૧૦. દેવદૂતસુત્તવણ્ણના

૨૬૧. દ્વે અગારાતિઆદીતિ આદિ-સદ્દેન ‘‘સદ્વારા…પે… અનુવિચરન્તેપી’’તિ એતમત્થં સઙ્ગણ્હાતિ. એત્તકમેવ હિ અસ્સપુરસુત્તે (મ. નિ. ૧.૪૩૨; મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૪૩૨) વિત્થારિતં વેદિતબ્બં. ‘‘દિબ્બેન ચક્ખુના’’તિઆદિ પન વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૨.૩૯૭) તથા વિત્થારિતમ્પિ સુત્તસંવણ્ણના હોતીતિ કત્વા, ‘‘અસ્સપુરસુત્તે વિત્થારિતમેવા’’તિ વુત્તં.

૨૬૨. નિરયતો પટ્ઠાય દેસનં દેવલોકેન ઓસાપેતીતિ સંકિલેસધમ્મેહિ સંવેજેત્વા વોદાનધમ્મેહિ નિટ્ઠાપેન્તો. દુતિયં પન વુત્તવિપરિયાયેન વેદિતબ્બં, તદિદં વેનેય્યજ્ઝાસયવિસિટ્ઠન્તિ દટ્ઠબ્બં. ઇદાનિ સઙ્ખિપિત્વા વુત્તમત્થં વિવરિતું, ‘‘સચે’’તિઆદિ વુત્તં. સોતિ ભગવા.

એકચ્ચે થેરાતિ (કથા. અનુટી. ૮૬૬-૮૬૮; અ. નિ. ટી. ૨.૩.૩૬) અન્ધકાદિકે, વિઞ્ઞાણવાદિનો ચ સન્ધાય વદતિ. નેરયિકે નિરયે પાલેન્તિ તતો નિગ્ગન્તુમપ્પદાનવસેન રક્ખન્તીતિ નિરયપાલા. નેરયિકાનં નરકદુક્ખેન પરિયોનદ્ધાય અલં સમત્થાતિ વા નિરયપાલા. તન્તિ ‘‘નત્થિ નિરયપાલા’’તિવચનં. પટિસેધિતમેવાતિ ‘‘અત્થિ નિરયે નિરયપાલા, અત્થિ ચ કારણિકા’’તિઆદિના નયેન અભિધમ્મે (કથા. ૮૬૬) પટિસેધિતમેવ. યદિ નિરયપાલા નામ ન સિયું, કમ્મકારણાપિ ન ભવેય્ય. સતિ હિ કારણિકે કમ્મકારણાય ભવિતબ્બન્તિ અધિપ્પાયો. તેનાહ ‘‘યથા હી’’તિઆદિ. એત્થાહ – ‘‘કિં પનેતે નિરયપાલા નેરયિકા, ઉદાહુ અનેરયિકા’’તિ. કિઞ્ચેત્થ – યદિ તાવ નેરયિકા, ઇમે નિરયસંવત્તનિયેન કમ્મુના નિબ્બત્તાતિ સયમ્પિ નિરયદુક્ખં અનુભવેય્યું, તથા સતિ અઞ્ઞેસં નેરયિકાનં યાતનાય અસમત્થા સિયું, ‘‘ઇમે નેરયિકા, ઇમે નિરયપાલા’’તિ વવત્થાનઞ્ચ ન સિયા, યે ચ યે યાતેન્તિ, તેહિ સમાનરૂપબલપ્પમાણેહિ ઇતરેસં ભયસન્તાસા ન સિયું. અથ અનેરયિકા, નેસં તત્થ કથં સમ્ભવોતિ વુચ્ચતે – અનેરયિકા નિરયપાલા અનિરયગતિસંવત્તનિયકમ્મનિબ્બત્તિતો. નિરયૂપપત્તિસંવત્તનિયકમ્મતો હિ અઞ્ઞેનેવ કમ્મુના તે નિબ્બત્તન્તિ રક્ખસજાતિકત્તા. તથા હિ વદન્તિ સબ્બત્થિવાદિનો –

‘‘કોધના કુરૂરકમ્મન્તા, પાપાભિરુચિનો સદા;

