૨. અનુપદવગ્ગો

૧. અનુપદસુત્તવણ્ણના

૯૩. ઇદ્ધિમાતિ ગુણો પાકટો પરતોઘોસેન વિના પાસાદકમ્પનદેવચારિકાદીહિ સયમેવ પકાસભાવતો; ધુતવાદાદિગુણાનમ્પિ તથાભાવે એતેનેવ નયેન તેસં ગુણાનં પાકટયોગતો ચ પરેસં નિચ્છિતભાવતો ચ. પઞ્ઞવતો ગુણાતિ પઞ્ઞાપભેદપભાવિતે ગુણવિસેસે સન્ધાય વદતિ. તે હિ યેભુય્યેન પરેસં અવિસયા. તેનાહ – ‘‘ન સક્કા અકથિતા જાનિતુ’’ન્તિ. વિસભાગા સભાગા નામ અયોનિસોમનસિકારબહુલેસુ પુથુજ્જનેસુ, તે પન અપ્પહીનરાગદોસતાય પરસ્સ વિજ્જમાનમ્પિ ગુણં મક્ખેત્વા અવિજ્જમાનં અવણ્ણમેવ ઘોસેન્તીતિ આહ – ‘‘વિસભાગ…પે… કથેન્તી’’તિ.

યા અટ્ઠારસન્નં ધાતૂનં સમુદયતો અત્થઙ્ગમતો અસ્સાદતો આદીનવતો યથાભૂતં પજાનના, અયં ધાતુકુસલતા. આયતનકુસલતાયપિ એસેવ નયો. અવિજ્જાદીસુ દ્વાદસસુ પટિચ્ચસમુપ્પાદઙ્ગેસુ કોસલ્લં પટિચ્ચસમુપ્પાદકુસલતા. ઇદં ઇમસ્સ ફલસ્સ ઠાનં કારણં, ઇદં અટ્ઠાનં અકારણન્તિ એવં ઠાનઞ્ચ ઠાનતો, અટ્ઠાનઞ્ચ અટ્ઠાનતો યથાભૂતં પજાનના, અયં ઠાનાટ્ઠાનકુસલતા. યો પન ઇમેસુ ધાતુઆદીસુ પરિઞ્ઞાભિસમયાદિવસેન નિસ્સઙ્ગગતિયા પણ્ડાતિ લદ્ધનામેન ઞાણેન ઇતો ગતો પવત્તો, અયં પણ્ડિતો નામાતિ આહ – ‘‘ઇમેહિ ચતૂહિ કારણેહિ પણ્ડિતો’’તિ. મહન્તાનં અત્થાનં પરિગ્ગણ્હનતો મહતી પઞ્ઞા એતસ્સાતિ મહાપઞ્ઞો. સેસપદેસુપિ એસેવ નયોતિ આહ – ‘‘મહાપઞ્ઞાદીહિ સમન્નાગતોતિ અત્થો’’તિ.

નાનત્તન્તિ યાહિ મહાપઞ્ઞાદીહિ સમન્નાગતત્તા થેરો ‘‘મહાપઞ્ઞો’’તિઆદિના કિત્તીયતિ, તાસં મહાપઞ્ઞાદીનં ઇદં નાનત્તં અયં વેમત્તતા. યસ્સ કસ્સચિ (દી. નિ. ટી. ૩.૨૧૬; સં. નિ. ટી. ૧.૧.૧૧૦; અ. નિ. ટી. ૧.૧.૫૮૪) વિસેસતો અરૂપધમ્મસ્સ મહત્તં નામ કિચ્ચસિદ્ધિયા વેદિતબ્બન્તિ તદસ્સ કિચ્ચસિદ્ધિયા દસ્સેન્તો, ‘‘મહન્તે સીલક્ખન્ધે પરિગ્ગણ્હાતીતિ મહાપઞ્ઞા’’તિઆદિમાહ. તત્થ હેતુમહન્તતાય પચ્ચયમહન્તતાય નિસ્સયમહન્તતાય પભેદમહન્તતાય કિચ્ચમહન્તતાય ફલમહન્તતાય આનિસંસમહન્તતાય ચ સીલક્ખન્ધસ્સ મહન્તભાવો વેદિતબ્બો. તત્થ હેતૂ અલોભાદયો, પચ્ચયા હિરોત્તપ્પસદ્ધાસતિવીરિયાદયો. નિસ્સયા સાવકબોધિપચ્ચેકબોધિસમ્માસમ્બોધિનિયતતા તંસમઙ્ગિનો ચ પુરિસવિસેસા. પભેદો ચારિત્તાદિવિભાગો. કિચ્ચં તદઙ્ગાદિવસેન પટિપક્ખસ્સ વિધમનં. ફલં સગ્ગસમ્પદા નિબ્બાનસમ્પદા ચ. આનિસંસો પિયમનાપતાદિ. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૯) આકઙ્ખેય્યસુત્તાદીસુ (મ. નિ. ૧.૬૪ આદયો) ચ આગતનયેન વેદિતબ્બો. ઇમિના નયેન સમાધિક્ખન્ધાદીનમ્પિ મહન્તતા યથારહં નિદ્ધારેત્વા વેદિતબ્બા, ઠાનાટ્ઠાનાદીનં પન મહન્તભાવો મહાવિસયતાય વેદિતબ્બો. તત્થ ઠાનાટ્ઠાનાનં મહાવિસયતા બહુધાતુકસુત્તે (મ. નિ. ૩.૧૨૪ આદયો) સયમેવ આગમિસ્સતિ. વિહારસમાપત્તીનં સમાધિક્ખન્ધે નિદ્ધારિતનયેન વેદિતબ્બા, અરિયસચ્ચાનં સકલસાસનસઙ્ગહણતો સચ્ચવિભઙ્ગે (વિભ. ૧૮૯ આદયો) તંસંવણ્ણનાસુ (વિભ. અટ્ઠ. ૧૮૯ આદયો) આગતનયેન. સતિપટ્ઠાનાદીનં વિભઙ્ગાદીસુ (વિભ. ૩૫૫ આદયો) તંસંવણ્ણનાદીસુ (વિભ. અટ્ઠ. ૩૫૫ આદયો) ચ આગતનયેન. સામઞ્ઞફલાનં મહતો હિતસ્સ મહતો સુખસ્સ મહતો અત્થસ્સ મહતો યોગક્ખેમસ્સ નિપ્ફત્તિભાવતો સન્તપણીતનિપુણઅતક્કાવચરપણ્ડિતવેદનીયભાવતો ચ. અભિઞ્ઞાનં મહાસમ્ભારતો મહાવિસયતો મહાકિચ્ચતો મહાનુભાવતો મહાનિપ્ફત્તિતો ચ. નિબ્બાનસ્સ મદનિમ્મદનાદિમહત્થસિદ્ધિતો મહન્તતા વેદિતબ્બા.

પુથુપઞ્ઞાતિ એત્થાપિ વુત્તનયાનુસારેન અત્થો વેદિતબ્બો. અયં પન વિસેસો – નાનાખન્ધેસુ ઞાણં પવત્તતીતિ, ‘‘અયં રૂપક્ખન્ધો નામ…પે… અયં વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો નામા’’તિ, એવં પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં નાનાકરણં પટિચ્ચ ઞાણં પવત્તતિ. તેસુપિ ‘‘એકવિધેન રૂપક્ખન્ધો, એકાદસવિધેન રૂપક્ખન્ધો, એકવિધેન વેદનાક્ખન્ધો, બહુવિધેન વેદનાક્ખન્ધો, એકવિધેન સઞ્ઞાક્ખન્ધો…પે… એકવિધેન વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો, બહુવિધેન વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો’’તિ એવં એકેકસ્સ ખન્ધસ્સ એકવિધાદિવસેન અતીતાદિભેદવસેનપિ નાનાકરણં પટિચ્ચ ઞાણં પવત્તતિ. તથા ‘‘ઇદં ચક્ખાયતનં નામ…પે… ઇદં ધમ્માયતનં નામ. તત્થ દસાયતના કામાવચરા, દ્વે ચતુભૂમકા’’તિ એવં આયતનનાનત્તં પટિચ્ચ ઞાણં પવત્તતિ.

