૧. ચૂળસુઞ્ઞતસુત્તવણ્ણના

૧૭૬. કાલપરિચ્છેદં કત્વાતિ સમાપજ્જન્તેહિ નામ કાલપરિચ્છેદો કાતબ્બો. થેરો પન ભગવતો વત્તકરણત્થં કાલપરિચ્છેદં કરોતિ, ‘‘એત્તકે કાલે વીતિવત્તે ઇદં નામ ભગવતો કાતબ્બ’’ન્તિ. સો તત્થકંયેવ સમાપત્તિં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાતિ, તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘કાલપરિચ્છેદં કત્વા’’તિ. સુઞ્ઞતાફલસમાપત્તિં અપ્પેત્વાતિ એતેન ઇતરે, ‘‘ન સોતાપન્નસકદાગામી ફલસમાપત્તિં સમાપજ્જન્તી’’તિ વદન્તિ, તં વાદં પટિસેધેતિ. સુઞ્ઞતોતિ અત્તસુઞ્ઞતો ચ નિચ્ચસુઞ્ઞતો ચ સઙ્ખારા ઉપટ્ઠહિંસુ. સેક્ખાનઞ્હિ સુઞ્ઞતાપટિવેધો પાદેસિકો સુભસુખસઞ્ઞાનં અપ્પહીનત્તા, તસ્મા સો થેરો સુઞ્ઞતાકથં સોતુકામો જાતો. ધુરેન ધુરં પહરન્તેન વિયાતિ રથધુરેન રથધુરં પહરન્તેન વિય કત્વા ઉજુકમેવ સુઞ્ઞતા…પે… વત્થું ન સક્કાતિ યોજના. એકં પદન્તિ એકં સુઞ્ઞતાપદં.

પુબ્બેપાહન્તિઆદિના ભગવા પઠમબોધિયમ્પિ અત્તનો સુઞ્ઞતાવિહારબાહુલ્લં પકાસેતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘પઠમબોધિયમ્પી’’તિ આહ. એકોતિઆદિ થેરસ્સ સુઞ્ઞતાકથાય ભાજનભાવદસ્સનત્થં. સોતુન્તિ અટ્ઠિં કત્વા મનસિ કત્વા સબ્બચેતસા સમન્નાહરિત્વા સોતુમ્પિ. ઉગ્ગહેતુમ્પિતિ યથાભૂતં ધમ્મં ધારણપરિપુચ્છાપરિચયવસેન હદયેન ઉગ્ગહિતં સુવણ્ણભાજને પક્ખિત્તસીહવસા વિય અવિનટ્ઠે કાતુમ્પિ. કથેતુમ્પીતિ વિત્થારેન પરેસં દસ્સેતુમ્પિ સક્કા. તત્થાતિ મિગારમાતુપાસાદે. કટ્ઠરૂપપોત્થકરૂપચિત્તરૂપવસેન કતાતિ થમ્ભાદીસુ ઉત્તિરિત્વા કતાનં કટ્ઠરૂપાનં, નિય્યૂહાદીસુ પટિમાવસેન રચિતાનં પોત્થકરૂપાનં, સિત્તિપસ્સે ચિત્તકમ્મવસેન વિરચિતાનં ચિત્તરૂપાનઞ્ચ કતા નિટ્ઠપિતા. વેસ્સવણમન્ધાતાદીનન્તિ પટિમારૂપેન કતાનં વેસ્સવણમન્ધાતુસક્કાદીનં. ચિત્તકમ્મવસેનાતિ આરામાદિચિત્તકમ્મવસેન. સણ્ઠિતમ્પીતિ અવયવભાવેન સણ્ઠિતં હુત્વા ઠિતમ્પિ. જિણ્ણપટિસઙ્ખરણત્થન્તિ જિણ્ણાનં નિય્યૂહકૂટાગારપાસાદાવયવાનં અભિસઙ્ખરણત્થાય તસ્મિં તસ્મિં ઠાને રહસ્સસઞ્ઞાણેન ઠપિતં. ‘‘પરિભુઞ્જિસ્સામી’’તિ તસ્મિં તસ્મિં કિચ્ચે વિનિયુઞ્જનવસેન પરિભુઞ્જિતબ્બસ્સ. એતં વુત્તન્તિ, ‘‘અયં મિગારમાતુપાસાદો સુઞ્ઞો’’તિઆદિકં વુત્તં.

