૮. ઉપક્કિલેસસુત્તવણ્ણના

૨૩૬. તસ્માતિ અત્થકામત્તા એવમાહ, ન ભગવતો વચનં અનાદિયન્તો. યે પન તદા સત્થુવચનં ન ગણ્હિંસુ, તે કિઞ્ચિ અવત્વા તુણ્હીભૂતા મઙ્કુભૂતા અટ્ઠંસુ, તસ્મા ઉભયેસમ્પિ સત્થરિ અગારવપટિપત્તિ નાહોસિ.

યેનપિ જનેન ન દિટ્ઠોતિ યેન ઉભયજનેન અઞ્ઞવિહિતતાય કુડ્ડકવાટાદિઅન્તરિકતાય વા ન દિટ્ઠો. દમનત્થન્તિ તેહિ ઉપાસકેહિ નિમ્મદભાવં આપાદિતાનં તેસં ભિક્ખૂનં દમનત્થં. ઠપયિંસૂતિ યો ઇમેસં ભિક્ખૂનં દેતિ, તસ્સ સતં દણ્ડોતિ, સહસ્સન્તિ ચ વદન્તિ.

૨૩૭. વગ્ગભાવેનેવ (સારત્થ. ટી. મહાવગ્ગો ૩.૪૬૪) નાનાસદ્દો અસ્સાતિ પુથુસદ્દો. સમજનોતિ ભણ્ડને સમજ્ઝાસયો જનો. બાલલક્ખણે ઠિતોપિ ‘‘અહં બાલો’’તિ ન મઞ્ઞતિ. ભિય્યો ચાતિ અત્તનો બાલભાવસ્સ અજાનનતોપિ ભિય્યો ચ ભણ્ડનસ્સ ઉપરિ ફોટો વિય સઙ્ઘભેદસ્સ અત્તનો કારણભાવમ્પિ ઉપ્પજ્જમાનં ન મઞ્ઞિ નઞ્ઞાસિ.

કલહવસેન પવત્તવાચાયેવ ગોચરો એતેસન્તિ વાચાગોચરા હુત્વા. મુખાયામન્તિ વિવાદવસેન મુખં આયમેત્વા ભાણિનો. ન તં જાનન્તીતિ તં કલહં ન જાનન્તિ. કલહં કરોન્તો ચ તં ન જાનન્તો નામ નત્થિ. યથા પન ન જાનન્તિ, તં દસ્સેતું આહ – ‘‘એવં સાદીનવો અય’’ન્તિ. અયં કલહો નામ અત્તનો પરેસઞ્ચ અત્થજાપનતો અનત્થુપ્પાદનતો દિટ્ઠેવ ધમ્મે સમ્પરાયે ચ સાદીનવો, સદોસોતિ અત્થો.

ઉપનય્હન્તીતિ ઉપનાહવસેન અનુબન્ધન્તિ. પોરાણોતિ પુરિમેહિ બુદ્ધાદીહિ આચિણ્ણસમાચિણ્ણતાય પુરાતનો.

ન જાનન્તીતિ અનિચ્ચસઞ્ઞં ન પચ્ચુપટ્ઠાપેન્તિ.

તથા પવત્તવેરાનન્તિ અટ્ઠિછિન્નાદિભાવં નિસ્સાય ઉપનયવસેન ચિરકાલં પવત્તવેરાનં.

બાલસહાયતાય ઇમે ભિક્ખૂ કલહપસુતા, પણ્ડિતસહાયાનં પન ઇદં ન સિયાતિ પણ્ડિતસહાયસ્સ બાલસહાયસ્સ ચ વણ્ણાવણ્ણદીપનત્થં વુત્તા. સીહબ્યગ્ઘાદિકે પાકટપરિસ્સયે રાગદોસાદિકે પટિચ્છન્નપરિસ્સયે ચ અભિભવિત્વા.