દુક્ખિતેસુ ચ નન્દન્તિ, જાયન્તિ યમરક્ખસા’’તિ. (કથા. અનુટી. ૮૬૬-૮૬૮; અ. નિ. ટી. ૨.૩.૩૬);

તત્થ યદેકે વદન્તિ ‘‘યાતનાદુક્ખં પટિસંવેદેય્યું, અથ વા અઞ્ઞમઞ્ઞં યાતેય્યુ’’ન્તિઆદિ, તયિદં અસારં નિરયપાલાનં નેરયિકભાવસ્સેવ અભાવતો. યદિપિ અનેરયિકા નિરયપાલા, અયોમયાય પન આદિત્તાય સમ્પજ્જલિતાય સજોતિભૂતાય નિરયભૂમિયા પરિક્કમમાના કથં દાહદુક્ખં નાનુભવન્તીતિ? કમ્માનુભાવતો. યથા હિ ઇદ્ધિમન્તો ચેતોવસિપ્પત્તા મહામોગ્ગલ્લાનાદયો નેરયિકે અનુકમ્પન્તા ઇદ્ધિબલેન નિરયભૂમિં ઉપગતા દાહદુક્ખેન ન બાધીયન્તિ, એવંસમ્પદમિદં દટ્ઠબ્બં.

ઇદ્ધિવિસયસ્સ અચિન્તેય્યભાવતોતિ ચે? ઇદમ્પિ તંસમાનં કમ્મવિપાકસ્સ અચિન્તેય્યભાવતો. તથારૂપેન હિ કમ્મુના તે નિબ્બત્તા. યથા નિરયદુક્ખેન અબાધિતા એવ હુત્વા નેરયિકે યાતેન્તિ, ન ચેત્તકેન બાહિરવિસયાભાવો યુજ્જતિ ઇટ્ઠાનિટ્ઠતાય પચ્ચેકં દ્વારપુરિસેસુ વિભત્તસભાવત્તા. તથા હિ એકચ્ચસ્સ દ્વારસ્સ પુરિસસ્સ ચ ઇટ્ઠં એકચ્ચસ્સ અનિટ્ઠં, એકચ્ચસ્સ ચ અનિટ્ઠં એકચ્ચસ્સ ઇટ્ઠં હોતિ. એવઞ્ચ કત્વા યદેકે વદન્તિ – ‘‘નત્થિ કમ્મવસેન તેજસા પરૂપતાપન’’ન્તિઆદિ, તદપાહતં હોતિ. યં પન વદન્તિ – ‘‘અનેરયિકાનં નેસં કથં તત્થ સમ્ભવો’’તિ નિરયે નેરયિકાનં યાતનાસબ્ભાવતો. નેરયિકસત્તયાતનાયોગ્યઞ્હિ અત્તભાવં નિબ્બત્તેન્તં કમ્મં તાદિસનિકન્તિવિનામિતં નિરયટ્ઠાનેયેવ નિબ્બત્તેતિ. તે ચ નેરયિકેહિ અધિકતરબલારોહપરિણાહા અતિવિય ભયાનકદસ્સના કુરૂરતરપયોગા ચ હોન્તિ. એતેનેવ તત્થ નેરયિકાનં વિબાધકકાકસુનખાદીનમ્પિ નિબ્બત્તિ સંવણ્ણિતાતિ દટ્ઠબ્બં.

