૨. મહાસુઞ્ઞતસુત્તવણ્ણના

૧૮૫. છવિવણ્ણેન સો કાળો, ન નામેન. પલાલસન્થારોતિ આદીનીતિ આદિ-સદ્દેન કોચ્છચિમિલિકાકટસારાદીનં ગહણં. ગણભિક્ખૂનન્તિ ગણબન્ધનવસેન ભિક્ખૂનં.

યદિ સંસયો નામ નત્થિ, ‘‘સમ્બહુલા નુ ખો’’તિ ઇદં કથન્તિ આહ ‘‘વિતક્કપુબ્બભાગા’’તિઆદિ. તત્થ વિતક્કો પુબ્બભાગો એતિસ્સાતિ વિતક્કપુબ્બભાગા, પુચ્છા. સા ‘‘સમ્બહુલા નો એત્થ ભિક્ખૂવિહરન્તી’’તિ વચનં, વિતક્કો પન ‘‘સમ્બહુલા નુ ખો ઇધ ભિક્ખૂ વિહરન્તી’’તિ ઇમિના આકારેન તદા ભગવતો ઉપ્પન્નો ચિત્તસઙ્કપ્પો, તસ્સ પરિવિતક્કસ્સ તબ્ભાવજોતનોયં નુ-કારો વુત્તોતિ દસ્સેન્તો આહ – ‘‘વિતક્કપુબ્બભાગે ચાયં નુ-કારો નિપાતમત્તો’’તિ. કિઞ્ચાપિ ગચ્છન્તો દિસ્વા, ‘‘સમ્બહુલા નો એત્થ ભિક્ખૂ વિહરન્તી’’તિ પુચ્છાવસેન ભગવતા વુત્તો, અથ ખો ‘‘ન ખો, આનન્દ, ભિક્ખુ સોભતિ સઙ્ગણિકારામો’’તિઆદિ (મ. નિ. ૩.૧૮૫) ઉપરિદેસનાવસેન મત્થકં ગચ્છન્તે અવિનિચ્છિતો નામ ન હોતિ, અથ ખો વિસું વિનિચ્છિતો એવ હોતિ, દિસ્વા નિચ્છિનિત્વાવ કથાસમુટ્ઠાપનત્થં તથા પુચ્છતિ. તથા હિ વુત્તં – ‘‘જાનન્તાપિ તથાગતા પુચ્છન્તી’’તિ (પારા. ૧૬). તેનાહ ‘‘ઇતો કિરા’’તિઆદિ.

યથા નદીઓતિણ્ણં ઉદકં યથાનિન્નં પક્ખન્દતિ, એવં સત્તા ધાતુસો સંસન્દન્તિ, તસ્મા ‘‘ગણવાસો નદીઓતિણ્ણઉદકસદિસો’’તિ વુત્તં. ઇદાનિ તમત્થં વિત્થારતો દસ્સેતું – ‘‘નિરયતિરચ્છાનયોની’’તિઆદિ વુત્તં. કુરુવિન્દાદિન્હાનીયચુણ્ણાનિ સણ્હસુખુમભાવતો નાળિયં પક્ખિત્તાનિ નિરન્તરાનેવ તિટ્ઠન્તીતિ આહ – ‘‘ચુણ્ણભરિતા નાળિ વિયા’’તિ. સત્તપણ્ણાસ કુલસતસહસ્સાનીતિ સત્તસતસહસ્સાધિકાનિ પઞ્ઞાસ કુલાનંયેવ સતસહસ્સાનિ, મનુસ્સાનં પન વસેન સત્ત કોટિયો તદા તત્થ વસિંસુ.

તતો ચિન્તેસિ, કથં? કામઞ્ચાયં લોકપકતિ, મય્હં પન સાસને અયુત્તોવ સોતિ આહ – ‘‘મયા’’તિઆદિ. ધમ્મન્તિ સભાવસિદ્ધં. સંવેગોતિ સહોત્તપ્પઞાણં વુચ્ચતિ. ન ખો પનેતં સક્કા ગિલાનુપટ્ઠાનઓવાદાનુસાસનિઆદિવસેન સમાગમસ્સ ઇચ્છિતબ્બત્તા. ગણભેદનન્તિ ગણસઙ્ગણિકાય વિવેચનં.