માતઙ્ગો અરઞ્ઞે માતઙ્ગરઞ્ઞેતિ સરલોપેન સન્ધિ. માતઙ્ગસદ્દેનેવ હત્થિભાવસ્સ વુત્તત્તા નાગવચનં તસ્સ મહત્તવિભાવનત્થન્તિ આહ – ‘‘નાગોતિ મહન્તાધિવચનમેત’’ન્તિ. મહન્તપરિયાયોપિ હિ નાગ-સદ્દો હોતિ ‘‘એવં નાગસ્સ નાગેન, ઈસાદન્તસ્સ હત્થિનો’’તિઆદીસુ (ઉદા. ૨૫; મહાવ. ૪૬૭).

૨૩૮. કિરસદ્દો અનુસ્સવસૂચનત્થો નિપાતો. તેન અયમેત્થ સુતિપરમ્પરાતિ દસ્સેતિ. ભગવતા હિ સો આદીનવો પગેવ પરિઞ્ઞાતો, ન તેન સત્થા નિબ્બિણ્ણો હોતિ; તસ્મિં પન અન્તોવસ્સે કેચિ બુદ્ધવેનેય્યા નાહેસું; તેન અઞ્ઞત્થ ગમનં તેસં ભિક્ખૂનં દમનુપાયોતિ પાલિલેય્યકં ઉદ્દિસ્સ ગચ્છન્તો એકવિહારિં આયસ્મન્તં ભગું, સમગ્ગવાસં વસન્તે ચ અનુરુદ્ધત્થેરાદિકે સમ્પહંસેતું અનુરુદ્ધત્થેરસ્સ ચ. ઇમં ઉપક્કિલેસોવાદં દાતું તત્થ ગતો, તસ્મા કલહકારકે કિરસ્સાતિ એત્થાપિ કિરસદ્દગ્ગહણે એસેવ નયો. વુત્તનયમેવ ગોસિઙ્ગસાલસુત્તે (મ. નિ. ૧.૩૨૫ આદયો).

૨૪૧. ‘‘યથા કથં પના’’તિ વુત્તપુચ્છાનં પચ્છિમભાવતો ‘‘અત્થિ પન વોતિ પચ્છિમપુચ્છાયા’’તિ વુત્તં, ન પુન ‘‘અત્થિ પન વો’’તિ પવત્તનસ્સ પુચ્છનસ્સ અત્થિભાવતો. સો પન લોકુત્તરધમ્મો. થેરાનન્તિ અનુરુદ્ધત્થેરાદીનં નત્થિ. પરિકમ્મોભાસં પુચ્છતીતિ દિબ્બચક્ખુઞાણે કતાધિકારત્તા તસ્સ ઉપ્પાદનત્થં પરિકમ્મોભાસં પુચ્છતિ. પરિકમ્મોભાસન્તિ પરિકમ્મસમાધિનિબ્બત્તં ઓભાસં, ઉપચારજ્ઝાનસઞ્જનિતં ઓભાસન્તિ અત્થો. ચતુત્થજ્ઝાનલાભી હિ દિબ્બચક્ખુપરિકમ્મત્થં ઓભાસકસિણં ભાવેત્વા ઉપચારે ઠપિતો સમાધિ પરિકમ્મસમાધિ, તત્થ ઓભાસો પરિકમ્મોભાસોતિ વુત્તો. તં સન્ધાયાહ – ‘‘ઓભાસઞ્ચેવ સઞ્જાનામાતિ પરિકમ્મોભાસં સઞ્જાનામા’’તિ. યત્તકે હિ ઠાને દિબ્બચક્ખુના રૂપગતં દટ્ઠુકામો, તત્તકં ઠાનં ઓભાસકસિણં ફરિત્વા ઠિતો. તં ઓભાસં તત્થ ચ રૂપગતં દિબ્બચક્ખુઞાણેન પસ્સતિ, થેરા ચ તથા પટિપજ્જિંસુ. તેન વુત્તં – ‘‘ઓભાસઞ્ચેવ સઞ્જાનામ દસ્સનઞ્ચ રૂપાન’’ન્તિ. યસ્મા પન તેસં રૂપગતં પસ્સન્તાનં પરિકમ્મવારો અતિક્કમિ, તતો ઓભાસો અન્તરધાયિ, તસ્મિં અન્તરહિતે રૂપગતમ્પિ ન પઞ્ઞાયતિ. પરિકમ્મન્તિ હિ યથાવુત્તકસિણારમ્મણં ઉપચારજ્ઝાનં, રૂપગતં પસ્સન્તાનં કસિણોભાસવસેન રૂપગતદસ્સનં, કસિણોભાસો ચ પરિકમ્મવસેનાતિ તદુભયમ્પિ પરિકમ્મસ્સ અપ્પવત્તિયા નાહોસિ, તયિદં કારણં આદિકમ્મિકભાવતો થેરા ન મઞ્ઞિંસુ, તસ્મા વુત્તં ‘‘નપ્પટિવિજ્ઝામા’’તિ.

