાકવટ્ટાનં તિણ્ણં વટ્ટાનં પચ્ચયભાવો વટ્ટપાદકતા. ઉપપજ્જનવસેનેવ તં તં ભવં ઓક્કમતિ એતેહીતિ ભવોક્કમનાનિ. દુતિયનયસ્સ વુત્તવિપરિયાયેન અત્થો વેદિતબ્બો. ઉગ્ઘાટનસ્સ લબ્ભનતો અરૂપજ્ઝાનોપરિ સમતિક્કમો હોતીતિ અયમેવ વિસેસો. એવન્તિ યથાવુત્તેન નિમિત્તાવડ્ઢનનિમિત્તવડ્ઢનાદિપ્પકારેન. નાનત્થાતિ નાનાસભાવા. એવન્તિ અપ્પમાણમહગ્ગતસદ્દવચનીયતાય નાનાબ્યઞ્જના. કામઞ્ચેત્થ અપ્પમાણસમાપત્તિતોપિ નીહરિત્વા વક્ખમાનભવૂપપત્તિકારણં દસ્સેતું સક્કા, અટ્ઠકથાયં પન કસિણઝાનતોવ નીહરિત્વા યોજના કતાતિ તથા વુત્તં. અથ વા મહગ્ગતગહણેનેત્થ અપ્પમાણાતિ વુત્તબ્રહ્મવિહારાનમ્પિ સઙ્ગહો વેદિતબ્બો તસ્સા સમઞ્ઞાય ઉભયેસમ્પિ સાધારણભાવતો.

૨૩૨. એવં વુત્તોતિ અસતિપિ તથારૂપે આભોગે ‘‘પરિત્તાભાતિ ફરિત્વા અધિમુચ્ચિત્વા વિહરતી’’તિ વુત્તો. અપ્પમાણં કત્વા કસિણં વડ્ઢેન્તસ્સ કસિણવડ્ઢનવસેન બહુલીકારસમ્ભવતો સિયા ઝાનસ્સ બલવતરતા, તદભાવે ચ દુબ્બલતા, આચિણ્ણવસિતાય પન પચ્ચનીકધમ્માનં સમ્મા અપરિસોધને વત્તબ્બમેવ નત્થીતિ પઞ્ચહાકારેહિ ઝાનસ્સ અપ્પગુણતં દસ્સેન્તો, ‘‘સુપ્પમત્તે વા’’તિઆદિમાહ. ઝાનસ્સ અપ્પાનુભાવતાય એવ તન્નિમિત્તા પભાપિ અપ્પતરા અપરિસુદ્ધાવ હોતીતિ આહ – ‘‘વણ્ણો…પે… સંકિલિટ્ઠો ચા’’તિ. દુતિયનયો વુત્તવિપરિયાયેન વેદિતબ્બો. તત્થાપિ કસિણસ્સ પરિત્તભાવેન વણ્ણસ્સ પરિત્તતા, પરિત્તારમ્મણાય અનુરૂપતાય વા નિમિત્તં પભામણ્ડલકમ્પિ પરિત્તમેવ સિયાતિ અધિપ્પાયો. વિપુલપરિકમ્મન્તિ વિપુલભાવેન પરિકમ્મં. સેસં તતિયચતુત્થનયેસુ વત્તબ્બં પઠમદુતિયનયેસુ વુત્તસદિસમેવ.

વણ્ણનાનત્તન્તિ યદિ પીતં યદિ લોહિતં યદિ વા ઓદાતન્તિ સરીરવણ્ણનાનત્તં. આભાનાનત્તન્તિ પરિત્તવિપુલતાવસેન પભાય નાનત્તં. અચ્ચિનાનત્તન્તિ તેજોધાતુસ્સ દીઘાદિવસેન વેમત્તતા. અભિનિવિસન્તીતિ અભિરતિવસેન નિવિસન્તિ નિસીદન્તિ તિટ્ઠન્તિ. તેનાહ ‘‘વસન્તી’’તિ.

૨૩૪. આભન્તિ દિબ્બન્તીતિ આભાતિ આહ ‘‘આભાસમ્પન્ના’’તિ. તદઙ્ગેનાતિ વા તસ્સા પરિત્તતાય અપ્પમાણતાય ચ આભાકારણં, તં પન અત્થતો ભવૂપપત્તિકારણમેવાતિ આહ – ‘‘તસ્સા ભવૂપપત્તિયા અઙ્ગેના’’તિ. કાયાલસિયભાવો તન્દીઆદીનં હેતુભૂતા કાયસ્સ વિત્થાયિતતા.