નિચ્ચન્તિ સબ્બકાલં રત્તિઞ્ચ દિવા ચ. એકભાવં એકં અસુઞ્ઞતન્તિ પચ્ચત્તે ઉપયોગવચનં, એકત્તં એકો અસુઞ્ઞતોતિ અત્થો. ગામોતિ પવત્તનવસેનાતિ ગેહસન્નિવેસવીથિચચ્ચરસિઙ્ઘાટકાદિકે ઉપાદાય ગામોતિ લોકુપ્પત્તિવસેન. કિલેસવસેનાતિ તત્થ અનુનયપટિઘવસેન. એસેવ નયોતિ ઇમિના ‘‘પવત્તવસેન વા કિલેસવસેન વા ઉપ્પન્નં મનુસ્સસઞ્ઞ’’ન્તિ ઇમમત્થં અતિદિસતિ. એત્થ ચ યથા ગામગ્ગહણેન ઘરાદિસઞ્ઞા સઙ્ગહિતા, એવં મનુસ્સગ્ગહણેન ઇત્થિપુરિસાદિસઞ્ઞા સઙ્ગહિતા. યસ્મા રુક્ખાદિકે પટિચ્ચ અરઞ્ઞસઞ્ઞા તત્થ પબ્બતવનસણ્ડાદયો અન્તોગધા, તસ્મા તત્થ વિજ્જમાનમ્પિ તં વિભાગં અગ્ગહેત્વા એકં અરઞ્ઞંયેવ પટિચ્ચ અરઞ્ઞસઞ્ઞં મનસિ કરોતિ. ઓતરતીતિ અનુપ્પવિસતિ. અધિમુચ્ચતીતિ નિચ્છિનોતિ. પવત્તદરથાતિ તથારૂપાય પસ્સદ્ધિયા અભાવતો ઓળારિકધમ્મપ્પવત્તિસિદ્ધા દરથા. કિલેસદરથાતિ અનુનયપટિઘસમ્ભવા કિલેસદરથા. દુતિયપદેતિ ‘‘યે અસ્સુ દરથા મનુસ્સસઞ્ઞં પટિચ્ચા’’તિ ઇમસ્મિં પદે. મનસિકારસન્તતાય, – ‘‘નાયં પુબ્બે વિય ઓળારિકા, ધમ્મપ્પવત્તી’’તિ સઙ્ખારદસ્સનદરથાનં સુખુમતા સલ્લહુકતા ચ ચરિતત્થાતિ આહ ‘‘પવત્તદરથમત્તા અત્થી’’તિ.

યં કિલેસદરથજાતં, તં ઇમિસ્સા દરથસઞ્ઞાય ન હોતીતિ યોજના. પવત્તદરથમત્તં અવસિટ્ઠં હોતિ, વિજ્જમાનમેવ અત્થિ ઇદન્તિ પજાનાતીતિ યોજના. સુઞ્ઞતા નિબ્બત્તીતિ સુઞ્ઞતન્તિ પવત્તિ. સુઞ્ઞતા સહચરિતઞ્હિ સુઞ્ઞં, ઇધ સુઞ્ઞતાતિ વુત્તા.

૧૭૭. અસ્સાતિ ભગવતો એવં ઇદાનિ વુચ્ચમાનાકારેન ચિત્તપ્પવત્તિ અહોસિ. અચ્ચન્તસુઞ્ઞતન્તિ ‘‘પરમાનુત્તર’’ન્તિ વુત્તં અરહત્તં દેસેસ્સામીતિ. અરઞ્ઞસઞ્ઞાય વિસેસાનધિગમનતોતિ, ‘‘અરઞ્ઞં અરઞ્ઞ’’ન્તિ મનસિકારેન ઝાનાદિવિસેસસ્સ અધિગમાભાવતો, ‘‘પથવી’’તિ મનસિકારેન વિસેસાધિગમનતો. ઇદાનિ તમેવત્થં ઉપમાય વિભાવેતું ‘‘યથા હી’’તિઆદિ વુત્તં. એવં સન્તેતિ એવં વપિતે સાલિઆદયો સમ્પજ્જન્તિ. ધુવસેવનન્તિ નિયતસેવનં પારિહારિયકમ્મટ્ઠાનં. પટિચ્ચાતિ એત્થ ‘‘સમ્ભૂત’’ન્તિ વચનસેસો ઇચ્છિતોતિ આહ ‘‘પટિચ્ચ સમ્ભૂત’’ન્તિ. પથવિં પટિચ્ચ સમ્ભૂતા હિ સઞ્ઞાતિ.