નાનાધાતૂસૂતિ ‘‘અયં ચક્ખુધાતુ નામ…પે… અયં મનોવિઞ્ઞાણધાતુ નામ. તત્થ સોળસ ધાતુયો કામાવચરા, દ્વે ચતુભૂમકા’’તિ એવં નાનાધાતૂસુ પટિચ્ચ ઞાણં પવત્તતિ. તયિદં ઉપાદિણ્ણકધાતુવસેન વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. પચ્ચેકબુદ્ધાનઞ્હિ દ્વિન્નઞ્ચ અગ્ગસાવકાનં ઉપાદિણ્ણકધાતૂસુયેવ નાનાકરણં પટિચ્ચ ઞાણં પવત્તતિ. તઞ્ચ ખો એકદેસતોવ, નો નિપ્પદેસતો, અનુપાદિણ્ણકધાતૂનં પન નાનાકરણં ન જાનન્તિયેવ. સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધાનંયેવ પન, ‘‘ઇમાય નામ ધાતુયા ઉસ્સન્નત્તા ઇમસ્સ રુક્ખસ્સ ખન્ધો સેતો હોતિ, ઇમસ્સ કણ્હો, ઇમસ્સ બહલત્તચો, ઇમસ્સ તનુત્તચો, ઇમસ્સ પત્તં વણ્ણસણ્ઠાનાદિવસેન એવરૂપં, ઇમસ્સ પુપ્ફં નીલં પીતં લોહિતં ઓદાતં સુગન્ધં દુગ્ગન્ધં, ફલં ખુદ્દકં મહન્તં દીઘં વટ્ટં સુસણ્ઠાનં મટ્ઠં ફરુસં સુગન્ધં મધુરં તિત્તકં અમ્બિલં કટુકં કસાવં, કણ્ટકો તિખિણો અતિખિણો ઉજુકો કુટિલો લોહિતો ઓદાતો હોતી’’તિ ધાતુનાનત્તં પટિચ્ચ ઞાણં પવત્તતિ.

અત્થેસૂતિ રૂપાદીસુ આરમ્મણેસુ. નાનાપટિચ્ચસમુપ્પાદેસૂતિ અજ્ઝત્તબહિદ્ધાભેદતો સન્તાનભેદતો ચ નાનપ્પભેદેસુ પટિચ્ચસમુપ્પાદઙ્ગેસુ. અવિજ્જાદિઅઙ્ગાનઞ્હિ પચ્ચેકં પટિચ્ચસમુપ્પાદસઞ્ઞિતાતિ. તેનાહ – સઙ્ખારપિટકે ‘‘દ્વાદસ પચ્ચયા દ્વાદસ પટિચ્ચસમુપ્પાદા’’તિ. નાનાસુઞ્ઞતમનુપલબ્ભેસૂતિ નાનાસભાવેસુ નિચ્ચસારાદિવિરહતો સુઞ્ઞસભાવેસુ, તતો એવ ઇત્થિપુરિસઅત્તઅત્તનિયાદિવસેન અનુપલબ્ભેસુ સભાવેસુ. મ-કારો હેત્થ પદસન્ધિકરો. નાનાઅત્થેસૂતિ અત્થપટિસમ્ભિદાવિસયેસુ પચ્ચયુપ્પન્નાદિનાનાઅત્થેસુ. ધમ્મેસૂતિ ધમ્મપટિસમ્ભિદાવિસયેસુ પચ્ચયાદિનાનાધમ્મેસુ. નિરુત્તીસૂતિ તેસંયેવ અત્થધમ્માનં નિદ્ધારણવચનસઙ્ખાતાસુ નાનાનિરુત્તીસુ. પટિભાનેસૂતિ એત્થ અત્થપટિસમ્ભિદાદીસુ વિસયભૂતેસુ, ‘‘ઇમાનિ ઇદમત્થજોતકાની’’તિ (વિભ. ૭૨૫-૭૪૫) તથા તથા પટિભાનતો પટિભાનાનીતિ લદ્ધનામેસુ ઞાણેસુ. પુથુ નાનાસીલક્ખન્ધેસૂતિઆદીસુ સીલસ્સ પુથુત્તં નાનત્તઞ્ચ વુત્તમેવ. ઇતરેસં પન વુત્તનયાનુસારેન સુવિઞ્ઞેય્યત્તા પાકટમેવ. યં પન અભિન્નં એકમેવ નિબ્બાનં, તત્થ ઉપચારવસેન પુથુત્તં ગહેતબ્બન્તિ આહ – ‘‘પુથુ નાનાજનસાધારણે ધમ્મે સમતિક્કમ્મા’’તિ. તેનસ્સ મદનિમ્મદનાદિપરિયાયેન પુથુત્તં પરિદીપિતં હોતિ.

એવં વિસયવસેન પઞ્ઞાય મહત્તં પુથુત્તઞ્ચ દસ્સેત્વા ઇદાનિ સમ્પયુત્તધમ્મવસેન હાસભાવં, પવત્તિઆકારવસેન જવનભાવં, કિચ્ચવસેન તિક્ખાદિભાવઞ્ચ દસ્સેતું, ‘‘કતમા હાસપઞ્ઞા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ હાસબહુલોતિ પીતિબહુલો. સેસપદાનિ તસ્સેવ વેવચનાનિ. સીલં પરિપૂરેતીતિ હટ્ઠપહટ્ઠો ઉદગ્ગુદગ્ગો હુત્વા પીતિસહગતાય પઞ્ઞાય. પીતિસોમનસ્સસહગતા હિ પઞ્ઞા અભિરતિવસેન આરમ્મણે ફુલ્લા વિકસિતા વિય પવત્તતિ; ન ઉપેક્ખાસહગતાતિ પાતિમોક્ખસીલં ઠપેત્વા હાસનીયં પરં તિવિધમ્પિ સીલં પરિપૂરેતીતિ અત્થો. વિસું વુત્તત્તા પુન સીલક્ખન્ધમાહ. સમાધિક્ખન્ધન્તિઆદીસુપિ એસેવ નયો.

રૂપં અનિચ્ચતો ખિપ્પં જવતીતિ રૂપક્ખન્ધં અનિચ્ચન્તિ સીઘં વેગેન પવત્તિયા પટિપક્ખદૂરીભાવેન પુબ્બાભિસઙ્ખારસ્સ સાતિસયત્તા ઇન્દેન વિસ્સટ્ઠવજિરં વિય લક્ખણં પટિવિજ્ઝન્તી અદન્ધાયન્તી રૂપક્ખન્ધે અનિચ્ચલક્ખણં વેગસા પટિવિજ્ઝતિ, તસ્મા સા જવનપઞ્ઞા નામાતિ અત્થો. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. એવં લક્ખણારમ્મણિકવિપસ્સનાવસેન જવનપઞ્ઞં દસ્સેત્વા બલવવિપસ્સનાવસેન દસ્સેતું, ‘‘રૂપ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ખયટ્ઠેનાતિ યત્થ યત્થ ઉપ્પજ્જતિ, તત્થ તત્થેવ ભિજ્જનતો ખયસભાવત્તા. ભયટ્ઠેનાતિ ભયાનકભાવતો. અસારકટ્ઠેનાતિ અત્તસારવિરહતો નિચ્ચસારાદિવિરહતો ચ. તુલયિત્વાતિ તુલાભૂતાય વિપસ્સનાપઞ્ઞાય તુલેત્વા. તીરયિત્વાતિ તાય એવ તીરણભૂતાય તીરેત્વા. વિભાવયિત્વાતિ યાથાવતો પકાસેત્વા પઞ્ચક્ખન્ધં વિભૂતં કત્વા. રૂપનિરોધેતિ રૂપક્ખન્ધસ્સ નિરોધભૂતે નિબ્બાને નિન્નપોણપબ્ભારવસેન. ઇદાનિ સિખાપ્પત્તવિપસ્સનાવસેન જવનપઞ્ઞં દસ્સેતું, પુન ‘‘રૂપ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. વુટ્ઠાનગામિનિવિપસ્સનાવસેનાતિ કેચિ.

ઞાણસ્સ તિક્ખભાવો નામ સવિસેસં પટિપક્ખસમુચ્છિન્દનેન વેદિતબ્બોતિ, ‘‘ખિપ્પં કિલેસે છિન્દતીતિ તિક્ખપઞ્ઞા’’તિ વત્વા તે પન કિલેસે વિભાગેન દસ્સેન્તો, ‘‘ઉપ્પન્નં કામવિતક્ક’’ન્તિઆદિમાહ. તિક્ખપઞ્ઞો હિ ખિપ્પાભિઞ્ઞો હોતિ, પટિપદા ચસ્સ ન ચલતીતિ આહ – ‘‘એકસ્મિં આસને ચત્તારો અરિયમગ્ગા અધિગતા હોન્તી’’તિઆદિ.