નિમિત્તં પટિવિજ્ઝિતબ્બન્તિ કારણં પચ્ચક્ખતો દસ્સેત્વા સુવિસુદ્ધદિબ્બચક્ખુઞાણે થેરં પતિટ્ઠાપેતુકામો સત્થા વદતિ. કિં ન આળુલેસ્સન્તીતિ કિં ન બ્યામોહેસ્સન્તિ, બ્યામોહેસ્સન્તિ એવાતિ અત્થો. વિચિકિચ્છા ઉદપાદીતિ દિબ્બચક્ખુનો યથાઉપટ્ઠિતેસુ રૂપગતેસુ અપુબ્બતાય, ‘‘ઇદં નુ ખો રૂપગતં કિં, ઇદં નુ ખો કિ’’ન્તિ મગ્ગેન અસમુચ્છિન્નત્તા વિચિકિચ્છા સંસયો ઉપ્પજ્જિ. સમાધિ ચવીતિ વિચિકિચ્છાય ઉપ્પન્નત્તા પરિકમ્મસમાધિ વિગચ્છિ. તતો એવ હિ પરિકમ્મોભાસોપિ અન્તરધાયિ, દિબ્બચક્ખુનાપિ રૂપં ન પસ્સિ. ન મનસિ કરિસ્સામીતિ મનસિકારવસેન મે રૂપાનિ ઉપટ્ઠહિંસુ, રૂપાનિ પસ્સતો વિચિકિચ્છા ઉપ્પજ્જતિ, તસ્મા ઇદાનિ કિઞ્ચિ ન મનસિ કરિસ્સામીતિ તુણ્હી અહોસિ તં પન તુણ્હીભાવપ્પત્તિં સન્ધાયાહ ‘‘અમનસિકારો ઉદપાદી’’તિ.

તથાભૂતસ્સ અમનસિકારસ્સ અભાવં આગમ્મ ઉપ્પિલં ઉદપાદિ. વીરિયં ગાળ્હં પગ્ગહિતન્તિ થિનમિદ્ધછમ્ભિતત્તાનં વૂપસમનત્થં અચ્ચારદ્ધવીરિયં અહોસિ, તેન ચિત્તે સમાધિદૂસિકા ગેહસ્સિતા બલવપીતિ ઉપ્પન્ના. તેનાહ ‘‘ઉપ્પિલં ઉપ્પન્ન’’ન્તિ. તતોતિ સિથિલવીરિયત્તા. પતમેય્યાતિ અતિવિય ખિન્નં ભવેય્ય. તં મમાતિ પત્થનાઅભિભવનીયમનસીસેન જપ્પેતીતિ અભિજપ્પા, તણ્હા. નાનત્તા નાનાસભાવા સઞ્ઞા નાનત્તસઞ્ઞા. અતિવિય ઉપરિ કત્વા નિજ્ઝાનં પેક્ખનં અતિનિજ્ઝાયિતત્તં.