૨૩૫. પારમિયોતિ મહાસાવકસંવત્તનિકા સાવકપારમિયો પૂરેન્તો. બ્રહ્મલોકેતિ બ્રહ્મત્તભાવે, બ્રહ્મલોકે વા ઉપ્પત્તિં પટિલભિ, વુત્તમ્પિ ચેતં થેરગાથાસુ. અવોકિણ્ણન્તિ અઞ્ઞેહિ અસમ્મિસ્સન્તિ અત્થો. પુબ્બે સઞ્ચરિતન્તિ અતીતભવેસુ જાતિવસેન સઞ્ચરણં મમ, સઞ્ચરિતન્તિ તં મમસ્સાતિ અત્થો. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

અનુરુદ્ધસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

૮. ઉપક્કિલેસસુત્તવણ્ણના

૨૩૬. તસ્માતિ અત્થકામત્તા એવમાહ, ન ભગવતો વચનં અનાદિયન્તો. યે પન તદા સત્થુવચનં ન ગણ્હિંસુ, તે કિઞ્ચિ અવત્વા તુણ્હીભૂતા મઙ્કુભૂતા અટ્ઠંસુ, તસ્મા ઉભયેસમ્પિ સત્થરિ અગારવપટિપત્તિ નાહોસિ.

યેનપિ જનેન ન દિટ્ઠોતિ યેન ઉભયજનેન અઞ્ઞવિહિતતાય કુડ્ડકવાટાદિઅન્તરિકતાય વા ન દિટ્ઠો. દમનત્થન્તિ તેહિ ઉપાસકેહિ નિમ્મદભાવં આપાદિતાનં તેસં ભિક્ખૂનં દમનત્થં. ઠપયિંસૂતિ યો ઇમેસં ભિક્ખૂનં દેતિ, તસ્સ સતં દણ્ડોતિ, સહસ્સન્તિ ચ વદન્તિ.

૨૩૭. વગ્ગભાવેનેવ (સારત્થ. ટી. મહાવગ્ગો ૩.૪૬૪) નાનાસદ્દો અસ્સાતિ પુથુસદ્દો. સમજનોતિ ભણ્ડને સમજ્ઝાસયો જનો. બાલલક્ખણે ઠિતોપિ ‘‘અહં બાલો’’તિ ન મઞ્ઞતિ. ભિય્યો ચાતિ અત્તનો બાલભાવસ્સ અજાનનતોપિ ભિય્યો ચ ભણ્ડનસ્સ ઉપરિ ફોટો વિય સઙ્ઘભેદસ્સ અત્તનો કારણભાવમ્પિ ઉપ્પજ્જમાનં ન મઞ્ઞિ નઞ્ઞાસિ.

કલહવસેન પવત્તવાચાયેવ ગોચરો એતેસન્તિ વાચાગોચરા હુત્વા. મુખાયામન્તિ વિવાદવસેન મુખં આયમેત્વા ભાણિનો. ન તં જાનન્તીતિ તં કલહં ન જાનન્તિ. કલહં કરોન્તો ચ તં ન જાનન્તો નામ નત્થિ. યથા પન ન જાનન્તિ, તં દસ્સેતું આહ – ‘‘એવં સાદીનવો અય’’ન્તિ. અયં કલહો નામ અત્તનો પરેસઞ્ચ અત્થજાપનતો અનત્થુપ્પાદનતો દિટ્ઠેવ ધમ્મે સમ્પરાયે ચ સાદીનવો, સદોસોતિ અત્થો.

ઉપનય્હન્તીતિ ઉપનાહવસેન અનુબન્ધન્તિ. પોરાણોતિ પુરિમેહિ બુદ્ધાદીહિ આચિણ્ણસમાચિણ્ણતાય પુરાતનો.

ન જાનન્તીતિ અનિચ્ચસઞ્ઞં ન પચ્ચુપટ્ઠાપેન્તિ.

તથા પવત્તવેરાનન્તિ અટ્ઠિછિન્નાદિભાવં નિસ્સાય ઉપનયવસેન ચિરકાલં પવત્તવેરાનં.

બાલસહાયતાય ઇમે ભિક્ખૂ કલહપસુતા, પણ્ડિતસહાયાનં પન ઇદં ન સિયાતિ પણ્ડિતસહાયસ્સ બાલસહાયસ્સ ચ વણ્ણાવણ્ણદીપનત્થં વુત્તા. સીહબ્યગ્ઘાદિકે પાકટપરિસ્સયે રાગદોસાદિકે પટિચ્છન્નપરિસ્સયે ચ અભિભવિત્વા.