૧૮૬. કતપરિભણ્ડન્તિ પુબ્બે કતસંવિધાનસ્સ ચીવરસ્સ વુત્તાકારેન પટિસઙ્ખરણં. નોતિ અમ્હાકં. અનત્તમનોતિ અનારાધિતચિત્તો.

સકગણેન સહભાવતો સઙ્ગણિકાતિ આહ ‘‘સકપરિસસમોધાન’’ન્તિ. ગણોતિ પન ઇધ જનસમૂહોતિ વુત્તં ‘‘નાનાજનસમોધાન’’ન્તિ. સોભતિ યથાનુસિટ્ઠં પટિપજ્જમાનતો. કામતો નિક્ખમતીતિ નિક્ખમો, એવં નિક્ખમવસેન ઉપ્પન્નં સુખં. ગણસઙ્ગણિકાકિલેસસઙ્ગણિકાહિ પવિવિત્તિ પવિવેકો. પવિવેકવસેન ઉપ્પન્નં સુખં. રાગાદીનં ઉપસમાવહં સુખં ઉપસમસુખં. મગ્ગસમ્બોધાવહં સુખં સમ્બોધિસુખં. નિકામેતબ્બસ્સ, નિકામં વા લાભી નિકામલાભી. નિદુક્ખં સુખેનેવ લભતીતિ અદુક્ખલાભી. કસિરં વુચ્ચતિ અપ્પકન્તિ આહ – ‘‘અકસિરલાભીતિ વિપુલલાભી’’તિ.

સામાયિકન્તિ સમયે કિલેસવિમુચ્ચનં અચ્ચન્તમેવાતિ સામાયિકં મ-કારે અ-કારસ્સ દીઘં કત્વા. તેનાહ – ‘‘અપ્પિતપ્પિતસમયે કિલેસેહિ વિમુત્ત’’ન્તિ. કન્તન્તિ અઙ્ગસન્તતાય આરમ્મણસન્તતાય ચ કમનીયં મનોરમ્મં. અસામાયિકં અચ્ચન્તવિમુત્તં.

એત્તાવતાતિઆદિના સઙ્ગણિકારામસ્સ વિસેસાધિગમસ્સ અન્તરાયિકભાવં અન્વયતો બ્યતિરેકતો ચ સહ નિદસ્સનેન દસ્સેતિ. તત્થ સા દુવિધા અન્તરાયિકતા વોદાનધમ્માનં અનુપ્પત્તિહેતુકા, સંકિલેસધમ્માનં ઉપ્પત્તિહેતુકા ચ.

તે પઠમં ‘‘સઙ્ગણિકારામો’’તિઆદિના વિભાવેત્વા ઇતરં વિભાવેતું, ‘‘ઇદાનિ દોસુપ્પત્તિં દસ્સેન્તો’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘અટ્ઠિઞ્ચ પટિચ્ચ ન્હારુઞ્ચ પટિચ્ચ ચમ્મઞ્ચ પટિચ્ચ મંસઞ્ચ પટિચ્ચ આકાસો પરિવારિતો રૂપન્ત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છતી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૩૦૬) વિય ઇધ રૂપસદ્દો કરજકાયપરિયાયોતિ ‘‘રૂપન્તિ સરીર’’ન્તિ આહ. ‘‘નાહં, આનન્દ…પે… દોમનસ્સુપાયાસા’’તિ કસ્મા વુત્તં? નનુ કાયે ચ જીવિતે ચ અનપેક્ખચિત્તાનં આરદ્ધવિપસ્સકાનમ્પિ અસપ્પાયવજ્જનસપ્પાયસેવનવસેન કાયસ્સ પરિહરણં હોતીતિ? સચ્ચં, તં પન યો કલ્લસરીરં નિસ્સાય ધમ્મસાધનાય અનુયુઞ્જિતુકામો હોતિ, તસ્સેવ ધમ્મસાધનતાવસેન. ધમ્મસાધનભાવઞ્હિ અપેક્ખિત્વા અસપ્પાયં વજ્જેત્વા સપ્પાયવસેન પોસેત્વા સુટ્ઠુતરં હુત્વા અનુયુઞ્જનતો કાયસ્સ પરિહરણં, ન સો કાયે અભિરતો નામ હોતિ પચ્ચવેક્ખણાયત્તત્તા અપેક્ખાય વિનોદિતબ્બો તાદિસોતિ. ઉપાલિગહપતિનોતિ એત્થાપિ ‘‘દસબલસાવકત્તુપગમનસઙ્ખાતેના’’તિ આનેત્વા યોજેતબ્બં.