પથવીકસિણે સો પથવીસઞ્ઞી હોતિ, ન પકતિપથવિયં. તસ્સાતિ પથવીકસિણસ્સ. તેહીતિ ગણ્ડાદીહિ. સુટ્ઠુ વિહતન્તિ યથા વલીનં લેસોપિ ન હોતિ, એવં સમ્મદેવ આકોટિતં. નદીતળાકાદીનં તીરપ્પદેસો ઉદકસ્સ આકરટ્ઠેન કૂલં, ઉન્નતભાવતો ઉગ્ગતં કૂલં વિયાતિ ઉક્કૂલં, ભૂમિયા ઉચ્ચટ્ઠાનં. વિગતં કૂલન્તિ વિક્કૂલં, નીચટ્ઠાનં. તેનાહ ‘‘ઉચ્ચનીચ’’ન્તિ. એકં સઞ્ઞન્તિ એકં પથવીતિસઞ્ઞંયેવ.

૧૮૨. સતિપિ સઙ્ખારનિમિત્તવિરહે યાદિસાનં નિમિત્તાનં અભાવેન ‘‘અનિમિત્ત’’ન્તિ વુચ્ચતિ, તાનિ દસ્સેતું, ‘‘નિચ્ચનિમિત્તાદિવિરહિતો’’તિ વુત્તં. ચતુમહાભૂતિકં ચતુમહાભૂતનિસ્સિતં. સળાયતનપટિસંયુત્તં ચક્ખાયતનાદિસળાયતનસહિતં.

૧૮૩. વિપસ્સનાય પટિવિપસ્સનન્તિ ધમ્માનઞ્ચ પુન વિપસ્સનં. ઇધાતિ અત્તનો પચ્ચક્ખભૂતયથાધિગતમગ્ગફલં વદતીતિ આહ – ‘‘અરિયમગ્ગે ચેવ અરિયફલે ચા’’તિ. ઉપાદિસેસદરથદસ્સનત્થન્તિ સબ્બસો કિલેસુપધિયા પહીનાય ખન્ધોપધિ અવિસિટ્ઠા, તપ્પચ્ચયા દરથા ઉપાદિસેસદરથા, તં દસ્સનત્થં. યસ્મા વિસયતો ગામસઞ્ઞા ઓળારિકા, મનુસ્સસઞ્ઞા સુખુમા, તસ્મા મનુસ્સસઞ્ઞાય ગામસઞ્ઞં નિવત્તેત્વા. યસ્મા પન મનુસ્સસઞ્ઞાપિ સભાગવત્થુપરિગ્ગહતો ઓળારિકા, સભાગવત્થુતો અરઞ્ઞસઞ્ઞા સુખુમા, તસ્મા અરઞ્ઞસઞ્ઞાય મનુસ્સસઞ્ઞં નિવત્તેત્વા. પથવીસઞ્ઞાદિનિવત્તને કારણં હેટ્ઠા સુત્તન્તરેસુ ચ વુત્તમેવ. અનુપુબ્બેનાતિ મગ્ગપ્પટિપાટિયા. નિચ્ચસારાદીનં સબ્બસો અવત્થુતાય અચ્ચન્તમેવ સુઞ્ઞત્તા અચ્ચન્તસુઞ્ઞતા.

૧૮૪. સુઞ્ઞતફલસમાપત્તિન્તિ સુઞ્ઞતવિમોક્ખસ્સ ફલભૂતત્તા, સુઞ્ઞતાનુપસ્સનાય વસેન સમાપજ્જિતબ્બત્તા ચ સુઞ્ઞતફલસમાપત્તિન્તિ લદ્ધનામં અરહત્તફલસમાપત્તિં. યસ્મા અતીતે પચ્ચેકસમ્બુદ્ધા અહેસું, અનાગતે ભવિસ્સન્તિ, ઇદાનિ પન બુદ્ધસાસનસ્સ ધરમાનત્તા પચ્ચેકબુદ્ધા ન વત્તન્તિ, તસ્મા પચ્ચેકબુદ્ધગ્ગહણં અકત્વા, ‘‘એતરહિપિ બુદ્ધબુદ્ધસાવકસઙ્ખાતા’’ઇચ્ચેવ વુત્તં. ન હિ બુદ્ધસાસને ધરન્તે પચ્ચેકબુદ્ધા ભવન્તિ. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

ચૂળસુઞ્ઞતસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.