માતઙ્ગો અરઞ્ઞે માતઙ્ગરઞ્ઞેતિ સરલોપેન સન્ધિ. માતઙ્ગસદ્દેનેવ હત્થિભાવસ્સ વુત્તત્તા નાગવચનં તસ્સ મહત્તવિભાવનત્થન્તિ આહ – ‘‘નાગોતિ મહન્તાધિવચનમેત’’ન્તિ. મહન્તપરિયાયોપિ હિ નાગ-સદ્દો હોતિ ‘‘એવં નાગસ્સ નાગેન, ઈસાદન્તસ્સ હત્થિનો’’તિઆદીસુ (ઉદા. ૨૫; મહાવ. ૪૬૭).

૨૩૮. કિરસદ્દો અનુસ્સવસૂચનત્થો નિપાતો. તેન અયમેત્થ સુતિપરમ્પરાતિ દસ્સેતિ. ભગવતા હિ સો આદીનવો પગેવ પરિઞ્ઞાતો, ન તેન સત્થા નિબ્બિણ્ણો હોતિ; તસ્મિં પન અન્તોવસ્સે કેચિ બુદ્ધવેનેય્યા નાહેસું; તેન અઞ્ઞત્થ ગમનં તેસં ભિક્ખૂનં દમનુપાયોતિ પાલિલેય્યકં ઉદ્દિસ્સ ગચ્છન્તો એકવિહારિં આયસ્મન્તં ભગું, સમગ્ગવાસં વસન્તે ચ અનુરુદ્ધત્થેરાદિકે સમ્પહંસેતું અનુરુદ્ધત્થેરસ્સ ચ. ઇમં ઉપક્કિલેસોવાદં દાતું તત્થ ગતો, તસ્મા કલહકારકે કિરસ્સાતિ એત્થાપિ કિરસદ્દગ્ગહણે એસેવ નયો. વુત્તનયમેવ ગોસિઙ્ગસાલસુત્તે (મ. નિ. ૧.૩૨૫ આદયો).

૨૪૧. ‘‘યથા કથં પના’’તિ વુત્તપુચ્છાનં પચ્છિમભાવતો ‘‘અત્થિ પન વોતિ પચ્છિમપુચ્છાયા’’તિ વુત્તં, ન પુન ‘‘અત્થિ પન વો’’તિ પવત્તનસ્સ પુચ્છનસ્સ અત્થિભાવતો. સો પન લોકુત્તરધમ્મો. થેરાનન્તિ અનુરુદ્ધત્થેરાદીનં નત્થિ. પરિકમ્મોભાસં પુચ્છતીતિ દિબ્બચક્ખુઞાણે કતાધિકારત્તા તસ્સ ઉપ્પાદનત્થં પરિકમ્મોભાસં પુચ્છતિ. પરિકમ્મોભાસન્તિ પરિકમ્મસમાધિનિબ્બત્તં ઓભાસં, ઉપચારજ્ઝાનસઞ્જનિતં ઓભાસન્તિ અત્થો. ચતુત્થજ્ઝાનલાભી હિ દિબ્બચક્ખુપરિકમ્મત્થં ઓભાસકસિણં ભાવેત્વા ઉપચારે ઠપિતો સમાધિ પરિકમ્મસમાધિ, તત્થ ઓભાસો પરિકમ્મોભાસોતિ વુત્તો. તં સન્ધાયાહ – ‘‘ઓભાસઞ્ચેવ સઞ્જાનામાતિ પરિકમ્મોભાસં સઞ્જાનામા’’તિ. યત્તકે હિ ઠાને દિબ્બચક્ખુના રૂપગતં દટ્ઠુકામો, તત્તકં ઠાનં ઓભાસકસિણં ફરિત્વા ઠિતો. તં ઓભાસં તત્થ ચ રૂપગતં દિબ્બચક્ખુઞાણેન પસ્સતિ, થેરા ચ તથા પટિપજ્જિંસુ. તેન વુત્તં – ‘‘ઓભાસઞ્ચેવ સઞ્જાનામ દસ્સનઞ્ચ રૂપાન’’ન્તિ. યસ્મા પન તેસં રૂપગતં પસ્સન્તાનં પરિકમ્મવારો અતિક્કમિ, તતો ઓભાસો અન્તરધાયિ, તસ્મિં અન્તરહિતે રૂપગતમ્પિ ન પઞ્ઞાયતિ. પરિકમ્મન્તિ હિ યથાવુત્તકસિણારમ્મણં ઉપચારજ્ઝાનં, રૂપગતં પસ્સન્તાનં કસિણોભાસવસેન રૂપગતદસ્સનં, કસિણોભાસો ચ પરિકમ્મવસેનાતિ તદુભયમ્પિ પરિકમ્મસ્સ અપ્પવત્તિયા નાહોસિ, તયિદં કારણં આદિકમ્મિકભાવતો થેરા ન મઞ્ઞિંસુ, તસ્મા વુત્તં ‘‘નપ્પટિવિજ્ઝામા’’તિ.