‘‘સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચા દુક્ખા વિપરિણામધમ્મા સઙ્ખતા પટિચ્ચસમુપ્પન્ના ખયધમ્મા વયધમ્મા નિરોધધમ્મા’’તિ યાથાવતો દસ્સનેન સચ્ચસમ્પટિવેધો ઇજ્ઝતિ, ન અઞ્ઞથાતિ કારણમુખેન નિબ્બેધિકપઞ્ઞં દસ્સેતું, ‘‘સબ્બસઙ્ખારેસુ ઉબ્બેગબહુલો હોતી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ઉબ્બેગબહુલોતિ વુત્તનયેન સબ્બસઙ્ખારેસુ અભિણ્હં પવત્તસંવેગો. ઉત્તાસબહુલોતિ ઞાણુત્રાસવસેન સબ્બસઙ્ખારેસુ બહુસો ઉત્રસ્તમાનસો. તેન આદીનવાનુપસ્સનમાહ. ઉક્કણ્ઠનબહુલોતિ પન ઇમિના નિબ્બિદાનુપસ્સનં આહ – અરતિબહુલોતિઆદિના તસ્સા એવ અપરાપરુપ્પત્તિં. બહિમુખોતિ સબ્બસઙ્ખારતો બહિભૂતં નિબ્બાનં ઉદ્દિસ્સ પવત્તઞાણમુખો, તથા વા પવત્તિતવિમોક્ખમુખો. નિબ્બિજ્ઝનં નિબ્બેધો, સો એતિસ્સા અત્થિ, નિબ્બિજ્ઝતીતિ વા નિબ્બેધા, સાવ પઞ્ઞા નિબ્બેધિકા. યં પનેત્થ અત્થતો અવિભત્તં, તં હેટ્ઠા વુત્તનયત્તા સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

પજ્જતિ એતેન વિપસ્સનાદિકોતિ પદં, સમાપત્તિ, તસ્મા અનુપદન્તિ અનુસમાપત્તિયોતિ અત્થો. પદં વા સમ્મસનુપગા ધમ્મા વિપસ્સનાય પવત્તિટ્ઠાનભાવતો. તેનાહ ‘‘સમાપત્તિવસેન વા’’તિ. ઝાનઙ્ગવસેન વાતિ ઝાનઙ્ગવસેનાતિ ચ અત્થો. અટ્ઠકથાયં પન કમત્થો ઇધ પદસદ્દો, તસ્મા અનુપદં અનુક્કમેનાતિ અયમેત્થ અત્થોતિ આહ ‘‘અનુપટિપાટિયા’’તિ. ધમ્મવિપસ્સનન્તિ તંતંસમાપત્તિચિત્તુપ્પાદપરિયાપન્નાનં ધમ્માનં વિપસ્સનં. વિપસ્સતીતિ સમાપત્તિયો ઝાનમુખેન તે તે ધમ્મે યાથાવતો પરિગ્ગહેત્વા, ‘‘ઇતિપિ દુક્ખા’’તિઆદિના સમ્મસતિ. અદ્ધમાસેન અરહત્તં પત્તો ઉક્કંસગતસ્સ સાવકાનં સમ્મસનચારસ્સ નિપ્પદેસેન પવત્તિયમાનત્તા, સાવકપારમીઞાણસ્સ ચ તથા પટિપાદેતબ્બત્તા. એવં સન્તેપીતિ યદિપિ મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરો ન ચિરસ્સેવ અરહત્તં પત્તો; ધમ્મસેનાપતિ પન તતો ચિરેન, એવં સન્તેપિ યસ્મા મોગ્ગલ્લાનત્થેરોપિ મહાપઞ્ઞોવ, તસ્મા સારિપુત્તત્થેરોવ મહાપઞ્ઞતરોતિ. ઇદાનિ તમત્થં પાકટતરં કાતું, ‘‘મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરો હી’’તિઆદિ વુત્તં. સમ્મસનં ચરતિ એત્થાતિ સમ્મસનચારો, વિપસ્સનાભૂમિ, તં સમ્મસનચારં. એકદેસમેવાતિ સકઅત્તભાવે સઙ્ખારે અનવસેસતો પરિગ્ગહેતુઞ્ચ સમ્મસિતુઞ્ચ અસક્કોન્તં અત્તનો અભિનીહારસમુદાગતઞાણબલાનુરૂપં એકદેસમેવ પરિગ્ગહેત્વા સમ્મસન્તો. નનુ ચ ‘‘સબ્બં, ભિક્ખવે, અનભિજાનં અપરિજાનં અવિરાજયં અપ્પજહં અભબ્બો દુક્ખક્ખયાયા’’તિ (સં. નિ. ૪.૨૬) વચનતો વટ્ટદુક્ખતો મુચ્ચિતુકામેન સબ્બં પરિઞ્ઞેય્યં પરિજાનિતબ્બમેવ? સચ્ચમેતં, તઞ્ચ ખો સમ્મસનુપગધમ્મવસેન વુત્તં. તસ્મા સસન્તાનગતે સબ્બધમ્મે, પરસન્તાનગતે ચ તેસં સન્તાનવિભાગં અકત્વા બહિદ્ધાભાવસામઞ્ઞતો સમ્મસનં, અયં સાવકાનં સમ્મસનચારો. થેરો પન બહિદ્ધાધમ્મેપિ સન્તાનવિભાગેન કેચિ કેચિ ઉદ્ધરિત્વા સમ્મસિ, તઞ્ચ ખો ઞાણેન ફુટ્ઠમત્તં કત્વા. તેન વુત્તં – ‘‘યટ્ઠિકોટિયા ઉપ્પીળેન્તો વિય એકદેસમેવ સમ્મસન્તો’’તિ. તત્થ ઞાણેન નામ યાવતા નેય્યં પવત્તિતબ્બં, તથા અપવત્તનતો ‘‘યટ્ઠિકોટિયા ઉપ્પીળેન્તો વિયા’’તિઆદિ વુત્તં. અનુપદધમ્મવિપસ્સનાય અભાવતો ‘‘એકદેસમેવ સમ્મસન્તો’’તિ વુત્તં.

બુદ્ધાનં સમ્મસનચારો દસસહસ્સિલોકધાતુયં સત્તસન્તાનગતા, અનિન્દ્રિયબદ્ધા ચ સઙ્ખારાતિ વદન્તિ, કોટિસતસહસ્સચક્કવાળેસૂતિ અપરે. તથા હિ અદ્ધત્તયવસેન પટિચ્ચસમુપ્પાદનયં ઓસરિત્વા છત્તિંસકોટિસતસહસ્સમુખેન બુદ્ધાનં મહાવજિરઞાણં પવત્તં. પચ્ચેકબુદ્ધાનં સસન્તાનગતેહિ સદ્ધિં મજ્ઝિમદેસવાસિસત્તસન્તાનગતા અનિન્દ્રિયબદ્ધા ચ સમ્મસનચારોતિ વદન્તિ, જમ્બુદીપવાસિસત્તસન્તાનગતાતિ કેચિ. ધમ્મસેનાપતિનોપિ યથાવુત્તસાવકાનં વિપસ્સનાભૂમિયેવ સમ્મસનચારો. તત્થ પન થેરો સાતિસયં નિરવસેસં અનુપદધમ્મં વિપસ્સિ. તેન વુત્તં – ‘‘સાવકાનં સમ્મસનચારં નિપ્પદેસં સમ્મસી’’તિ.

તત્થ ‘‘સાવકાનં વિપસ્સનાભૂમી’’તિ એત્થ સુક્ખવિપસ્સકા લોકિયાભિઞ્ઞપ્પત્તા પકતિસાવકા અગ્ગસાવકા પચ્ચેકબુદ્ધા સમ્માસમ્બુદ્ધાતિ છસુ જનેસુ સુક્ખવિપસ્સકાનં ઝાનાભિઞ્ઞાહિ અનધિગતપઞ્ઞાનેપુઞ્ઞત્તા અન્ધાનં વિય ઇચ્છિતપદેસોક્કમનં વિપસ્સનાકાલે ઇચ્છિકિચ્છિતધમ્મવિપસ્સના નત્થિ. તે યથાપરિગ્ગહિતધમ્મમત્તેયેવ ઠત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેન્તિ. લોકિયાભિઞ્ઞપ્પત્તા પન પકતિસાવકા યેન મુખેન વિપસ્સનં આરભન્તિ; તતો અઞ્ઞેન વિપસ્સનં વિત્થારિકં કાતું સક્કોન્તિ વિપુલઞાણત્તા. મહાસાવકા અભિનીહારસમ્પન્નત્તા તતો સાતિસયં વિપસ્સનં વિત્થારિકં કાતું સક્કોન્તિ. અગ્ગસાવકેસુ દુતિયો અભિનીહારસમ્પત્તિયા સમાધાનસ્સ સાતિસયત્તા વિપસ્સનં તતોપિ વિત્થારિકં કરોતિ. પઠમો પન તતો મહાપઞ્ઞતાય સાવકેહિ અસાધારણં વિત્થારિકં કરોતિ. પચ્ચેકબુદ્ધો તેહિપિ મહાભિનીહારતાય અત્તનો અભિનીહારાનુરૂપં તતોપિ વિત્થારિકવિપસ્સનં કરોન્તિ. બુદ્ધાનં, સમ્મદેવ, પરિપૂરિતપઞ્ઞાપારમિપભાવિત-સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણાધિગમનસ્સ અનુરૂપાયાતિ. યથા નામ કતવાલવેધપરિચયેન સરભઙ્ગસદિસેન ધનુગ્ગહેન ખિત્તો સરો અન્તરા રુક્ખલતાદીસુ અસજ્જમાનો લક્ખણેયેવ પતતિ; ન સજ્જતિ ન વિરજ્ઝતિ, એવં અન્તરા અસજ્જમાના અવિરજ્ઝમાના વિપસ્સના સમ્મસનીયધમ્મેસુ યાથાવતો નાનાનયેહિ પવત્તતિ. યં મહાઞાણન્તિ વુચ્ચતિ, તસ્સ પવત્તિઆકારભેદો ગણતો વુત્તોયેવ.