૧૮૭. મહાકરુણાવસેન પરિવુતાય પરિસાય મજ્ઝે નિસિન્નોપિ એકન્તવિવેકજ્ઝાસયત્તા એકકોવ. એતેન સત્થુનો પવિવિત્તસ્સ પવિવેકત્તેન વિવિત્તતં દસ્સેતિ. રૂપારૂપપટિભાગનિમિત્તેહિ નિવત્તનત્થં ‘‘રૂપાદીનં સઙ્ખતનિમિત્તાન’’ન્તિ વુત્તં. અતિવિય સન્તતરપણીતતમભાવેન વિસેસતો સિનોતિ બન્ધતીતિ વિસયો, સો એવ સસન્તતિપરિયાપન્નતાય અજ્ઝત્તં. કિં પન તન્તિ આહ – ‘‘સુઞ્ઞતન્તિ સુઞ્ઞતફલસમાપત્તિ’’ન્તિ. ઉપધિવિવેકતાય અસઙ્ખતા ધાતુ ઇધ વિવેકોતિ અધિપ્પેતોતિ આહ – ‘‘વિવેકનિન્નેના’’તિઆદિ. ભઙ્ગમત્તમ્પિ અસેસેત્વા આસવટ્ઠાનિયાનઞ્ચ ધમ્માનં તત્થ વિગતત્તા તેસં વસેન વિગતન્તેન, એવંભૂતં તેસં બ્યન્તિભાવં પત્તન્તિ પાળિયં ‘‘બ્યન્તિભૂતેના’’તિ વુત્તં. ઉય્યોજનં વિસ્સજ્જનં, તં એતસ્સ અત્થિ, ઉય્યોજેતિ વિસ્સજ્જેતીતિ વા ઉય્યોજનિકં. યસ્મા ન સબ્બકથા ઉય્યોજનવસેનેવ પવત્તતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘ઉય્યોજનિકપટિસંયુત્ત’’ન્તિ.

તેલપાકં ગણ્હન્તો વિયાતિ યથા તેલપાકો નામ પરિચ્છિન્નકાલો ન અતિક્કમિતબ્બો, એવં અત્તનો સમાપત્તિકાલં અનતિક્કમિત્વા. યથા હિ કુસલો વેજ્જો તેલં પચન્તો તં તં તેલકિચ્ચં ચિન્તેત્વા યદિ વા પત્થિન્નપાકો, યદિ વા મજ્ઝિમપાકો, યદિ વા ખરપાકો ઇચ્છિતબ્બો, તસ્સ કાલં ઉપધારેત્વા પચતિ, એવં ભગવા ધમ્મં દેસેન્તો વેનેય્યાનં ઞાણપરિપાકં ઉપધારેત્વા તં તં કાલં અનતિક્કમિત્વા ધમ્મં દેસેત્વા પરિસં ઉય્યોજેન્તો ચ વિવેકનિન્નેનેવ ચિત્તેન ઉય્યોજેતિ. દ્વે પઞ્ચવિઞ્ઞાણાનિપિ તદભિનીહતમનોવિઞ્ઞાણવસેન નિબ્બાનનિન્નાનેવ. બુદ્ધાનઞ્હિ સઙ્ખારાનં સુટ્ઠુ પરિઞ્ઞાતતાય પણીતાનમ્પિ રૂપાદીનં આપાથગમને પગેવ ઇતરેસં પટિકૂલતાવ સુપાકટા હુત્વા ઉપટ્ઠાતિ, તસ્મા ઘમ્માભિતત્તસ્સ વિય સીતજલટ્ઠાનનિન્નતા નિબ્બાનનિન્નમેવ ચિત્તં હોતિ, તસ્સ અતિવિય સન્તપણીતભાવતો.