નિમિત્તં પટિવિજ્ઝિતબ્બન્તિ કારણં પચ્ચક્ખતો દસ્સેત્વા સુવિસુદ્ધદિબ્બચક્ખુઞાણે થેરં પતિટ્ઠાપેતુકામો સત્થા વદતિ. કિં ન આળુલેસ્સન્તીતિ કિં ન બ્યામોહેસ્સન્તિ, બ્યામોહેસ્સન્તિ એવાતિ અત્થો. વિચિકિચ્છા ઉદપાદીતિ દિબ્બચક્ખુનો યથાઉપટ્ઠિતેસુ રૂપગતેસુ અપુબ્બતાય, ‘‘ઇદં નુ ખો રૂપગતં કિં, ઇદં નુ ખો કિ’’ન્તિ મગ્ગેન અસમુચ્છિન્નત્તા વિચિકિચ્છા સંસયો ઉપ્પજ્જિ. સમાધિ ચવીતિ વિચિકિચ્છાય ઉપ્પન્નત્તા પરિકમ્મસમાધિ વિગચ્છિ. તતો એવ હિ પરિકમ્મોભાસોપિ અન્તરધાયિ, દિબ્બચક્ખુનાપિ રૂપં ન પસ્સિ. ન મનસિ કરિસ્સામીતિ મનસિકારવસેન મે રૂપાનિ ઉપટ્ઠહિંસુ, રૂપાનિ પસ્સતો વિચિકિચ્છા ઉપ્પજ્જતિ, તસ્મા ઇદાનિ કિઞ્ચિ ન મનસિ કરિસ્સામીતિ તુણ્હી અહોસિ તં પન તુણ્હીભાવપ્પત્તિં સન્ધાયાહ ‘‘અમનસિકારો ઉદપાદી’’તિ.

તથાભૂતસ્સ અમનસિકારસ્સ અભાવં આગમ્મ ઉપ્પિલં ઉદપાદિ. વીરિયં ગાળ્હં પગ્ગહિતન્તિ થિનમિદ્ધછમ્ભિતત્તાનં વૂપસમનત્થં અચ્ચારદ્ધવીરિયં અહોસિ, તેન ચિત્તે સમાધિદૂસિકા ગેહસ્સિતા બલવપીતિ ઉપ્પન્ના. તેનાહ ‘‘ઉપ્પિલં ઉપ્પન્ન’’ન્તિ. તતોતિ સિથિલવીરિયત્તા. પતમેય્યાતિ અતિવિય ખિન્નં ભવેય્ય. તં મમાતિ પત્થનાઅભિભવનીયમનસીસેન જપ્પેતીતિ અભિજપ્પા, તણ્હા. નાનત્તા નાનાસભાવા સઞ્ઞા નાનત્તસઞ્ઞા. અતિવિય ઉપરિ કત્વા નિજ્ઝાનં પેક્ખનં અતિનિજ્ઝાયિતત્તં.

૨૪૩. પરિકમ્મોભાસમેવાતિ પરિકમ્મસમુટ્ઠિતં ઓભાસમેવ. ન ચ રૂપાનિ પસ્સામીતિ ઓભાસમનસિકારપસુતતાય દિબ્બચક્ખુના રૂપાનિ ન પસ્સામિ. વિસયરૂપમેવાતિ તેન ફરિત્વા ઠિતટ્ઠાનેવ દિબ્બચક્ખુનો વિસયભૂતં રૂપગતમેવ મનસિ કરોમિ.

કસિણરૂપાનં વસેનેત્થ ઓભાસસ્સ પરિત્તતાતિ આહ ‘‘પરિત્તટ્ઠાને ઓભાસ’’ન્તિ. પરિત્તાનિ રૂપાનીતિ કતિપયાનિ, સા ચ નેસં પરિત્તતા ઠાનવસેનેવાતિ આહ ‘‘પરિત્તકટ્ઠાને રૂપાની’’તિ. ‘‘અપ્પમાણઞ્ચેવા’’તિઆદિના વુત્તો દુતિયવારો. ઓભાસપરિત્તતં સન્ધાય પરિકમ્મસમાધિ ‘‘પરિત્તો’’તિ વુત્તો તસ્સેવ ઓભાસસ્સ અપ્પમાણતાય અપ્પમાણસમાધીતિ વચનતો. તસ્મિં સમયેતિ તસ્મિં પરિત્તસમાધિનો ઉપ્પન્નસમયે. દિબ્બચક્ખુપિ પરિત્તકં હોતિ પરિત્તરૂપગતદસ્સનતો.