એતેસુ ચ સુક્ખવિપસ્સકાનં વિપસ્સનાચારો ખજ્જોતપભાસદિસો, અભિઞ્ઞપ્પત્તપકતિસાવકાનં દીપપભાસદિસો, મહાસાવકાનં ઓક્કાપભાસદિસો, અગ્ગસાવકાનં ઓસધિતારકાપભાસદિસો, પચ્ચેકબુદ્ધાનં ચન્દપભાસદિસો, સમ્માસમ્બુદ્ધાનં રસ્મિસહસ્સપટિમણ્ડિતસરદસૂરિયમણ્ડલસદિસો ઉપટ્ઠાસિ. તથા સુક્ખવિપસ્સકાનં વિપસ્સનાચારો અન્ધાનં યટ્ઠિકોટિયા ગમનસદિસો, લોકિયાભિઞ્ઞપ્પત્તપકતિસાવકાનં દણ્ડકસેતુગમનસદિસો, મહાસાવકાનં જઙ્ઘસેતુગમનસદિસો, અગ્ગસાવકાનં સકટસેતુગમનસદિસો, પચ્ચેકબુદ્ધાનં મહાજઙ્ઘમગ્ગગમનસદિસો, સમ્માસમ્બુદ્ધાનં મહાસકમગ્ગગમનસદિસોતિ વેદિતબ્બો.

અરહત્તઞ્ચ કિર પત્વાતિ એત્થ કિર-સદ્દો અનુસ્સવલદ્ધોયમત્થોતિ દીપેતું વુત્તો. પત્વા અઞ્ઞાસિ અત્તનો વિપસ્સનાચારસ્સ મહાવિસયત્તા તિક્ખવિસદસૂરભાવસ્સ ચ સલ્લક્ખણેન. કથં પનાયં મહાથેરો દન્ધં અરહત્તં પાપુણન્તો સીઘં અરહત્તં પત્તતો પઞ્ઞાય અત્તાનં સાતિસયં કત્વા અઞ્ઞાસીતિ આહ – ‘‘યથા હી’’તિઆદિ. મહાજટન્તિ મહાજાલસાખં અતિવિય સિબ્બિતજાલં. યટ્ઠિં પન સારં વા ઉજું વા ન લભતિ વેણુગ્ગહણે અનુચ્ચિનિત્વા વેણુસ્સ ગહિતત્તા. એવંસમ્પદન્તિ યથા તેસુ પુરિસેસુ એકો વેળુગ્ગહણે અનુચ્ચિનિત્વા વેળુયટ્ઠિં ગણ્હાતિ, એકો ઉચ્ચિનિત્વા, એવં નિપ્ફત્તિકં. પધાનન્તિ ભાવનાનુયુઞ્જનં.

સત્તસટ્ઠિ ઞાણાનીતિ પટિસમ્ભિદામગ્ગે (પટિ. મ. ૧.૭૩ માતિકા) આગતેસુ તેસત્તતિયા ઞાણેસુ ઠપેત્વા છ અસાધારણઞાણાનિ સુતમયઞાણાદીનિ પટિભાનપટિસમ્ભિદાઞાણપરિયોસાનાનિ સત્તસટ્ઠિ ઞાણાનિ. તાનિ હિ સાવકેહિ પવિચિતબ્બાનિ, ન ઇતરાનિ. સોળસવિધં પઞ્ઞન્તિ (સં. નિ. અટ્ઠ. ૩.૫.૩૭૯; સં. નિ. ટી. ૩.૫.૩૭૯) મહાપઞ્ઞાદિકા, નવાનુપુબ્બવિહારસમાપત્તિપઞ્ઞાતિ ઇદં સોળસવિધં પઞ્ઞં.

તત્રાતિ તસ્સ. ઇદં હોતીતિ ઇદં દાનિ વુચ્ચમાનં અનુપુબ્બસમ્મસનં હોતિ. વિપસ્સનાકોટ્ઠાસન્તિ વિતક્કાદિસમ્મસિતબ્બધમ્મવિભાગેન વિભત્તવિપસ્સનાભાગં.

૯૪. પઠમે ઝાનેતિ ઉપસિલેસે ભુમ્મં, તસ્મા યે પઠમે ઝાને ધમ્માતિ યે પઠમજ્ઝાનસંસટ્ઠા ધમ્માતિ અત્થો. અન્તોસમાપત્તિયન્તિ ચ સમાપત્તિસહગતે ચિત્તુપ્પાદે સમાપત્તિસમઞ્ઞં આરોપેત્વા વુત્તં. વવત્થિતાતિ કતવવત્થના નિચ્છિતા. પરિચ્છિન્નાતિ ઞાણેન પરિચ્છિન્ના સલક્ખણતો પરિચ્છિજ્જ ઞાતા. ઓલોકેન્તોતિ ઞાણચક્ખુના પચ્ચક્ખતો પસ્સન્તો. અભિનિરોપનં આરમ્મણે ચિત્તસ્સ આરોપનં. અનુમજ્જનં આરમ્મણે ચિત્તસ્સ અનુવિચારણં. ફરણં પણીતરૂપેહિ કાયસ્સ બ્યાપનં, વિપ્ફારિકભાવો વા. સાતન્તિ સાતમધુરતા. અધિક્ખેપો વિક્ખેપસ્સ પટિપક્ખભૂતં સમાધાનં. ફુસનં ઇન્દ્રિયવિસયવિઞ્ઞાણસ્સ તતો ઉપ્પજ્જિત્વા આરમ્મણે ફુસનાકારેન વિય પવત્તિ. વેદયિતં આરમ્મણાનુભવનં. સઞ્જાનનં નીલાદિવસેન આરમ્મણસ્સ સલ્લક્ખણં. ચેતયિતં ચેતસો બ્યાપારો. વિજાનનં આરમ્મણૂપલદ્ધિ. કત્તુકમ્યતા ચિત્તસ્સ આરમ્મણેન અત્થિકતા. તસ્મિં આરમ્મણે અધિમુચ્ચનં, સન્નિટ્ઠાનં વા અધિમોક્ખો. કોસજ્જપક્ખે પતિતું અદત્વા ચિત્તસ્સ પગ્ગણ્હનં પગ્ગાહો, અધિગ્ગહોતિ અત્થો. આરમ્મણં ઉપગન્ત્વા ઠાનં, અનિસ્સજ્જનં વા ઉપટ્ઠાનં. સમપ્પવત્તેસુ અસ્સેસુ સારથિ વિય સકિચ્ચપસુતેસુ સમ્પયુત્તેસુ અજ્ઝુપેક્ખનં મજ્ઝત્તતા. સમ્પયુત્તધમ્માનં આરમ્મણે અનુનયનં સંચરણં અનુનયો. સભાવતોતિ યથાભૂતસભાવતો. સોળસન્નં એવ ચેત્થ ધમ્માનં ગહણં તેસંયેવ થેરેન વવત્થાપિતભાવતો, તે એવસ્સ તદા ઉપટ્ઠહિંસુ, ન ઇતરેતિ વદન્તિ. વીરિયસતિગ્ગહણેન ચેત્થ ઇન્દ્રિયભાવસામઞ્ઞતો સદ્ધાપઞ્ઞા; સતિગ્ગહણેનેવ એકન્તાનવજ્જભાવસામઞ્ઞતો પસ્સદ્ધિઆદયો છ યુગળા; અલોભાદોસા ચ સઙ્ગહિતા ઝાનચિત્તુપ્પાદપરિયાપન્નત્તા તેસં ધમ્માનં. થેરેન ચ ધમ્મા વવત્થાનસામઞ્ઞતો આરદ્ધા. તે ન ઉપટ્ઠહિંસૂતિ ન સક્કા વત્તુન્તિ અપરે.