૧૮૮. અજ્ઝત્તમેવાતિ ઇધ ઝાનારમ્મણં અધિપ્પેતન્તિ આહ ‘‘ગોચરજ્ઝત્તમેવા’’તિ. ઇધ નિયકજ્ઝત્તં સુઞ્ઞતં. અપગુણપાદકજ્ઝાનઞ્હિ એત્થ ‘‘નિયકજ્ઝત્ત’’ન્તિ અધિપ્પેતં વિપસ્સનાવિસેસસ્સ અધિપ્પેતત્તા, નિયકજ્ઝત્તં નિજ્જીવનિસ્સત્તતં, અનત્તતન્તિ અત્થો. અસમ્પજ્જનભાવજાનનેનાતિ ઇદાનિ મે કમ્મટ્ઠાનં વીથિપટિપન્નં ન હોતિ, ઉપ્પથમેવ પવત્તતીતિ જાનનેન.

કસ્મા પનેત્થ ભગવતા વિપસ્સનાય એવ પાદકે ઝાને અવત્વા પાદકજ્ઝાનં ગહિતન્તિ આહ – ‘‘અપ્પગુણપાદકજ્ઝાનતો’’તિઆદિ. ન પક્ખન્દતિ સમ્મા ન સમાહિતત્તા. સો પન ‘‘અજ્ઝત્તધમ્મા મય્હં નિજ્જટા નિગુમ્બા હુત્વા ન ઉપટ્ઠહન્તિ, હન્દાહં બહિદ્ધાધમ્મે મનસિ કરેય્યં એકચ્ચેસુ સઙ્ખારેસુ ઉપટ્ઠિતેસુ ઇતરેપિ ઉપટ્ઠહેય્યુમેવા’’તિ પરસ્સ…પે… મનસિ કરોતિ. પાદકજ્ઝાનવસેન વિય સમ્મસિતજ્ઝાનવસેનપિ ઉભતોભાગવિમુત્તો હોતિયેવાતિ આહ – ‘‘અરૂપસમાપત્તિયં નુ ખો કથન્તિ આનેઞ્જં મનસિ કરોતી’’તિ. ન મે ચિત્તં પક્ખન્દતીતિ મય્હં વિપસ્સનાચિત્તં વીથિપટિપન્નં હુત્વા ન વહતીતિ. પાદકજ્ઝાનમેવાતિ વિપસ્સનાય પાદકભૂતમેવ ઝાનં. પુનપ્પુનં મનસિ કાતબ્બન્તિ પુનપ્પુનં સમાપજ્જિતબ્બં વિપસ્સનાય તિક્ખવિસદતાપાદનાય. અવહન્તે નિપુણાભાવેન છેદનકિરિયાય અપ્પવત્તન્તે. સમાપજ્જિત્વા વિપસ્સનાય તિક્ખકમ્મકરણં સમથવિપસ્સનાવિહારેનાતિ આહ – ‘‘કમ્મટ્ઠાને મનસિકારો વહતી’’તિ.

૧૮૯. સમ્પજ્જતિ મેતિ વીથિપટિપત્તિયા પુબ્બેનાપરં વિસેસાભાવતો સમ્પજ્જતિ મે કમ્મટ્ઠાનન્તિ જાનનેન. ઇરિયાપથં અહાપેત્વાતિ યથા પરિસ્સમો નાગચ્છતિ, એવં અત્તનો બલાનુરૂપં તસ્સ કાલં નેત્વા પમાણમેવ પવત્તનેન ઇરિયાપથં અહોપેત્વા. સબ્બવારેસૂતિ ઠાનનિસજ્જાસયનવારેસુ. કથાવારેસુ પન વિસેસં તત્થ તત્થ વદન્તિ. ઇદં વુત્તન્તિ ઇદં, ‘‘ઇમિના વિહારેના’’તિઆદિવચનં વુત્તં.