૨૪૫. દુકતિકજ્ઝાનસમાધિન્તિ ચતુક્કનયે દુકજ્ઝાનસમાધિં, પઞ્ચકનયે તિકજ્ઝાનસમાધિન્તિ યોજના. દુકજ્ઝાનસમાધિન્તિ ચતુક્કનયે તતિયચતુત્થવસેન દુકજ્ઝાનસમાધિં, પઞ્ચકનયે ચતુત્થપઞ્ચમવસેન દુકજ્ઝાનસમાધિં. તિકચતુક્કજ્ઝાનસમાધિન્તિ ચતુક્કનયે તિકજ્ઝાનસમાધિં, પઞ્ચકનયે ચતુક્કજ્ઝાનસમાધિન્તિ યોજના.

તિવિધન્તિ સપ્પીતિકવસેન તિપ્પકારં સમાધિં. તદન્તોગધાતિ સપ્પીતિકાદિસભાવા. કામં ભગવા પુરિમયામે પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણં, પચ્છિમયામે દિબ્બચક્ખુઞાણં નિબ્બત્તેન્તોપિ ઇમાનિ ઞાણાનિ ભાવેસિયેવ. વિપસ્સનાપાદકાનિ પન ઞાણાનિ સન્ધાય, ‘‘પચ્છિમયામે’’તિ વુત્તં, તેનાહ ‘‘ભગવતો હી’’તિઆદિ. પઞ્ચમજ્ઝાનસ્સાતિ પઞ્ચમજ્ઝાનિકસ્સ વસેન પઠમજ્ઝાનિકો મગ્ગો નત્થિ. સોતિ પઞ્ચકનયો ભગવતો લોકિયો અહોસિ. એતન્તિ એતં, ‘‘સવિતક્કમ્પિ સવિચારં સમાધિં ભાવેમી’’તિઆદિવચનં. લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકં સન્ધાય વુત્તં, ન ‘‘લોકિયં વા લોકુત્તરમેવ વા’’તિ. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવાતિ.

ઉપક્કિલેસસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

૯. બાલપણ્ડિતસુત્તવણ્ણના

૨૪૬. એતેહીતિ દુચિન્તિતાદીહિ. એતેન લક્ખણસદ્દસ્સ કરણત્થતમાહ. તાનેવાતિ લક્ખણાનિ એવ. તસ્સાતિ બાલસ્સ. ‘‘અયં બાલો’’તિ નિમીયતિ સઞ્ચાનીયતિ એતેહીતિ બાલનિમિત્તાનિ. અપદાનં વુચ્ચતિ વિખ્યાતં કમ્મં. દુચિન્તિતાદીનિ ચ બાલે વિખ્યાતાનિ, અવધારણભાવે વા, તસ્મા બાલસ્સ અપદાનાનીતિ બાલાપદાનાનિ. અભિજ્ઝાદીહિ દુટ્ઠં દૂસિતં ચિન્તેતીતિ દુચિન્તિતચિન્તી. લોભાદીહિ દુટ્ઠં ભાસિતં મુસાવાદાદિં ભાસતીતિ દુબ્ભાસિતભાસી. તેસં તેસંયેવ વસેન કત્તબ્બતો દુક્કટકમ્મં પાણાતિપાતાદિં કરોતીતિ દુક્કટકમ્મકારી. તેનાહ ‘‘ચિન્તયન્તો’’તિઆદિ. તાનિ ઉપનિસ્સાય જાતન્તિ તજ્જં. તતો એવ તેસં સારુપ્પં અનુરૂપન્તિ તસ્સારુપ્પં. તેનાહ ‘‘તજ્જાતિક’’ન્તિઆદિ. કચ્છમાનાયાતિ કથિયમાનાય.

૨૪૮. યસ્મા સત્તાનં યથૂપચિતાનિ કમ્માનિ કતોકાસાનિ તદુપટ્ઠાપિતાનિ કમ્મનિમિત્તગતિનિમિત્તાનિ મરણસ્સ આસન્નકાલે ચિત્તસ્સ આપાથં આગચ્છન્તાનિ, તદા ઓલમ્બન્તાનિ વિય અભિભવન્તાનિ વિય અજ્ઝોત્થરન્તાનિ વિય ઉપટ્ઠહન્તિ, તસ્મા વુત્તં – ‘‘ઓલમ્બનાદિઆકારેન હિ તાનિ ઉપટ્ઠહન્તી’’તિ. ઉપટ્ઠાનાકારો એવ તદા ચિત્તસ્સ ગોચરભાવં ગચ્છતીતિ આહ – ‘‘તસ્મિં ઉપટ્ઠાનાકારે આપાથગતે’’તિ.