કથં અઞ્ઞગતિકેહિ અઞ્ઞગતિકબાધનન્તિ ચ ન વત્તબ્બં અઞ્ઞત્થાપિ તથા દસ્સનતો. યં પનેકે વદન્તિ – ‘‘અસત્તસભાવા એવ નિરયપાલા નિરયસુનખાદયો ચા’’તિ તમ્પિ તેસં મતિમત્તં અઞ્ઞત્થ તથા અદસ્સનતો. ન હિ કાચિ અત્થિ તાદિસી ધમ્મપ્પવત્તિ, યા અસત્તસભાવા, સમ્પતિસત્તેહિ અપ્પયોજિતા ચ સત્તકિચ્ચં સાધેન્તી દિટ્ઠપુબ્બા. પેતાનં પાનીયનિવારકાનં દણ્ડાદિહત્થપુરિસાનમ્પિ સબ્ભાવે, અસત્તભાવે ચ વિસેસકારણં નત્થિ. સુપિનોપઘાતોપિ અત્થિ, કિચ્ચસમત્થતા પન અપ્પમાણં દસ્સનાદિમત્તેનપિ તદત્થસિદ્ધિતો. તથા હિ સુપિને આહારૂપભોગાદિના ન અત્થસિદ્ધિ, ઇદ્ધિનિમ્માનરૂપં પનેત્થ લદ્ધપરિહારં ઇદ્ધિવિસયસ્સ અચિન્તેય્યભાવતો. ઇધાપિ કમ્મવિપાકસ્સ અચિન્તેય્યભાવતોતિ ચે? તં ન, અસિદ્ધત્તા. નેરયિકાનં કમ્મવિપાકતો નિરયપાલાતિ અસિદ્ધમેતં, વુત્તનયેન પન પાળિતો ચ તેસં સત્તભાવો એવ સિદ્ધોતિ. સક્કા હિ વત્તું, ‘‘સત્તસઙ્ખાતા નિરયપાલસઞ્ઞિતા ધમ્મપ્પવત્તિ સાભિસન્ધિકપરૂપઘાતી અત્થિ કિચ્ચસબ્ભાવતો ઓજાહારાદિરક્ખસસન્તતિ વિયા’’તિ. અભિસન્ધિપુબ્બકતા ચેત્થ ન સક્કા પટિક્ખિપિતું તથા તથા અભિસન્ધિયા યાતનતો, તતો એવ ન સઙ્ઘાતપબ્બતાદીહિ અનેકન્તિકતા. યે પન વદન્તિ – ‘‘ભૂતવિસેસા એવ એતે વણ્ણસણ્ઠાનાદિવિસેસવન્તો ભેરવાકારા ‘નરકપાલા’તિ સમઞ્ઞં લભન્તી’’તિ. તદસિદ્ધં ઉજુકમેવ પાળિયં, – ‘‘અત્થિ નિરયેસુ નિરયપાલા’’તિ (કથા. ૮૬૬) વાદસ્સ પતિટ્ઠાપિતત્તા.

અપિચ યથા અરિયવિનયે નરકપાલાનં ભૂતમત્તતા અસિદ્ધા, તથા પઞ્ઞત્તિમત્તવાદિનોપિ તેસં ભૂતમત્તતા અસિદ્ધાવ સબ્બસો રૂપધમ્માનં અત્થિ ભાવસ્સેવ અપ્પટિજાનનતો. ન હિ તસ્સ ભૂતાનિ નામ પરમત્થતો સન્તિ. યદિ પરમત્થં ગહેત્વા વોહરતિ, અથ કસ્મા ચક્ખુરૂપાદીનિ પટિક્ખિપતીતિ? તિટ્ઠતેસા અનવટ્ઠિતતક્કાનં અપ્પહીનસમ્મોહવિપલ્લાસાનં વાદવીમંસા, એવં, ‘‘અત્થેવ નિરયે નિરયપાલા’’તિ નિટ્ઠમેત્થ ગન્તબ્બં. સતિ ચ નેસં સબ્ભાવે, અસતિપિ બાહિરે વિસયે નરકે વિય દેસાદિનિયમો હોતીતિ વાદો ન સિજ્ઝતિ, સતિ એવ પન બાહિરે વિસયે દેસાદિનિયમોતિ દટ્ઠબ્બં.