વિદિતા ઉપ્પજ્જન્તીતિ ઉપ્પાદેપિ નેસં વેદનાનં પજાનનં હોતિયેવાતિ અત્થો. સેસપદદ્વયેપિ એસેવ નયો. તં જાનાતીતિ તંઞાણો, તસ્સ ભાવો તંઞાણતા, ઞાણસ્સ અત્તસંવેદનન્તિ અત્થો. તંસમાનયોગક્ખમાહિ સમ્પયુત્તધમ્મા. ઞાણબહુતાતિ ઞાણસ્સ બહુભાવો, એકચિત્તુપ્પાદે અનેકઞાણતાતિ અત્થો. ઇદાનિ તમેવત્થં વિવરિતું, ‘‘યથા હી’’તિઆદિ વુત્તં. ન સક્કા જાનિતું આરમ્મણકરણસ્સ અભાવતો. અસમ્મોહાવબોધો ચ ઈદિસસ્સ ઞાણસ્સ નત્થિ. એકેકમેવ ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ તસ્મિં ખણે એકસ્સેવ આવજ્જનસ્સ ઉપ્પજ્જનતો, ન ચ આવજ્જનેન વિના ચિત્તુપ્પત્તિ અત્થિ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘ચુલ્લાસીતિસહસ્સાનિ, કપ્પા તિટ્ઠન્તિ યે મરૂ;

ન ત્વેવ તેપિ જીવન્તિ, દ્વીહિ ચિત્તેહિ સંયુતા’’તિ. (મહાનિ. ૧૦, ૩૯) ચ,

‘‘નત્થિ ચિત્તે યુગા ગહી’’તિ ચ –

વત્થારમ્મણાનં પરિગ્ગહિતતાયાતિ યસ્મિઞ્ચ આરમ્મણે યે ઝાનધમ્મા પવત્તન્તિ, તેસં વત્થારમ્મણાનં પગેવ ઞાણેન પરિચ્છિજ્જ ગહિતત્તા. યથા નામ મિગસૂકરાદીનં આસયેપરિગ્ગહિતે તત્ર ઠિતા મિગા વા સૂકરા વા તતો ઉટ્ઠાનતોપિ આગમનતોપિ નેસાદસ્સ સુખગ્ગહણા હોન્તિ, એવંસમ્પદમિદં. તેનાહ ‘‘થેરેન હી’’તિઆદિ. તેનાતિ વત્થારમ્મણાનં પરિગ્ગહિતભાવેન. અસ્સાતિ થેરસ્સ. તેસં ધમ્માનન્તિ ઝાનચિત્તુપ્પાદપરિયાપન્નાનં ધમ્માનં. ઉપ્પાદં આવજ્જન્તસ્સાતિઆદિના ઉપ્પાદાદીસુ યં યદેવ આરબ્ભ ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ; તસ્મિં તસ્મિં ખણે તસ્સ તસ્સેવ ચસ્સ પાકટભાવો દીપિતો. ન હિ આવજ્જનેન વિના ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ. અહુત્વા સમ્ભોન્તીતિ પુબ્બે અવિજ્જમાના હુત્વા સમ્ભવન્તિ, અનુપ્પન્ના ઉપ્પજ્જન્તીતિ અત્થો. ઉદયં પસ્સતિ તેસં ધમ્માનં, ‘‘અહુત્વા સમ્ભોન્તી’’તિ ઉપ્પાદક્ખણસમઙ્ગિભાવદસ્સનતો. પુબ્બે અભાવબોધકો હિ અત્તલાભો ધમ્માનં ઉદયો. હુત્વાતિ ઉપ્પજ્જિત્વા. પટિવેન્તીતિ પટિ ખણે ખણે વિનસ્સન્તિ. વયં પસ્સતિ, ‘‘હુત્વા પટિવેન્તી’’તિ તેસં ધમ્માનં ભઙ્ગક્ખણસમઙ્ગિભાવદસ્સનતો. વિદ્ધંસભાવબોધકો હિ ધમ્માનં વિજ્જમાનતો વયો.

તેસુ ધમ્મેસુ નત્થિ એતસ્સ ઉપયો રાગવસેન ઉપગમનન્તિ અનુપયો, અનનુરોધો. હુત્વા વિહરતીતિ યોજના. તથા નત્થિ એતસ્સ અપાયો પટિઘવસેન અપગમનન્તિ અનપાયો, અવિરોધો. ‘‘એતં મમ, એસો મે અત્થા’’તિ તસ્સ તણ્હાદિટ્ઠિઅભિનિવેસાભાવતો તણ્હાદિટ્ઠિનિસ્સયેહિ અનિસ્સિતો. અપ્પટિબદ્ધોતિ અનુપયાનિસ્સિતભાવતો વિપસ્સનાય પરિબન્ધવસેન છન્દરાગેન ન પટિબદ્ધો ન વિબન્ધિતો. વિપ્પમુત્તોતિ તતો એવ વિક્ખમ્ભનવિમુત્તિવસેન કામરાગતો વિમુત્તો. વિસંયુત્તો વિક્ખમ્ભનવસેનેવ પટિપક્ખધમ્મેહિ વિસંયુત્તો.

કિલેસમરિયાદા તેન કતા ભવેય્યાતિ અન્તોસમાપત્તિયં પવત્તે સોળસ ધમ્મે આરબ્ભ પવત્તમાનં વિપસ્સનાવીથિં ભિન્દિત્વા સચે રાગાદયો ઉપ્પજ્જેય્યું; તસ્સ વિપસ્સનાવીથિયા કિલેસમરિયાદા તેન ચિત્તેન, ચિત્તસમઙ્ગિના વા કતા ભવેય્ય. તેસૂતિ તેસુ ધમ્મેસુ. અસ્સાતિ થેરસ્સ. એકોપીતિ રાગાદીસુ એકોપીતિ ચ વદન્તિ. વુત્તાકારેન એકચ્ચાનં અનાપાથગમને સતિ વિપસ્સના ન તેસુ ધમ્મેસુ નિરન્તરપ્પવત્તાતિ આરમ્મણમરિયાદા ભવેય્ય. વિક્ખમ્ભિતપચ્ચનીકત્તાતિ વિપસ્સનાય પટિપક્ખધમ્માનં પગેવ વિક્ખમ્ભિતત્તા ઇદાનિપિ વિક્ખમ્ભેતબ્બા કિલેસા નત્થીતિ વુત્તં.

ઇતોતિ પઠમજ્ઝાનતો. અનન્તરોતિ ઉપરિમો ઝાનાદિવિસેસો. તસ્સ પજાનનસ્સાતિ, ‘‘અત્થિ ઉત્તરિ નિસ્સરણ’’ન્તિ એવં પવત્તજાનનસ્સ. બહુલીકરણેનાતિ પુનપ્પુનં ઉપ્પાદનેન.

સમ્પસાદનટ્ઠેનાતિ કિલેસકાલુસિયાપગમનેન, તસ્સ વિચારક્ખોભવિગમેન વા ચેતસો સમ્મદેવ પાસાદિકભાવેન.

વીરિયં સતિ ઉપેક્ખાતિ આગતટ્ઠાને પારિસુદ્ધિઉપેક્ખા, અદુક્ખમસુખાવેદનાતિ એત્થ ઝાનુપેક્ખાતિ, ‘‘સુખટ્ઠાને વેદનુપેક્ખાવા’’તિ વુત્તં. સુખટ્ઠાનેતિ ચ પઠમજ્ઝાનાદીસુ સુખસ્સ વુત્તટ્ઠાને. પસ્સદ્ધત્તાતિ સમધુરચેતયિતભાવેન આરમ્મણે વિસટવિત્થતભાવતો યો સો ચેતસો આભોગો વુત્તો. સામઞ્ઞફલાદીસુ સતિયા પારિસુદ્ધિ, સા થન અત્થતો સતિવિનિમુત્તા નત્થીતિ આહ ‘‘પરિસુદ્ધાસતિયેવા’’તિ. પારિસુદ્ધિઉપેક્ખા, ન ઝાનુપેક્ખાદયો.

૯૫. ઈદિસેસુ ઠાનેસુ સતિયા ન કદાચિપિ ઞાણવિરહો અત્થીતિ આહ – ‘‘ઞાણેન સમ્પજાનો હુત્વા’’તિ. તથા હિ તતિયજ્ઝાને, ‘‘સતિમા સુખવિહારી’’તિ એત્થ સમ્પજાનોતિ અયમત્થો વુત્તો એવ હોતિ. ન સાવકાનં અનુપદધમ્મવિપસ્સના હોતિ સઙ્ખારાવસેસસુખુમપ્પવત્તિયા દુવિઞ્ઞેય્યત્તા વિનિબ્ભુજિત્વા ગહેતું અસક્કુણેય્યભાવતો. તેનાહ – ‘‘કલાપવિપસ્સનં દસ્સેન્તો એવમાહા’’તિ.

૯૬. પઞ્ઞાય ચસ્સદિસ્વા આસવા પરિક્ખીણા હોન્તીતિ દસ્સનસમકાલં ખીયમાના આસવા, ‘‘દિસ્વા પરિક્ખીણા હોન્તી’’તિ વુત્તા. સમાનકાલેપિ હિ એદિસો સદ્દપ્પયોગો દિસ્સતિ –

‘‘ચક્ખુઞ્ચ પટિચ્ચ રૂપે ચ ઉપ્પજ્જતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણ’’ન્તિ (મ. નિ. ૧.૨૦૪, ૪૦૦; ૩.૪૨૧, ૪૨૫, ૪૨૬; સં. નિ. ૨.૪૩-૪૫; ૨.૪.૬૦; કથા. ૪૬૫, ૪૬૭).