૨૪૯. ન સક્કાતિ ન વદતીતિ એતેન દ્વેપિ પટિસેધા પકતિઅત્થાતિ અયમત્થો વુત્તો હોતિ. ન સુકરાતિ પન ઇમિના દુક્કરભાવો દીપિતો, દુક્કરઞ્ચ તાવ ઉપાયેન સક્કા કાતુન્તિ દસ્સેન્તો આહ – ‘‘ન સુકરં પના’’તિઆદિ. તેનાતિ વિનિવિજ્ઝિત્વા ગમનેન અઞ્ઞમઞ્ઞં સંવિજ્ઝનેન. અસ્સાતિ ચોરસ્સ. ઇતો ઉત્તરિપીતિ મજ્ઝન્હિકસમયં સાયન્હસમયઞ્ચ સત્તિસતેન.

૨૫૦. સઙ્ખમ્પિ ન ઉપેતીતિ ઇમિના સઙ્ખાતબ્બમત્તં નત્થીતિ દીપિતં હોતીતિ આહ – ‘‘ગણનામત્તમ્પિ ન ગચ્છતી’’તિ. ઉપનિક્ખેપનમત્તમ્પીતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. કલભાગન્તિ કલાનં સઙ્ગણનકોટ્ઠાસં. તેનાહ ‘‘સતિમં કલ’’ન્તિઆદિ. ઓલોકિતમત્તમ્પીતિ ઉપનિક્ખેપનવસેન ઓલોકનમત્તકમ્પિ. તં કમ્મકારણન્તિ તં પઞ્ચવિધબન્ધનકમ્મકારણં ચતુન્નમ્પિ પસ્સાનં વસેન સમ્પરિવત્તેત્વા કરોન્તિયેવ, પાળિયં પન એકપસ્સવસેન આગતા. ગેહસ્સાતિ મહતો ગેહસ્સ. સબ્બતોતિ સબ્બાવયવતો. સમ્પજ્જલિતે એકજાલીભૂતે. સુપક્કુથિતાયાતિ સુટ્ઠુ નિપક્કાય.

વિભત્તોતિ તત્થ નિબ્બત્તકસત્તાનં સાધારણકમ્મુના વિભત્તો વિય નિબ્બત્તો. અયોપાકારેન પરિતો અત્તો ગહિતોતિ અયોપાકારપરિયત્તો પરિક્ખિત્તો.

યમકગોળકાતિ દારકાનં કીળનયુગળા. એવમ્પિ દુક્ખોતિ યથાવુત્તઉસ્સદનિરયવસેનપિ સોત-ઘાન-જિવ્હા-કાય-મનો-ગોચરતાવસેનપિ ઇમિના આકારેન દુક્ખોતિ.

૨૫૧. દન્તેહિ ઉલ્લેહિત્વાતિ ઉત્તરદન્તેહિ અઞ્છિત્વા. રસવસેન અતિત્તો અસ્સાદો રસાદો. તેનાહ ‘‘રસગેધેન પરિભુત્તરસો’’તિ.

૨૫૨. દુરૂપોતિ વિરૂપો. દુદ્દસોતિ તેનેવ વિરૂપભાવેન અનિટ્ઠદસ્સનો. લકુણ્ઠકોતિ રસ્સો. પવિટ્ઠગીવોતિ ખન્ધન્તરં અનુપવિટ્ઠગીવો. મહોદરોતિ વિપુલકુચ્છિ. યેભુય્યેન હિ લકુણ્ટકા સત્તા રસ્સગીવા પુથુલકુચ્છિકાવ હોન્તીતિ તથા વુત્તં. કાણો નામ ચક્ખુવિકલોતિ વુત્તં – ‘‘એકક્ખિકાણો વા ઉભયક્ખિકાણો વા’’તિ. કુણીતિ હત્થવિકલો વુચ્ચતીતિ આહ – ‘‘એકહત્થકુણી વા ઉભયહત્થકુણી વા’’તિ. વાતાદિના ઉપહતકાયપક્ખો ઇધ પક્ખહતોતિ અધિપ્પેતો, ન પક્ખિહતોતિ આહ – ‘‘પક્ખહતોતિ પીઠસપ્પી’’તિ. દુક્ખાનુપબન્ધદસ્સનત્થન્તિ અપરાપરજાતીસુ વિપાકદુક્ખસ્સ અનુપબન્ધવસેન પવત્તિદસ્સનત્થં.