દેવદૂતસરાપનવસેન સત્તે યથૂપચિતે પુઞ્ઞકમ્મે યમેતિ નિયમેતીતિ યમો, તસ્સ યમસ્સ વેમાનિકપેતાનં રાજભાવતો રઞ્ઞો. તેનાહ – ‘‘યમરાજા નામ વેમાનિકપેતરાજા’’તિ. કમ્મવિપાકન્તિ અકુસલકમ્મવિપાકં. વેમાનિકપેતાતિ કણ્હસુક્કવસેન મિસ્સકકમ્મં કત્વા વિનિપાતિકદેવતા વિય સુક્કેન કમ્મુના પટિસન્ધિં ગણ્હન્તિ. તથા હિ તે મગ્ગફલભાગિનોપિ હોન્તિ, પવત્તિયં પન કમ્માનુરૂપં કદાચિ પુઞ્ઞફલં, કદાચિ અપુઞ્ઞફલં પચ્ચનુભવન્તિ. યેસં પન અરિયમગ્ગો ઉપ્પજ્જતિ, તેસં મગ્ગાધિગમતો પટ્ઠાય પુઞ્ઞફલમેવ ઉપ્પજ્જતીતિ દટ્ઠબ્બં. અપુઞ્ઞફલં પુબ્બે વિય કટુકં ન હોતિ. મનુસ્સત્તભાવે ઠિતાનં મુદુકમેવ હોતીતિ અપરે. ધમ્મિકો રાજાતિ એત્થ તસ્સ ધમ્મિકભાવો ધમ્મદેવપુત્તસ્સ વિય ઉપ્પત્તિનિયમિતધમ્મવસેનેવ વેદિતબ્બો. દ્વારેસૂતિ અવીચિમહાનરકસ્સ ચતૂસુ દ્વારેસુ.

જાતિધમ્મોતિ કમ્મકિલેસવસેન જાતિપકતિકો. તેનાહ ‘‘જાતિસભાવો’’તિ. સભાવો ચ નામ તેજોધાતુયા ઉણ્હતા વિય ન કદાચિપિ વિગચ્છતીતિ આહ ‘‘અપરિમુત્તો જાતિયા’’તિઆદિ.

૨૬૩. ઇદાનિ જાતિયા દેવદૂતભાવં નિદ્ધારેત્વા દસ્સેતું, ‘‘દહરકુમારો’’તિઆદિ વુત્તં. અત્થતો એવં વદતિ નામાતિ વાચાય અવદન્તોપિ અત્થાપત્તિતો એવં વદન્તો વિય હોતિ વિઞ્ઞૂનન્તિ અત્થો. એવં તુમ્હાકમ્પિ જાતિ આગમિસ્સતીતિ એવં સંકિલિટ્ઠજેગુચ્છઅસમત્થદહરાવત્થા જાતિ તુમ્હાકં આગમિસ્સતિ. કામઞ્ચાયં આગતા એવ, સા પન અતીતાનાગતાય ઉપરિપિ આગમનાય પયોગો ઇચ્છિતબ્બો, અનાગતાય ન ઇચ્છિતબ્બોતિ આહ ‘‘જાતિ આગમિસ્સતી’’તિ. તેનેવાહ – ‘‘ઇતિ તસ્સા…પે… કરોથા’’તિ. તેનાતિ તેન કારણેન વિઞ્ઞૂનં વેદવત્થુભાવેનાતિ અત્થો.

ઊરુબલન્તિ ઊરુબલી. તેન દૂરેપિ ગમનાગમનલઙ્ઘનાદિસમત્થતં દસ્સેતિ, બાહુબલન્તિ પન ઇમિના હત્થેહિ કાતબ્બકિચ્ચસમત્થતં, જવગ્ગહણેન વેગસ્સ પવત્તિસમત્થતં. અન્તરહિતા નટ્ઠા. સેસં પઠમદેવદૂતે વુત્તનયમેવ.

વિવિધં દુક્ખં આદહતીતિ બ્યાધિ, વિસેસેન વા આધીયતિ એતેનાતિ બ્યાધિ, તેન બ્યાધિના. અભિહતોતિ બાધિતો, ઉપદ્દુતોતિ અત્થો.

૨૬૫. કારણા નામ ‘‘હત્થચ્છેદાદિભેદા અધિકપીળા કરીયતિ એતાયા’’તિ કત્વા યાતના, સા એવ કારણિકેહિ કાતબ્બટ્ઠેન કમ્મન્તિ કમ્મકારણા યાતનાકમ્મન્તિ અત્થો.

