૮. આનાપાનસ્સતિસુત્તવણ્ણના

૧૪૪. પુબ્બેનાતિ નિસ્સક્કે કરણવચનં. ‘‘અપરં વિસેસ’’ન્તિ વુત્તત્તા વિસેસવિસયો ચ પુબ્બસદ્દોતિ આહ – ‘‘સીલપરિપૂરણાદિતો પુબ્બવિસેસતો’’તિ.

૧૪૫. આરદ્ધો યથાનુસિટ્ઠં પટિપત્તિયા આરાધિતો. યદત્થાય સાસને પબ્બજ્જા, વિસેસાપત્તિ ચ, તદેવેત્થ અપ્પત્તન્તિ અધિપ્પેતં, તં ઝાનવિપસ્સનાનિમિત્તન્તિ આહ – ‘‘અપ્પત્તસ્સ અરહત્તસ્સા’’તિ. કોમુદીતિ કુમુદવતી. તદા કિર કુમુદાનિ સુપુપ્ફિતાનિ હોન્તિ. તેનાહ – ‘‘કુમુદાનં અત્થિતાય કોમુદી’’તિ. કુમુદાનં સમૂહો, કુમુદાનિ એવ વા કોમુદા, તે એત્થ અત્થીતિ કોમુદીતિ. પવારણસઙ્ગહન્તિ મહાપવારણં અકત્વા આગમનીયસઙ્ગહણં.

આરદ્ધવિપસ્સકસ્સાતિ આરભિતવિપસ્સનસ્સ, વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા ઉસ્સુક્કાપેત્વા વિપસ્સિસ્સ. ભિક્ખૂ ઇધ ઓસરિસ્સન્તિ વુત્થવસ્સા પવારિતપવારણા ‘‘ભગવન્તં વન્દિસ્સામ, કમ્મટ્ઠાનં સોધેસ્સામ, યથાલદ્ધં વિસેસઞ્ચ પવેદિસ્સામા’’તિ અજ્ઝાસયેન. ઇમે ભિક્ખૂતિ ઇમે તરુણસમથવિપસ્સના ભિક્ખૂ. વિસેસં નિબ્બત્તેતું ન સક્ખિસ્સન્તિ સેનાસનસપ્પાયાદિઅલાભેન. અપલિબુદ્ધન્તિ અઞ્ઞેહિ અનુપદ્દુતં. સેનાસનં ગહેતું ન લભન્તિ અન્તોવસ્સભાવતો. એકસ્સ દિન્નોપિ સબ્બેસં દિન્નોયેવ હોતિ, તસ્મા સુતસુતટ્ઠાનેયેવ એકમાસં વસિત્વા ઓસરિંસુ.

૧૪૬. અલન્તિ યુત્તં, ઓપાયિકન્તિ અત્થો, ‘‘અલમેવ નિબ્બિન્દિતુ’’ન્તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૨૭૨; સં. નિ. ૨.૧૨૪, ૧૨૮, ૧૩૪, ૧૪૩) વિય. પુટબદ્ધં પરિહરિત્વા અસિતં પુટોસં અ-કારસ્સ ઓ-કારં કત્વા. તેનાહ ‘‘પાથેય્ય’’ન્તિ.

૧૪૭. વિપસ્સના કથિતાતિ અનિચ્ચસઞ્ઞામુખેનેવ વિપસ્સનાભાવના કથિતા. ન હિ કેવલાય અનિચ્ચાનુપસ્સનાય વિપસ્સનાકિચ્ચં સમિજ્ઝતિ. બહૂ ભિક્ખૂ તે ચ વિત્થારરુચિકાતિ અધિપ્પાયો. તેનાહ ‘‘તસ્મા’’તિઆદિ.