કલીયતિ ખલીયતિ અપ્પહીયતિ સાસનં એતેનાતિ કલિ, જુતપરાજયો. સો એવ ગહસદિસતાય ‘‘કલિગ્ગહો’’તિ વુત્તો. અધિબન્ધન્તિ કુટુમ્બસ્સ અધિવુત્થસ્સ મૂલભૂતસ્સ અત્તનો બન્ધિતબ્બતં. તેનાહ ‘‘અત્તનાપિ બન્ધં નિગચ્છેય્યા’’તિ. બાલભૂમિયા બાલભાવસ્સ મત્થકપ્પત્તિ નિરયગામિકમ્મકારિતાતિ ‘‘નિરયે નિબ્બત્તતિ’’ચ્ચેવ વુત્તં. તગ્ગહણેનેવ પન તતો મુદુમુદુતરાદિકમ્મવસેન સેસાપાયેસુ અપરાપરનિબ્બત્તાદિબાલભૂમિ વિભાવિતા હોતીતિ.

૨૫૩. વુત્તાનુસારેનાતિ ‘‘બાલો અય’’ન્તિઆદિના વુત્તસ્સ અત્થવચનસ્સ ‘‘પણ્ડિતો અય’’ન્તિ એતેહિ લક્ખીયતીતિઆદિના અનુસારેન. મનોસુચરિતાદીનં વસેનાતિ ચિન્તેન્તો અનભિજ્ઝા-અબ્યાપાદ-સમ્માદસ્સનં સુચિન્તિતમેવ ચિન્તેતીતિઆદિના મનોસુચરિતાનં તિણ્ણં સુચરિતાનં વસેન યોજેતબ્બાનિ.

ચક્કરતનવણ્ણના

૨૫૬. ઉપોસથં (દી. નિ. ટી. ૨.૨૪૩) વુચ્ચતિ અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતં સબ્બદિવસેસુ ગહટ્ઠેહિ રક્ખિતબ્બસીલં, સમાદાનવસેન તં એતસ્સ અત્થીતિ ઉપોસથિકો, તસ્સ. તેનાહ ‘‘સમાદિન્નઉપોસથઙ્ગસ્સા’’તિ. તદાતિ તસ્મિં કાલે, યસ્મિં પન કાલે ચક્કવત્તિભાવસંવત્તનિય-દાન-સીલાદિ-પુઞ્ઞસમ્ભારસમુદાગમસમ્પન્નો પૂરિતચક્કવત્તિવત્તો કાદીપદેસવિસેસપચ્ચાજાતિયા ચેવ કુલરૂપભોગાધિપતેય્યાદિગુણવિસેસસમ્પત્તિયા ચ તદનુરૂપે અત્તભાવે ઠિતો હોતિ, તસ્મિં કાલે. તાદિસે હિ કાલે ચક્કવત્તિભાવી પુરિસુત્તમો યથાવુત્તગુણસમન્નાગતો રાજા ખત્તિયો હુત્વા મુદ્ધાવસિત્તો વિસુદ્ધસીલો અનુપોસથં સતસહસ્સવિસ્સજ્જનાદિના સમ્માપટિપત્તિં પટિપજ્જતિ, ન યદા ચક્કરતનં ઉપ્પજ્જતિ, તદા એવ. તેનાહ – ‘‘પાતો…પે… ધમ્મતા’’તિ. (તત્થ દમો ઇન્દ્રિયસંવરો, સંયમો સીલસંવરો.)

વુત્તપ્પકારપુઞ્ઞકમ્મપચ્ચયન્તિ ચક્કવત્તિભાવાવહદાનદમસંયમાદિપુઞ્ઞકમ્મહેતુકં. નીલમણિસઙ્ઘાટસદિસન્તિ ઇન્દનીલમણિસઞ્ચયસમાનં. દિબ્બાનુભાવયુત્તત્તાતિ દસ્સનીયતા મનુઞ્ઞઘોસતા આકાસગામિતા ઓભાસવિસ્સજ્જના અપ્પટિઘાતતા રઞ્ઞો ઇચ્છિતત્થનિપ્ફત્તિકારણતાતિ એવમાદીહિ દિબ્બસદિસેહિ આનુભાવેહિ સમન્નાગતત્તા. સબ્બેહિ આકારેહીતિ સબ્બેહિ સુન્દરેહિ આકારેહિ. પરિપૂરન્તિ પરિપુણ્ણં. સા ચસ્સ પારિપૂરિ ઇદાનેવ વિત્થારીયતિ.