‘‘નિહન્ત્વા તિમિરં સબ્બં, ઉગ્ગતેજો સમુગ્ગતો;

વેરોચનો રસ્મિમાલી, લોકચક્ખુપભઙ્કરો’’તિ. (પટ્ઠા. અનુટી. ૧.૨૫-૩૪; વિસુદ્ધિ. મહાટી. ૨.૫૮૦) ચ –

એવમાદીસુ. હેતુઅત્થો વા અયં દિસ્વાસદ્દો અસમાનકત્તુકો યથા – ‘‘ઘતં પિવિત્વા બલં હોતિ, સીહં દિસ્વા ભયં હોતી’’તિ (વિસુદ્ધિ. મહાટી. ૨.૮૦૨). દસ્સનહેતુકો હિ આસવાનં પરિક્ખયો પરિઞ્ઞાસચ્છિકિરિયાભાવનાભિસમયે સતિ પહાનાભિસમયસ્સ લબ્ભનતો. યુગનદ્ધં આહરિત્વાતિ પઠમજ્ઝાનં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય તત્થ ઝાનધમ્મે સમ્મસન્તો સમથવિપસ્સનં યુગનદ્ધં ભાવેતિ. એવં યાવ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય તત્થ સમ્મસન્તો સમથવિપસ્સનં યુગનદ્ધં કત્વા યથા થેરો અરહત્તં પાપુણિ. તં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘અરહત્તં પત્તવારો ઇધ ગહિતો’’તિ. ઇધાતિ ઇમસ્મિં સુત્તે. દીઘનખસુત્તદેસનાય (મ. નિ. ૨.૨૦૫-૨૦૬) હિ થેરો અરહત્તં પત્તો. તદા ચ અનાગામી હુત્વા નિરોધં સમાપજ્જતીતિ વચનઅવસરો નત્થિ, તસ્મા વુત્તં – ‘‘અરહત્તં પત્તવારો ઇધ ગહિતો’’તિ. યદિ એવં – ‘‘સબ્બસો નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં સમતિક્કમ્મ સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતી’’તિ ઇદં કસ્મા વુત્તન્તિ? થેરે વિજ્જમાને પણ્ડિતગુણે અનવસેસતો દસ્સેત્વા અરહત્તનિકૂટેન દેસનં નિટ્ઠાપેતું. નિરોધસમાપજ્જનં પન થેરસ્સ આચિણ્ણસમાચિણ્ણં. તેનાહ ‘‘નિરોધં પન…પે… વદન્તી’’તિ. તેન ફલસમાપત્તિમ્પિ અન્તરા સમાપજ્જતિયેવાતિ દસ્સેતિ.

વોમિસ્સં વિવરિતું ‘‘તત્થસ્સા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ‘‘નિરોધં સમાપજ્જિસ્સામી’’તિ આભોગેન સમથવિપસ્સનં યુગનદ્ધં આહરિત્વા ઠિતસ્સ નિરોધસમાપત્તિ સીસં નામ હોતિ, તસ્સ આભોગવસેન નિરોધસ્સ વારો આગચ્છતિ. ફલસમાપત્તિ ગૂળ્હો હોતિ, ‘‘ફલસમાપત્તિં સમાપજ્જિસ્સામી’’તિ આભોગસ્સ અભાવતો. ફલસમાપત્તિ સીસં હોતીતિ એત્થાપિ વુત્તનયેન અત્થો વેદિતબ્બો. એતેન આભોગપટિબદ્ધમેતેસં આગમનન્તિ દીપિતન્તિ વેદિતબ્બં. જમ્બુદીપવાસિનો થેરા પનાતિઆદિ અટ્ઠકથારુળ્હમેવ તં વચનં. અન્તોસમાપત્તિયન્તિ નિરોધં સમાપન્નકાલે. તિસમુટ્ઠાનિકરૂપધમ્મેતિ ઉતુકમ્માહારવસેન તિસમુટ્ઠાનિકરૂપધમ્મે.

૯૭. ચિણ્ણવસિતન્તિ પટિપક્ખદૂરિભાવેન સુભાવિતવસીભાવં. નિપ્ફત્તિં પત્તોતિ ઉક્કંસપરિનિપ્ફત્તિં પત્તો. ઉરે વાયામજનિતાય ઓરસો. પભાવિતન્તિ ઉપ્પાદિતં. ધમ્મેનાતિ અરિયમગ્ગધમ્મેન. તસ્સ હિ અધિગમેન અરિયાય જાતિયા જાતો નિબ્બત્તોતિ કત્વા, ‘‘ધમ્મજો ધમ્મનિમ્મિતો’’તિ વુચ્ચતિ. ધમ્મદાયસ્સાતિ નવવિધસ્સ લોકુત્તરધમ્મદાયસ્સ. આદિયનતોતિ ગણ્હનતો, સસન્તાને ઉપ્પાદનતોતિ અત્થો. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

અનુપદસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

૨. છબ્બિસોધનસુત્તવણ્ણના

૯૮. ખીણા જાતીતિ અત્તનો જાતિક્ખયં પટિજાનન્તેન અરહત્તં બ્યાકતં હોતિ અરહતો તદભાવતો. તથા વુસિતં બ્રહ્મચરિયન્તિ મગ્ગબ્રહ્મચરિયવાસો મે પરિયોસિતોતિ પટિજાનન્તેનપિ. કતં કરણીયન્તિ ચતૂહિ મગ્ગેહિ ચતૂસુ સચ્ચેસુ પરિઞ્ઞાદિવસેન સોળસવિધસ્સપિ કિચ્ચસ્સ અત્તના નિટ્ઠાપિતભાવં પટિજાનન્તેનપિ. નાપરં ઇત્થત્તાયાતિ આયતિં પુનબ્ભવાભાવં, આયતિં વા પરિઞ્ઞાદિકરણીયાભાવં પટિજાનન્તેનપીતિ આહ – ‘‘એકેનપિ પદેન અઞ્ઞા બ્યાકતાવ હોતી’’તિ. દ્વિક્ખત્તું બદ્ધં પન સુબદ્ધં વિયાતિ વુત્તં. ઇધ પન અઞ્ઞાબ્યાકરણં ચતૂહિ પદેહિ આગતં, તસ્મા વત્તબ્બમેવ ચેત્થ નત્થીતિ અધિપ્પાયો. ચેતનાય દિટ્ઠવાદિતા નામ અરિયવોહારો. સભાવોતિ પકતિઅત્થો હિ અયં ધમ્મસદ્દો, ‘‘જાતિધમ્મા જરાધમ્મા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૨૭૪-૨૭૫) વિય તસ્મા, અનુધમ્મોતિ અરિયભાવં અનુગતા પકતીતિ અત્થો. પરમપ્પિચ્છતાય અરિયા અત્તનો ગુણે અનાવિકરોન્તાપિ સાસનસ્સ નિય્યાનિકભાવપવેદનત્થઞ્ચેવ સબ્રહ્મચારીનં સમ્માપટિપત્તિયં ઉસ્સાહજનનત્થઞ્ચ તાદિસાનં પરિનિબ્બાનસમયેયેવ આવિકરોન્તીતિ અધિપ્પાયેનાહ – ‘‘પરિનિબ્બુતસ્સ…પે… કાતબ્બો’’તિ.

૯૯. દુબ્બલન્તિ ફેગ્ગુ વિય સુભેજ્જનીયં બલવિરહિતં, અસારન્તિ અત્થો. વિરાગુતન્તિ પલુજ્જનસભાવં. વિગચ્છનસભાવન્તિ વિનાસગમનસભાવં. અનિચ્ચદુક્ખવિપરિણામત્તા અસ્સાસલેસસ્સપિ અભાવતો અસ્સાસવિરહિતં. આરમ્મણકરણવસેન સમન્નાગમનવસેન ચ યથારહં ઉપેન્તિ ઉપગચ્છન્તીતિ ઉપયા, ‘‘એતં મમ, એસો મે અત્તા’’તિ ઉપાદિયન્તિ દળ્હગ્ગાહં ગણ્હન્તીતિ ઉપાદાના. અધિતિટ્ઠતિ ચેતસો અભિનન્દનભૂતાતિ ચેતસો અધિટ્ઠાનં. તાહીતિ તણ્હાદિટ્ઠીહિ. તન્તિ ચિત્તં. અભિનિવિસતીતિ અભિરતિવસેન નિવિસતિ, અયઞ્હેત્થ અત્થો – સક્કાયધમ્મેસુ ચિત્તં અભિનિવિસતિ ‘‘એતં મમં, એસો મે અત્તા’’તિ અજ્ઝોસાય તિટ્ઠતિ એતાહિ અભિનિવેસાહિ, તથા સક્કાયધમ્મેસુ ચિત્તં અનુસેતિ એતાહીતિ અનુસયા, તણ્હાદિટ્ઠિયો. યદગ્ગેન હિ તેભૂમકધમ્મેસુ રાગાદયો અનુસેન્તિ, તદગ્ગેન તંસહગતધમ્મા તત્થ અનુસેન્તીતિ પરિયાયેન, ‘‘તં અનુસેતી’’તિ વુત્તં. ખયા વિરાગાતિ હેતુમ્હિ નિસ્સક્કવચનન્તિ ‘‘ખયેન વિરાગેના’’તિ હેતુમ્હિ કરણવસેન અત્થો વુત્તો. વિરાગેનાતિ ચ ઇતિસદ્દો આદિ અત્થો. તેન ‘‘નિરોધેના’’તિ એવમાદિકં ગહિતં હોતિ. અઞ્ઞમઞ્ઞવેવચનાનેવ ઉપયાદીનં સમુચ્છેદસ્સેવ બોધનતો.