૨૬૬. બહું પાપં કતન્તિ બહુસો પાપં કતં. તેન પાપસ્સ બહુલીકરણમાહ. બહૂતિ વા મહન્તં. મહત્થોપિ હિ બહુસદ્દો દિસ્સતિ, ‘‘બહુ વત કતં અસ્સા’’તિઆદીસુ, ગરુકન્તિ વુત્તં હોતિ. સોતિ ગરુકં બહુલં વા પાપં કત્વા ઠિતો નિરયે નિબ્બત્તતિયેવ, ન યમપુરિસેહિ યમસ્સ સન્તિકં નીયતિ. પરિત્તન્તિ પમાણપરિત્તતાય કાલપરિત્તતાય ચ પરિત્તં, પુરિમસ્મિં પક્ખે અગરુન્તિ અત્થો, દુતિયસ્મિં અબહુલન્તિ. યથાવુત્તમત્થં ઉપમાય વિભાવેતું, ‘‘યથા હી’’તિઆદિ વુત્તં. કત્તબ્બમેવાતિ દણ્ડમેવ. અનુવિજ્જિત્વા વીમંસિત્વા. વિનિચ્છયટ્ઠાનન્તિ અટ્ટકરણટ્ઠાનં. પરિત્તપાપકમ્માતિ દુબ્બલપાપકમ્મા. તે હિ પાપકમ્મસ્સ દુબ્બલભાવતો કતૂપચિતસ્સ ચ ઓકાસારહકુસલકમ્મસ્સ બલવભાવતો અત્તનો ધમ્મતાયપિ સરન્તિ.

આકાસચેતિયન્તિ ગિરિસિખરે વિવટઙ્ગણે કતચેતિયં. અગ્ગિજાલસદ્દન્તિ ‘‘પટપટા’’તિ પવત્તમાનં અગ્ગિજાલાય સદ્દં સુત્વા, ‘‘મયા તદા આકાસચેતિયે પૂજિતરત્તપટા વિયા’’તિ અત્તનો પૂજિતપટં અનુસ્સરિ. પઞ્ચહિપિ ન સરતીતિ બલવતા પાપકમ્મેન બ્યામોહિતો પઞ્ચ સઞ્ઞાણાનિ ન ગણ્હાતિ. તુણ્હી હોતિ કમ્મારહો અયન્તિ તત્થ પતીકારં અપસ્સન્તો.

૨૬૭. અવીચિમહાનિરયો ઉબ્બેધેનપિ યોજનસતમેવાતિ વદન્તિ. નવનવયોજનિકા હોતિ પુથુલતો. મહાનિરયસ્સ મહન્તત્તા તથાપિ ભિત્તિસતં યોજનસહસ્સં હોતીતિ ઉસ્સદસ્સ સબ્બસ્સ પરિક્ખેપતો ‘‘દસયોજનસહસ્સં હોતી’’તિ વુત્તં.

૨૬૮. ઝાયતીતિ પટિપાકતિકં હોતિ. તાદિસમેવાતિ પુરિમસદિસત્તા ‘‘ઉબ્ભતં સદિસમેવ હોતી’’તિ એવં વુત્તં. બહુસમ્પત્તોતિ વા બહુટ્ઠાનં અતિક્કમિત્વા પુરત્થિમદ્વારં સમ્પત્તો હોતિ.