પનાળીતિ છિદ્દં. સુદ્ધસિનિદ્ધદન્તપન્તિયા નિબ્બિવરાયાતિ અધિપ્પાયો. નાભિપનાળિ પરિક્ખેપપટ્ટેસૂતિ નાભિપરિક્ખેપપટ્ટે ચેવ નાભિયા પનાળિપરિક્ખેપપટ્ટે ચ. સુવિભત્તાવાતિ અઞ્ઞમઞ્ઞં અસંકિણ્ણત્તા સુટ્ઠુ વિભત્તા. પરિચ્છેદલેખન્તરેસુ મણિકા સુવિભત્તા હુત્વા પઞ્ઞાયન્તીતિ વદન્તિ.

પરિચ્છેદલેખાદીનીતિ આદિ-સદ્દેન માલાકમ્માદિં સઙ્ગણ્હાતિ. સુરત્તાતિઆદીસુ સુરત્તગ્ગહણેન મહાનામવણ્ણતં પટિક્ખિપતિ, સુદ્ધગ્ગહણેન સંકિલિટ્ઠતં, સિનિદ્ધગ્ગહણેન લૂખતં. કામં તસ્સ ચક્કરતનસ્સ નેમિમણ્ડલં અસન્ધિકંવ નિબ્બત્તં, સબ્બત્થકમેવ પન કેવલં પવાળવણ્ણોવ ન સોભતીતિ પકતિચક્કસ્સ સન્ધિયુત્તેસુ ઠાનેસુ રત્તજમ્બુનદપરિક્ખતં અહોસિ, તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘સન્ધીસુ પનસ્સા’’તિઆદિ.

નેમિમણ્ડલપિટ્ઠિયન્તિ નેમિમણ્ડલસ્સ પિટ્ઠિપદેસે. દસન્નં દસન્નં અરાનમન્તરેતિ દસન્નં દસન્નં અરાનં અન્તરસમીપે પદેસે. છિદ્દમણ્ડલચિત્તોતિ મણ્ડલસણ્ઠાનછિદ્દવિચિત્તો. સુકુસલસમન્નાહતસ્સાતિ સુટ્ઠુ કુસલેન સિપ્પિના પહતસ્સ, વાદિતસ્સાતિ અત્થો. વગ્ગૂતિ મનોરમો રજનીયોતિ સુણન્તાનં રાગુપ્પાદકો. કમનીયોતિ કન્તો. સમોસરિતકુસુમદામાતિ ઓલમ્બિતસુગન્ધકુસુમદામા. નેમિપરિક્ખેપસ્સાતિ નેમિપરિયન્તપરિક્ખેપસ્સ. નાભિપનાળિયા દ્વિન્નં પસ્સાનં વસેન ‘‘દ્વિન્નમ્પિ નાભિપનાળીન’’ન્તિ વુત્તં. એકા એવ હિ સા પનાળિ. યેહીતિ યેહિ દ્વીહિ સીહમુખેહિ. પુન યેહીતિ મુત્તાકલાપેહિ.

ઓધાપયમાનન્તિ સોતું અવહિતાનિ કુરુમાનં. ચન્દો પુરતો, ચક્કરતનં પચ્છાતિ એવં પુબ્બાપરિયેન પુબ્બાપરભાગેન.

અન્તે પુરસ્સાતિ અનુરાધપુરે રઞ્ઞો અન્તેપુરસ્સ ઉત્તરસીહપઞ્જરઆસન્ને તદા રઞ્ઞો પાસાદે તાદિસસ્સ ઉત્તરદિસાય સીહપઞ્જરસ્સ લબ્ભમાનત્તા વુત્તં. સુખેન સક્કાતિ કિઞ્ચિ અનારુહિત્વા સરીરઞ્ચ અનુલ્લઙ્ઘિત્વા યથાઠિતેનેવ હત્થેન પુપ્ફમુટ્ઠિયો ખિપિત્વા સુખેન સક્કા હોતિ પૂજેતું.

નાનાવિરાગરતનપ્પભાસમુજ્જલન્તિ નાનાવિધચિત્તવણ્ણરતનોભાસપભસ્સરં. આકાસં અબ્ભુગ્ગન્ત્વા પવત્તેતિ. આગન્ત્વા ઠિતટ્ઠાનતો ઉપરિ આકાસં અબ્ભુગ્ગન્ત્વા પવત્તે.

સન્નિવેસક્ખમોતિ ખન્ધવારસન્નિવેસયોગ્યો. સુલભાહારૂપકરણોતિ સુખેનેવ લદ્ધબ્બધઞ્ઞગોરસદારુતિણાદિભોજનસાધનો. પરચક્કન્તિ પરસ્સ રઞ્ઞો સેના, આણા વા.