૧૪૯. સબ્બત્થાતિ સબ્બવારેસુ. ‘‘તસ્મા તિહ, ભિક્ખવે, વેદનાનુપસ્સી’’તિઆદીસુપિ પીતિપટિસંવેદિતાદિવસેનેવ વેદનાનુપસ્સનાય વુત્તત્તા, ‘‘સુખવેદનં સન્ધાયેતં વુત્ત’’ન્તિ આહ. સતિપટ્ઠાનભાવનામનસિકારતાય વુત્તં – ‘‘સાધુકં મનસિકાર’’ન્તિ. સઞ્ઞાનામેન પઞ્ઞા વુત્તા તેસં પયોગત્તા. મનસિકારનામેન વેદના વુત્તા, ભાવનાય પરિચિતત્તા આરમ્મણસ્સ મનસિકારન્તિ કત્વા. વિતક્કવિચારે ઠપેત્વાતિ વુત્તં વચીસઙ્ખારત્તા તેસં.

એવં સન્તેપીતિ યદિપિ મનસિકારપરિયાપન્નતાય ‘‘મનસિકારો’’તિ વુત્તં, એવં સન્તે વેદનાનુપસ્સનાભાવો ન યુજ્જતિ, અસ્સાસપસ્સાસા હિસ્સ આરમ્મણં. વત્થુન્તિ સુખાદીનં વેદનાનં પવત્તિટ્ઠાનભૂતં વત્થું આરમ્મણં કત્વા વેદનાવ વેદિયતિ, વેદનાય એકન્તભાવદસ્સનેન તસ્સ વેદનાનુપસ્સનાભાવો યુજ્જતિ એવાતિ ઇમમત્થં દસ્સેતિ. એતસ્સ અનુયોગસ્સ.

દ્વીહાકારેહીતિ યે સન્ધાય વુત્તં, તે દસ્સેન્તો ‘‘આરમ્મણતો અસમ્મોહતો ચા’’તિ આહ. સપ્પીતિકે દ્વે ઝાનેતિ પીતિસહગતાનિ પઠમદુતિયજ્ઝાનાનિ પટિપાટિયા સમાપજ્જતિ. સમાપત્તિક્ખણેતિ સમાપજ્જનક્ખણે. ઝાનપટિલાભેનાતિ ઝાનેન સમઙ્ગીભાવેન. આરમ્મણતો આરમ્મણમુખેન તદારમ્મણઝાનપરિયાપન્ના પીતિ પટિસંવિદિતા હોતિ આરમ્મણસ્સ પટિસંવિદિતત્તા. યથા નામ સપ્પપરિયેસનં ચરન્તેન તસ્સ આસયે પટિસંવિદિતે સોપિ પટિસંવિદિતોવ હોતિ મન્તાગદબલેન તસ્સ ગહણસ્સ સુકરત્તા; એવં પીતિયા આસયભૂતે આરમ્મણે પટિસંવિદિતે સા પીતિ પટિસંવિદિતા એવ હોતિ સલક્ખણતો સામઞ્ઞલક્ખણતો ચ તસ્સા ગહણસ્સ સુકરત્તા. વિપસ્સનાક્ખણેતિ વિપસ્સનાપઞ્ઞાપુબ્બઙ્ગમાય મગ્ગપઞ્ઞાય વિસેસતો દસ્સનક્ખણે. લક્ખણપટિવેધાતિ પીતિયા સલક્ખણસ્સ સામઞ્ઞલક્ખણસ્સ ચ પટિવિજ્ઝનેન. યઞ્હિ પીતિયા વિસેસતો સામઞ્ઞતો ચ લક્ખણં, તસ્મિં વિદિતે સા યાથાવતો વિદિતા હોતિ. તેનાહ – ‘‘અસમ્મોહતો પીતિ પટિસંવિદિતા હોતી’’તિ.