૧૯૦. કામવિતક્કાદયો ઓળારિકકામરાગબ્યાપાદસભાગાતિ આહ – ‘‘વિતક્કપહાનેન દ્વે મગ્ગે કથેત્વા’’તિ. કામગુણેસૂતિ નિદ્ધારણે ભુમ્મં. કિસ્મિઞ્ચિદેવ કિલેસુપ્પત્તિકારણેતિ તસ્સ પુગ્ગલસ્સ કિલેસુપ્પત્તિકારણં સન્ધાય વુત્તં, અઞ્ઞથા સબ્બેપિ પઞ્ચ કામગુણા કિલેસુપ્પત્તિકારણમેવ. સમુદાચરતીતિ સમુદાચારોતિ આહ ‘‘સમુદાચરણતો’’તિ. સો પન યસ્મા ચિત્તસ્સ, ન સત્તસ્સ, તસ્મા વુત્તં પાળિયં ‘‘ચેતસો’’તિ. મ-કારો પદસન્ધિકરો એ-કારસ્સ ચ અકારો કતોતિ આહ ‘‘એવં સન્તે એતન્તિ.

૧૯૧. અનુસયોતિ માનાનુસયો ભવરાગાનુસયો અવિજ્જાનુસયોતિ તિવિધોપિ અનુસયો પહીયતિ અરહત્તમગ્ગેન. વુત્તનયેનેવાતિ, ‘‘તતો મગ્ગાનન્તરં ફલં, ફલતો વુટ્ઠાય પચ્ચવેક્ખમાનો પહીનભાવં જાનાતિ, તસ્સ જાનનેન સમ્પજાનો હોતી’’તિ વુત્તનયેન.

કુસલતો આયાતીતિ આયતો, સો એતેસન્તિ કુસલાયતિકા. તેનાહ ‘‘કુસલતો આગતા’’તિ. તં પન નેસં કુસલાયતિકત્તં ઉપનિસ્સયવસેન હોતિ સહજાતવસેનપીતિ તદુભયં દસ્સેતું, ‘‘સેય્યથિદ’’ન્તિઆદિ વુત્તં.

યસ્મા પન યથાવુત્તધમ્મેસુ કેચિ લોકિયા, કેચિ લોકુત્તરા; અથ કસ્મા વિસેસેન ‘‘લોકુત્તરા’’તિ વુત્તન્તિ આહ – ‘‘લોકે ઉત્તરા વિસિટ્ઠા’’તિ. તેન લોકિયધમ્મેસુ ઉત્તમભાવેન ઝાનાદયો લોકુત્તરા વુત્તા, ન લોકસ્સ ઉત્તરણતોતિ દસ્સેતિ. યં કિઞ્ચિ મહગ્ગતચિત્તં મારસ્સ અવિસયો અકામાવચરત્તા, પગેવ તં વિપસ્સનાય પાદકભૂતં સુવિક્ખાલિતમલન્તિ આહ – ‘‘જાનિતું ન સક્કોતી’’તિ. એકો આનિસંસો અત્થિ ભાવનાનુયોગસ્સ સપ્પાયધમ્મકથાપટિલાભો.

૧૯૨. એતદત્થન્તિ કેવલસ્સ સુતસ્સ અત્થાય. સપ્પાયાસપ્પાયવસેનાતિ કસ્મા વુત્તં? નનુ સપ્પાયવસેન દસકથાવત્થૂનિ આગતાનીતિ? સચ્ચમેતં, અસપ્પાયકથાવજ્જનપુબ્બિકાય સપ્પાય કથાય વસેન આગતત્તા ‘‘સપ્પાયાસપ્પાયવસેન આગતાની’’તિ વુત્તં. સુતપરિયત્તિવસેનાતિ સરૂપેન તત્થ અનાગતાનિપિ દસકથાવત્થૂનિ સુત્તગેય્યાદિઅન્તોગધત્તા, ‘‘સુતપરિયત્તિવસેન આગતાની’’તિ વુત્તં. પરિપૂરણવસેન સરૂપતો આગતત્તા ઇમસ્મિં ઠાને ઠત્વા કથેતબ્બાનિ. અત્થોતિ સામઞ્ઞત્થો.