૨૪૩. પરિકમ્મોભાસમેવાતિ પરિકમ્મસમુટ્ઠિતં ઓભાસમેવ. ન ચ રૂપાનિ પસ્સામીતિ ઓભાસમનસિકારપસુતતાય દિબ્બચક્ખુના રૂપાનિ ન પસ્સામિ. વિસયરૂપમેવાતિ તેન ફરિત્વા ઠિતટ્ઠાનેવ દિબ્બચક્ખુનો વિસયભૂતં રૂપગતમેવ મનસિ કરોમિ.

કસિણરૂપાનં વસેનેત્થ ઓભાસસ્સ પરિત્તતાતિ આહ ‘‘પરિત્તટ્ઠાને ઓભાસ’’ન્તિ. પરિત્તાનિ રૂપાનીતિ કતિપયાનિ, સા ચ નેસં પરિત્તતા ઠાનવસેનેવાતિ આહ ‘‘પરિત્તકટ્ઠાને રૂપાની’’તિ. ‘‘અપ્પમાણઞ્ચેવા’’તિઆદિના વુત્તો દુતિયવારો. ઓભાસપરિત્તતં સન્ધાય પરિકમ્મસમાધિ ‘‘પરિત્તો’’તિ વુત્તો તસ્સેવ ઓભાસસ્સ અપ્પમાણતાય અપ્પમાણસમાધીતિ વચનતો. તસ્મિં સમયેતિ તસ્મિં પરિત્તસમાધિનો ઉપ્પન્નસમયે. દિબ્બચક્ખુપિ પરિત્તકં હોતિ પરિત્તરૂપગતદસ્સનતો.

૨૪૫. દુકતિકજ્ઝાનસમાધિન્તિ ચતુક્કનયે દુકજ્ઝાનસમાધિં, પઞ્ચકનયે તિકજ્ઝાનસમાધિન્તિ યોજના. દુકજ્ઝાનસમાધિન્તિ ચતુક્કનયે તતિયચતુત્થવસેન દુકજ્ઝાનસમાધિં, પઞ્ચકનયે ચતુત્થપઞ્ચમવસેન દુકજ્ઝાનસમાધિં. તિકચતુક્કજ્ઝાનસમાધિન્તિ ચતુક્કનયે તિકજ્ઝાનસમાધિં, પઞ્ચકનયે ચતુક્કજ્ઝાનસમાધિન્તિ યોજના.

તિવિધન્તિ સપ્પીતિકવસેન તિપ્પકારં સમાધિં. તદન્તોગધાતિ સપ્પીતિકાદિસભાવા. કામં ભગવા પુરિમયામે પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞાણં, પચ્છિમયામે દિબ્બચક્ખુઞાણં નિબ્બત્તેન્તોપિ ઇમાનિ ઞાણાનિ ભાવેસિયેવ. વિપસ્સનાપાદકાનિ પન ઞાણાનિ સન્ધાય, ‘‘પચ્છિમયામે’’તિ વુત્તં, તેનાહ ‘‘ભગવતો હી’’તિઆદિ. પઞ્ચમજ્ઝાનસ્સાતિ પઞ્ચમજ્ઝાનિકસ્સ વસેન પઠમજ્ઝાનિકો મગ્ગો નત્થિ. સોતિ પઞ્ચકનયો ભગવતો લોકિયો અહોસિ. એતન્તિ એતં, ‘‘સવિતક્કમ્પિ સવિચારં સમાધિં ભાવેમી’’તિઆદિવચનં. લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકં સન્ધાય વુત્તં, ન ‘‘લોકિયં વા લોકુત્તરમેવ વા’’તિ. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવાતિ.

ઉપક્કિલેસસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.