ઇદાનિ તમત્થં પાળિયા વિભાવેતું, ‘‘વુત્તમ્પિ ચેત’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ દીઘં અસ્સાસવસેનાતિ દીઘસ્સ અસ્સાસસ્સ આરમ્મણભૂતસ્સ વસેન. ચિત્તસ્સ એકગ્ગતં અવિક્ખેપં પજાનતોતિ ઝાનપરિયાપન્નં અવિક્ખેપોતિ લદ્ધનામં ચિત્તસ્સેકગ્ગતં તંસમ્પયુત્તાય પઞ્ઞાય પજાનતો. યથેવ હિ આરમ્મણમુખેન પીતિ પટિસંવિદિતા હોતિ, એવં તંસમ્પયુત્તધમ્માપિ આરમ્મણમુખેન પટિસંવિદિતા એવ હોન્તિ. સતિ ઉપટ્ઠિતા હોતીતિ દીઘં અસ્સાસવસેન ઝાનસમ્પયુત્તા સતિ તસ્મિં આરમ્મણે ઉપટ્ઠિતે આરમ્મણમુખેન ઝાનેપિ ઉપટ્ઠિતા એવ નામ હોતિ. તાય સતિયાતિ એવં ઉપટ્ઠિતાય તાય સતિયા યથાવુત્તેન તેન ઞાણેન સુપ્પટિવિદિતત્તા આરમ્મણસ્સ તસ્સ વસેન તદારમ્મણા સા પીતિ પટિસંવિદિતા હોતિ. અવસેસપદાનિપીતિ ‘‘દીઘં પસ્સાસવસેના’’તિઆદિપદાનિપિ.

એવં પટિસમ્ભિદામગ્ગે વુત્તમત્થં ઇમસ્મિં સુત્તે યોજેત્વા દસ્સેતું, ‘‘ઇતી’’તિઆદિ વુત્તં. ઇમિનાપિ યોગિના મનસિકારેન પટિલભિતબ્બતો પટિલાભોતિ વુત્તં – ‘‘ઝાનસમ્પયુત્તે વેદનાસઙ્ખાતમનસિકારપટિલાભેના’’તિ.

અસ્સાસપસ્સાસનિમિત્તન્તિ અસ્સાસપસ્સાસે નિસ્સાય પટિલદ્ધપટિભાગનિમિત્તં આરમ્મણં કિઞ્ચાપિ કરોતિ; સતિઞ્ચ સમ્પજઞ્ઞઞ્ચ ઉપટ્ઠપેત્વા પવત્તનતો આરમ્મણમુખેન તદારમ્મણસ્સ પટિસંવિદિતત્તા ચિત્તે ચિત્તાનુપસ્સીયેવ નામેસ હોતિ. એવં ચિત્તાનુપસ્સનાપિ સતિસમ્પજઞ્ઞબલેનેવ હોતીતિ આહ ‘‘ન હી’’તિઆદિ. પજહતિ એતેન, સયં વા પજહતીતિ પહાનં, ઞાણં. દોમનસ્સવસેન બ્યાપાદનીવરણં દસ્સિતં તદેકટ્ઠભાવતો. તસ્સાતિ નીવરણપબ્બસ્સ. પહાનકરઞાણન્તિ પજહનઞાણં. વિપસ્સનાપરમ્પરન્તિ પટિપાટિયા વિપસ્સનમાહ. સમથપટિપન્નન્તિ મજ્ઝિમસમથનિમિત્તં પટિપન્નચિત્તં અજ્ઝુપેક્ખતિ. એકતો ઉપટ્ઠાનન્તિ પટિપક્ખવિગમેન એકભાવેન ઉપટ્ઠાનં. સહજાતાનં અજ્ઝુપેક્ખના હોતીતિ પગ્ગહનિગ્ગહસમ્પહંસનેસુ બ્યાપારસ્સ અનાપજ્જિતત્તા આરમ્મણાનં અજ્ઝુપેક્ખના, ‘‘યદત્થિ યં ભૂતં તં પજહતિ ઉપેક્ખં પટિલભતી’’તિ, એવં વુત્તઅજ્ઝુપેક્ખના પવત્તાતિ પટિપન્ના. કેવલં નીવરણાદિધમ્મેતિ નીવરણાદિધમ્મે એવ પહીને દિસ્વા, અથ ખો તેસં પજહનઞાણમ્પિ યાથાવતો પઞ્ઞાય દિસ્વા અજ્ઝુપેક્ખિતા હોતિ. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા ‘‘ધમ્માપિ ખો, ભિક્ખવે, પહાતબ્બા, પગેવ અધમ્મા’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૪૦).