૧૯૩. અનુઆવત્તન્તીતિ અનુઅનુ અભિમુખા હુત્વા વત્તન્તિ, પયિરુપાસનાદિવસેન અનુકૂલયન્તિ. મુચ્છનતણ્હન્તિ પચ્ચયેસુ મુચ્છનાકારં. તણ્હાય પત્થના નામ તેનાકારેન પવત્તીતિ આહ – ‘‘પત્થેતિ પવત્તેતી’’તિ. કિલેસૂપદ્દવેનાતિ કિલેસસઙ્ખાતેન ઉપદ્દવેન. કિલેસા હિ સત્તાનં મહાનત્થકરણતો ‘‘ઉપદ્દવો’’તિ વુચ્ચન્તિ. અત્તનો અબ્ભન્તરે ઉપ્પન્નેન કિલેસૂપદ્દવેન અન્તેવાસિનો, ઉપદ્દવો અન્તેવાસૂપદ્દવો, બ્રહ્મચરિયસ્સ ઉપદ્દવો બ્રહ્મચારુપદ્દવોતિ ઇમમત્થં ‘‘સેસુપદ્દવેસુપિ એસેવ નયો’’તિ ઇમિના અતિદિસતિ. ગુણમરણં કથિતં, ન જીવિતમરણં.

અપ્પલાભાતિ અપ્પમત્તકલાભી વિસેસાનં. એવં વુત્તોતિ યથાવુત્તબ્રહ્મચારુપદ્દવો દુક્ખવિપાકતરો ચેવ કટુકવિપાકતરો ચાતિ એવં વુત્તો. આચરિયન્તેવાસિકૂપદ્દવો હિ બાહિરકસમયવસેન વુત્તો, બ્રહ્મચારુપદ્દવો પન સાસનવસેન. દુરક્ખાતે હિ ધમ્મવિનયે દુપ્પટિપત્તિ ન મહાસાવજ્જા મિચ્છાભિનિવેસસ્સ સિથિલવાયામભાવતો; સ્વાખ્યાતે પન ધમ્મવિનયે દુપ્પટિપત્તિ મહાસાવજ્જા મહતો અત્થસ્સ બાહિરભાવકરણતો. તેનાહ ‘‘સાસને પના’’તિઆદિ.

૧૯૬. તસ્માતિ ઇદં પુબ્બપરાપેક્ખં પુરિમસ્સ ચ અત્થસ્સ કારણભાવેન પચ્ચામસનન્તિ આહ ‘‘યસ્મા’’તિઆદિ. મિત્તં એતસ્સ અત્થીતિ મિત્તવા, તસ્સ ભાવો મિત્તવતા, તાય. મિત્તવસેન પટિપજ્જનન્તિ આહ ‘‘મિત્તપટિપત્તિયા’’તિ. સપત્તવતાયાતિ એત્થાપિ એસેવ નયો.

દુક્કટદુબ્ભાસિતમત્તમ્પીતિ ઇમિના પગેવ ઇતરં વીતિક્કમન્તોતિ દસ્સેતિ. સાવકેસુ હિતપરક્કમનં ઓવાદાનુસાસનીહિ પટિપજ્જનન્તિ આહ – ‘‘તથા ન પટિપજ્જિસ્સામી’’તિ. આમકમત્તન્તિ કુલાલભાજનં વુચ્ચતિ. નાહં તુમ્હેસુ તથા પટિપજ્જિસ્સામીતિ કુમ્ભકારો વિય આમકભાજનેસુ અહં તુમ્હેસુ કેવલં જાનાપેન્તો ન પટિપજ્જિસ્સામિ. નિગ્ગણ્હિત્વાતિ નીહરિત્વા. લોકિયગુણાપિ ઇધ સારોત્વેવ અધિપ્પેતા લોકુત્તરગુણાનં અધિટ્ઠાનભાવતો. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

મહાસુઞ્ઞતસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.