૧૦૦. પતિટ્ઠાતિ એત્થ સેસભૂતત્તયં ઉપાદારૂપઞ્ચાતિ પતિટ્ઠાના, નિજ્જીવટ્ઠેન ધાતુચાતિ પતિટ્ઠાનધાતુ. ન્હાનીયચુણ્ણં બાહિરઉદકં વિય સેસભૂતત્તયં આબન્ધતીતિ આબન્ધનં. પચનીયભત્તં બાહિરતેજો વિય સેસભૂતત્તયં પરિપાચેતીતિ પરિપાચનં. બાહિરવાતો વિય સેસભૂતત્તયં વિત્થમ્ભેતીતિ વિત્થમ્ભનં. ધાતુસદ્દત્થો વુત્તોયેવ. અસમ્ફુટ્ઠધાતૂતિ અસમ્ફુસિતભાવો તેસં વિપરિમટ્ઠતાભાવતો. વિજાનનં આરમ્મણૂપલદ્ધિ. અહં અત્તાતિ અહં, ‘‘રૂપધમ્મો મે અત્તા’’તિ અત્તકોટ્ઠાસેન અત્તભાવેન ન ઉપગમિં ન ગણ્હિં. નિસ્સિતનિસ્સિતાપિ નિસ્સિતા એવ નામાતિ આહ ‘‘પથવીધાતુનિસ્સિતાવા’’તિ. અત્તના વા પન તન્નિસ્સિતાતિ ‘‘એકેન પરિયાયેના’’તિ. ઉપાદારુપમ્પિ કામં નિસ્સિતમ્પિ હોતિ. તથાપિ તં નિસ્સિતં હોતિયેવાતિ તં ન ઉદ્ધટં. પરિચ્છેદકરત્તા પરિચ્છેદાકાસસ્સ ‘‘અવિનિબ્ભોગવસેના’’તિ વુત્તં. તેન ચ તથા પરિચ્છિન્નત્તા સબ્બમ્પિ ભૂતુપાદારૂપં આકાસધાતુનિસ્સિતં નામ. તં નિસ્સાય પવત્તિયા ઉપાદારૂપં વિય ભૂતરૂપાનિ, અરૂપક્ખન્ધા વિય ચ વત્થુરૂપાનિ, ‘‘તંનિસ્સિતરૂપવત્થુકા અરૂપક્ખન્ધા’’તિ વુત્તનયેન આકાસધાતુનિસ્સિતચક્ખાદિરૂપધમ્મવત્થુકા વેદનાદયો અરૂપક્ખન્ધા આકાસધાતુનિસ્સિતા નામાતિ ઇમમત્થં તથા-સદ્દેન ઉપસંહરતિ. ઇધાપીતિ આકાસધાતુનિસ્સિતપદેપિ, ન પથવીધાતુનિસ્સિતપદાદીસુ એવ. રૂપારૂપન્તિ સબ્બમ્પિ રૂપારૂપં ગહિતમેવ હોતિ, અગ્ગહિતં નત્થિ. સહજાતા…પે… નિસ્સિતન્તિ ઇદં નિપ્પરિયાયસિદ્ધં નિસ્સયત્તં ગહેત્વા વુત્તં. હેટ્ઠા વુત્તનયેન પરિયાયસિદ્ધે નિસ્સયત્તે ગય્હમાને – ‘‘પચ્છાજાતપચ્ચયોતિ પચ્છાજાતા ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા પુરેજાતસ્સ ઇમસ્સ કાયસ્સ પચ્છાજાતપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૧૧) વચનતો સબ્બં ચતુસમુટ્ઠાનિકરૂપં, ‘‘વિઞ્ઞાણધાતુનિસ્સિત’’ન્તિ વત્તબ્બં. તથા અનન્તરવિઞ્ઞાણધાતુપચ્ચયા પવત્તનતો, ‘‘વિઞ્ઞાણધાતુનિસ્સિત’’ન્તિ વત્તબ્બં.

૧૦૧. રુપ્પતિ વણ્ણવિકારં આપજ્જમાનં હદયઙ્ગતભાવં પકાસેતીતિ રૂપન્તિ અયમત્થો ચક્ખુદ્વારે આપાથગતે રૂપાયતને નિપ્પરિયાયતો લબ્ભતિ, ન આપાથમનાગતે. ચક્ખુવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતબ્બભાવો પન આપાથમનાગતેપિ તસ્મિં લબ્ભતેવ તંસભાવાનતિવત્થનતો. રૂપાયતનં દ્વિધા વિભજિત્વા. થેરો પન આપાથં અનાગતસ્સાપિ રૂપાયતનસ્સ રૂપભાવં ન સક્કા પટિક્ખિપિતુન્તિ દ્વિધાકરણં નાનુજાનન્તો છન્નોવાદં નિદસ્સેતિ, ‘‘ઉપરિ છન્નોવાદે કિન્તિ કરિસ્સથા’’તિ. તત્થ હિ ‘‘ચક્ખું, આવુસો છન્ન, ચક્ખુવિઞ્ઞાણં ચક્ખુવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતબ્બે ધમ્મે’’તિ (મ. નિ. ૩.૩૯૧) આગતં, ન ચેત્થ ચક્ખુદ્વારે આપાથં આગતમેવ રૂપાયતનં ચક્ખુવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતબ્બપદેન ગહિતં, ન આપાથં અનાગતન્તિ સક્કા વિઞ્ઞાતું અવિસેસેનેવ રૂપાયતનેન તણ્હામાનદિટ્ઠિગાહાભાવસ્સ જોતિતત્તા. તેનાહ ‘‘ન યિદં લબ્ભતી’’તિ. રૂપમેવાતિ રૂપાયતનમેવ. યદિ એવં ‘‘ચક્ખુવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતબ્બેસુ ધમ્મેસૂ’’તિ પદં કથં નેતબ્બન્તિ આહ – ‘‘ચક્ખુવિઞ્ઞાણસમ્પયુત્તા પના’’તિઆદિ. ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન સદ્ધિં વિઞ્ઞાતબ્બેસૂતિ યેન મનોવિઞ્ઞાણેન ચક્ખુવિઞ્ઞાણં અનિચ્ચન્તિઆદિના ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન સદ્ધિં તેન વિઞ્ઞાતબ્બેસુ તંસમ્પયુત્તધમ્મેસૂતિ અત્થો. તણ્હાછન્દોતિ તસ્સનસભાવો છન્દો, ન કત્તુકમ્યતા છન્દોયેવાતિ તણ્હાછન્દો. રજ્જનવસેનાતિ વત્થં વિય રઙ્ગજાતં ચિત્તસ્સ અનુરઞ્જનવસેન. અભિનન્દનવસેનાતિ આરમ્મણે અભિરમિત્વા નન્દનવસેન. સપ્પીતિકતણ્હા હિ નન્દીતિ વુચ્ચતિ. તણ્હાયનવસેન તણ્હા.

૧૦૨. અહઙ્કારોતિ ‘‘સેય્યોહમસ્મી’’તિઆદિના (ધ. સ. ૧૧૨૧, ૧૨૩૯; વિભ. ૮૩૨, ૮૬૬; સં. નિ. ૪.૧૦૮; મહાનિ. ૨૧, ૧૭૮) અહંકરણં. યેન હિ મમં કરોતિ, એતં મમઙ્કારો. સ્વેવાતિ ‘‘અહઙ્કારો’’તિ વુત્તમાનો. એવં ચતુત્થજ્ઝાને નિદ્દિટ્ઠે સબ્બાસુ લોકિયાભિઞ્ઞાસુ વુચ્ચમાનાસુ હેટ્ઠા વિજ્જાદ્વયં વત્તબ્બન્તિ અધિપ્પાયેન, ‘‘પુબ્બેનિવાસં દિબ્બચક્ખુઞ્ચ અવત્વા કસ્મા વુત્ત’’ન્તિ આહ? ઇતરો ઇધ સબ્બવારેસુપિ લોકુત્તરધમ્મપુચ્છા અધિકતા તસ્મા ‘‘સો એવં સમાહિતે’’તિઆદિના તતિયા વિજ્જા કથિતાતિ દસ્સેન્તો, ‘‘ભિક્ખૂ લોકિયધમ્મં ન પુચ્છન્તી’’તિઆદિમાહ. એકવિસ્સજ્જિતસુત્તં નામેતં તતિયવિજ્જાય એવ આગતત્તા. અરિયધમ્મવસેનપિસ્સ સમઞ્ઞા અત્થેવાતિ દસ્સેન્તો, ‘‘છબ્બિસોધનન્તિપિસ્સ નામ’’ન્તિ વત્વા તેસુ ધમ્મેસુ ભેદં દસ્સેતું, ‘‘એત્થ હી’’તિઆદિ વુત્તં. વિસુદ્ધાતિ તસ્સા ચોદનાય સોધનવસેન વિસોધિતા. એકમેવ કત્વાતિ એકવારવસેનેવ પાળિયં એકજ્ઝં આગતત્તા એકમેવ કોટ્ઠાસં કત્વા. યદિ એવં કથં વા છબ્બિસોધનતાતિ આહ – ‘‘ચતૂહિ આહારેહિ સદ્ધિ’’ન્તિ કથં પનેત્થ ચત્તારો આહારા ગહેતબ્બાતિ? કેચિ તાવ આહુ – ‘‘સાધૂતિ ભાસિતં અભિનન્દિત્વા અનુમોદિત્વા ઉત્તરિ પઞ્હો પુચ્છિતબ્બો’’તિ હેટ્ઠા આગતેન નયેન આહારવારો આહરિત્વા વત્તબ્બોતિ. ‘‘બહિદ્ધા સબ્બનિમિત્તેસૂ’’તિ એત્થ આહારાનમ્પિ સઙ્ગહિતત્તા આહારા અત્થતો આગતા એવાતિ અઞ્ઞે. અપરે પન રૂપક્ખન્ધગ્ગહણેન કબળીકારો આહારો, સઙ્ખારક્ખન્ધગ્ગહણેન ફસ્સાહારો, મનોસઞ્ચેતનાહારગ્ગહણેન વિઞ્ઞાણાહારો સરૂપતોપિ ગહિતોતિ વદન્તિ.