છન્નં જાલાનન્તિ ચતૂહિ દિસાહિ હેટ્ઠા ઉપરિ ચ ઉબ્ભતાનં છન્નં જાલાનં. સત્તાનં નિરન્તરતા નિરયસંવત્તનિયકમ્મકતાનઞ્ચ બહુભાવતો જાલાનં તાવ સત્તાનઞ્ચ નિરન્તરત્તા અવીચિ હોતુ; દુક્ખસ્સ પન કથં નિરન્તરતાતિ તં દસ્સેન્તો, ‘‘કાયદ્વારે…પે… એકં દુક્ખસહગત’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ આવજ્જનં સમ્પટિચ્છનં સન્તીરણં વોટ્ઠબ્બનં દ્વે તદારમ્મણચિત્તાનીતિ છ ઉપેક્ખાસહગતાનિ. એવં સન્તેપીતિ યદિપિ તત્થ ઉપેક્ખાસહગતચિત્તાનિપિ પવત્તન્તિ ઉપેક્ખાવેદનાપિ લદ્ધાવસરા; દુક્ખવેદના પન બલવતરા નિસિતનિસિતેન તિખિણેન સત્થેન નિરન્તરં સરીરં છિન્દન્તી વિય દુક્ખં ઉપનેન્તી વિય તા વેદના અભિભવન્તી અજ્ઝોત્થરન્તી ઉપ્પજ્જન્તી નિરન્તરા વિય હોતિ. તેનાહ ‘‘અનુદહનબલવતાયા’’તિઆદિ. ઉપેક્ખાવેદનાતિ વા તત્થ અતિવિય અનિટ્ઠફલતાય અનિટ્ઠારમ્મણા ઉપેક્ખાવેદના દુક્ખાતિ વુચ્ચતિ, યથા ઇટ્ઠફલબહુતાય ઇટ્ઠારમ્મણા ઝાનાદિપરિયાપન્ને ચ સુગતિભવે ચ ઉપેક્ખાવેદના સુખાતિ વુચ્ચતિ, એવં દુક્ખસ્સ નિરન્તરતાય અવીચીતિ વેદિતબ્બં.

૨૬૯. એકો પાદો મહાનિરયે હોતિ, એકો ગૂથનિરયે નિપતતિ, કમ્મવેગુક્ખિત્તો અન્તરા પદમાવહતિ સેસારમ્ભતાય. હત્થિગીવપ્પમાણા પરિણાહેન. એકદોણિકનાવાપ્પમાણા આયામેન.

પોક્ખરપત્તાનીતિ ખુરધારાસદિસાનિ તિખિણગ્ગાનિ અયોસૂલમયાનેવ પદુમપત્તાનિ. હેટ્ઠા ખુરધારાતિ હેટ્ઠાભૂમિયં નિક્ખિત્તા, વેત્તલતાયો ચ તિખિણધારકણ્ટકા અયોમયા એવ. તેનાહ – ‘‘સો તત્થ દુક્ખા’’તિઆદિ. કુસતિણાનીતિ કુસતિણજાતિતાય તથા વુત્તાનિ. ખરવાલિકાતિ ખરા તિખિણકોટિકા સિઙ્ઘાટકસણ્ઠાના વાલિકા.

૨૭૦. દન્તે સમ્ફુસેતીતિ હેટ્ઠિમદન્તે યથા કિઞ્ચિ મુખે પક્ખિપિતું ન સક્કા, એવં સુફુસિતે કરોતિ. તમ્બલોહપાનતો પટ્ઠાયાતિ વુત્તકારણતો પટિલોમતોપિ એવં કમ્મકારણાનં કારણમાહ. દુતિયેનાતિ કુઠારીહિ તચ્છનેન. તતિયેનાતિ વાસીહિ તચ્છનેન. અવિજહિતમેવ સંવેગહેતુતાય લોકસ્સ મહતો અત્થસ્સ સંવત્તનતો.

૨૭૧. હીનકાયં હીનં વા અત્તભાવં ઉપગતા. ઉપાદાનેતિ ચતુબ્બિધેપિ ઉપાદાને. તં અત્થતો તણ્હાદિટ્ઠિગ્ગાહોતિ આહ ‘‘તણ્હાદિટ્ઠિગહણે’’તિ. સમ્ભવતિ જરામરણં એતેનાતિ સમ્ભવો, ઉપાદાનન્તિ આહ – ‘‘જાતિયા મરણસ્સ ચ કારણભૂતે’’તિ. અનુપાદાતિ અનુપાદાય. તેનાહ ‘‘અનુપાદિયિત્વા’’તિ.

સબ્બદુક્ખાતિક્કન્તા નામાતિ સકલમ્પિ વટ્ટદુક્ખં અતિક્કન્તા એવ હોન્તિ ચરિમચિત્તનિરોધેન વટ્ટદુક્ખલેસસ્સપિ અસમ્ભવતો.

દેવદૂતસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

નિટ્ઠિતા ચ સુઞ્ઞતવગ્ગવણ્ણના.