૧૫૦. અનિચ્ચાદિવસેન પવિચિનતીતિ અનિચ્ચાદિપ્પકારેહિ વિચિનતિ પસ્સતિ. નિરામિસાતિ કિલેસામિસરહિતા. કાયિકચેતસિકદરથપટિપ્પસ્સદ્ધિયાતિ કાયચિત્તાનં સાધુભાવૂપગમનેન વિક્ખમ્ભિતત્તા. સહજાતધમ્માનં એકસભાવેન પવત્તિયા સહજાતઅજ્ઝુપેક્ખનાય અજ્ઝુપેક્ખિતા હોતિ.

તસ્મિં કાયે પવત્તા કાયારમ્મણા સતિ, પુબ્બભાગિયો સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો. એસ નયો સેસેસુપિ. સોમનસ્સસહગતચિત્તુપ્પાદવસેન ચેતં ઓક્કમનં ઓલિયનં કોસજ્જં, તતો અતિવત્તનં અતિધાવનં ઉદ્ધચ્ચં, તદુભયવિધુરા બોજ્ઝઙ્ગુપેક્ખાભૂતા અનોસક્કનઅનતિવત્તનસઙ્ખાતા મજ્ઝત્તાકારતા. ઇદાનિ યથેવ હીતિઆદિના તમેવ મજ્ઝત્તાકારં ઉપમાય વિભાવેતિ. તુદનં વા પતોદેન. આકડ્ઢનં વા રસ્મિના. નત્થિ ન કાતબ્બં અત્થિ. એકચિત્તક્ખણિકાતિ એકેકસ્મિં ચિત્તે વિપસ્સનાવસેન સહ ઉપ્પજ્જનકા. નાનારસલક્ખણાતિ નાનાકિચ્ચા ચેવ નાનાસભાવા ચ.

૧૫૨. વુત્તત્થાનેવ સબ્બાસવસુત્તવણ્ણનાયં (મ. નિ. અટ્ઠ. ૨૭) આનાપાનારમ્મણા અપરાપરં પવત્તસતિયો આરમ્મણસીસેન તદારમ્મણા ધમ્મા ગહિતા, તા પનેકસન્તાને લોકિયચિત્તસમ્પયુત્તાતિ લોકિયા, તા વડ્ઢમાના લોકિયં ચતુબ્બિધમ્પિ સતિપટ્ઠાનં પરિપૂરેન્તિ. વિજ્જાવિમુત્તિફલનિબ્બાનન્તિ વિમુત્તીનં ફલભૂતં તેહિયેવ વેદિતબ્બં કિલેસનિબ્બાનં, અમતમહાનિબ્બાનમેવ વિજ્જાવિમુત્તીનં અધિગમેન અધિગન્તબ્બતાય તથા વુત્તં. પરિપૂરણઞ્ચસ્સ આરમ્મણં કત્વા અમતસ્સાનુભવનમેવ. ઇધ સુત્તે લોકિયાપિ બોજ્ઝઙ્ગા કથિતા લોકુત્તરાપીતિ એત્તકં ગહેત્વા, ‘‘ઇતિ લોકિયસ્સ આગતટ્ઠાને લોકિયં કથિત’’ન્તિ ચ અત્થવણ્ણનાવસેન અટ્ઠકથાયં કથિતં. થેરોતિ મહાધમ્મરક્ખિતત્થેરો. અઞ્ઞત્થ એવં હોતીતિ અઞ્ઞસ્મિં લોકિયલોકુત્તરધમ્માનં તત્થ તત્થ વોમિસ્સકનયેન આગતસુત્તે એવં લોકિયં આગતં, ઇધ લોકુત્તરં આગતન્તિ કથેતબ્બં હોતિ. લોકુત્તરં ઉપરિ આગતન્તિ વિજ્જાવિમુત્તિં પરિપૂરેન્તીતિ એવં લોકુત્તરં ઉપરિ દેસનાયં આગતં; તસ્મા લોકિયા એવ બોજ્ઝઙ્ગા વિજ્જાવિમુત્તિ પરિપૂરિકા કથેતબ્બા લોકુત્તરાનં બોજ્ઝઙ્ગાનં વિજ્જાગહણેન ગહિતત્તા, તસ્મા થેરેન વુત્તોયેવેત્થ અત્થો ગહેતબ્બો. સેસં વુત્તનયત્તા સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

આનાપાનસ્સતિસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.