‘‘છબ્બિસોધન’’ન્તિ ઇમસ્સ સુત્તસ્સ સમઞ્ઞાય અન્વત્થતં દસ્સેત્વા આયતિમ્પિ તાદિસેન બ્યાકરણેન ભિક્ખૂનં પટિપત્તિમ્પિ દસ્સનત્થં, ‘‘ઇમે પના’’તિઆદિ આરદ્ધં. વિનયનિદ્દેસપરિયાયેનાતિ વિનયનિદ્દેસે આગતેન કારણેન. વિનયે વા આગતનિદ્દેસાનુક્કમેન.

અધિગન્તબ્બતો અધિગમો, ઝાનાદિઅધિગમપુચ્છા. તેનાહ – ‘‘ઝાનવિમોક્ખાદીસૂ’’તિઆદિ. ઉપાયપુચ્છાતિ અધિગમોપાયપુચ્છા. કિન્તીતિ કેન પકારેન વિધિનાતિ અત્થો.

કતમેસં ત્વં ધમ્માનં લાભીતિ ઇદં પન પુબ્બે ‘‘કિં તે અધિગત’’ન્તિ અનિદ્ધારિતભેદા ઝાનાદિવિસેસા પુચ્છિતાતિ ઇદાનિ તેસં નિદ્ધારેત્વા પુચ્છનાકારદસ્સનં. તસ્માતિ યસ્મા યથાવુત્તેહિ આકારેહિ અધિગમબ્યાકરણં સોધેતબ્બં, તસ્મા. એત્તાવતાવાતિ એત્તકેન બ્યાકરણમત્તેનેવ ન સક્કારો કાતબ્બો. બ્યાકરણઞ્હિ એકચ્ચસ્સ અયાથાવતોપિ હોતિ, યથા નામ જાતરૂપપતિરૂપં જાતરૂપં વિય ખાયતીતિ જાતરૂપં નિઘંસનતાપનછેદનેહિ સોધેતબ્બં એવમેવં ઇમેસુ ઇદાનેવ વુત્તેસુ છસુ ઠાનેસુ પક્ખિપિત્વા સોધનત્થં વત્તબ્બો વિમોક્ખાદીસૂતિ આદિ-સદ્દેન સમાધિ-સમાપત્તિ-ઞાણદસ્સન-મગ્ગભાવના-ફલસચ્છિકિરિયા સઙ્ગણ્હાતિ.

પાકટો હોતિ અધિગતવિસેસસ્સ સતિસમ્મોસાભાવતો. સેસપુચ્છાસુપિ ‘‘પાકટો હોતી’’તિ પદે એસેવ નયો. ઉગ્ગહપરિપુચ્છાકુસલાતિ સજ્ઝાયમગ્ગસંવણ્ણનાસુ નિપુણા. યાય પટિપદાય યસ્સ અરિયમગ્ગો આગચ્છતિ, સા પુબ્બભાગપટિપત્તિ આગમનપટિપદા. સોધેતબ્બાતિ સુદ્ધા ઉદાહુ અસુદ્ધાતિ વિચારણવસેન સોધેતબ્બા. ન સુજ્ઝતીતિ તત્થ તત્થ પમાદપટિપત્તિભાવતો. અપનેતબ્બો અત્તનો પટિઞ્ઞાય. ‘‘સુજ્ઝતી’’તિ વત્વા સુજ્ઝનાકારં દસ્સેતું, ‘‘દીઘરત્ત’’ન્તિઆદિ વુત્તં. પઞ્ઞાયતીતિ એત્થ ‘‘યદી’’તિ પદં આનેત્વા યદિ સો ભિક્ખુ તાય પટિપદાય યદિ પઞ્ઞાયતીતિ સમ્બન્ધો. ખીણાસવપટિપત્તિસદિસા પટિપદા હોતિ દીઘરત્તં વિક્ખમ્ભિતકિલેસત્તા.

નદિયા સમુદ્દં પક્ખન્દનટ્ઠાનં નદીમુખદ્વારં. મદ્દમાનોતિ બદરસાળવં સરસં પત્તે પક્ખિત્તો હુત્વા મદ્દમાનો. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

છબ્બિસોધનસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

૩. સપ્પુરિસધમ્મસુત્તવણ્ણના

૧૦૫. સપ્પુરિસધમ્મન્તિ સપ્પુરિસભાવકરં ધમ્મં. સો પન યસ્મા સપ્પુરિસાનં પવેણિકો ધમ્મો હોતિ. તસ્મા આહ – ‘‘સપ્પુરિસાનં ધમ્મ’’ન્તિ, એસ નયો અસપ્પુરિસધમ્મન્તિ એત્થાપિ. એવં પધાનં અનુટ્ઠાતબ્બઞ્ચ સપ્પુરિસધમ્મં આદિં કત્વા માતિકં ઠપેત્વા અયથાનુપુબ્બિયા નિદ્દિસન્તો ‘‘કતમો ચ, ભિક્ખવે, અસપ્પુરિસધમ્મો’’તિઆદિમાહ. તથા પન નિદ્દિસન્તો ઉદાહરણપુબ્બકં હેતું દસ્સેતું, ‘‘યથા નામા’’તિઆદિ વુત્તં. તેન ઇચ્છિતબ્બપરિચ્ચાગપુબ્બકં ગહેતબ્બગ્ગહણં નામ ઞાયપટિપત્તિ, તસ્મા સપ્પુરિસધમ્મા સમ્પાદેતબ્બાતિ દીપેન્તો સત્થા અયથાનુપુબ્બિયા નિદ્ધારીયતીતિ ઇમમત્થં દસ્સેતિ. તથા અઞ્ઞત્થાપિ ‘‘અસેવના ચ બાલાનં, પણ્ડિતાનઞ્ચ સેવના’’તિ. એતદેવ હિ કુલદ્વયં ‘‘ઉચ્ચકુલ’’ન્તિ વુચ્ચતિ નિપ્પરિયાયતો. તથાહિ અન્તિમભવિકા બોધિસત્તા તત્થેવ પટિસન્ધિં ગણ્હન્તિ. સોતિ સામીચિપ્પટિપન્નો ભિક્ખુ. અન્તરં કરિત્વાતિ તં કારણં કત્વા. પટિપદા હિ વિઞ્ઞૂનં પૂજાય કારણં, ન ઉચ્ચકુલીનતા. મહાકુલાતિ વિપુલકુલા ઉપાદિતોદિતકુલસમ્પવત્તિકાતિ અત્થો.

૧૦૬. યસસદ્દો પરિવારવાચકો. યસસ્સીતિ ચ સાતિસયપરિવારવન્તતા વુચ્ચતીતિ આહ ‘‘પરિવારસમ્પન્નો’’તિ. આધિપતેય્યાભાવતો પરેસં ઉપરિનત્તિ એતેસં ઈસો ઈસનં ઇસ્સરિયન્તિ અક્ખાતબ્બાતિ અપ્પેસક્ખા. તેનાહ ‘‘અપ્પપરિવારા’’તિ. અભાવત્થો હિ ઇધ અપ્પ-સદ્દો.

૧૦૭. નવેવ ધુતઙ્ગાનિ આગતાનીતિ એત્થ યથા ઉક્કટ્ઠપંસુકૂલિકસ્સ તેચીવરિકતા સુકરા. એવં ઉક્કટ્ઠપિણ્ડપાતિકસ્સ સપદાનચારિકતા સુકરા. એકાસનિકસ્સ ચ પત્તપિણ્ડિકખલુપચ્છાભત્તિકતા સુકરા એવાતિ – ‘‘પંસુકૂલિકો હોતી’’તિઆદિવચનેનેવ પાળિયા અનાગતાનમ્પિ આગતભાવો વેદિતબ્બો પરિહરણસુકરતાય તેસમ્પિ સમાદાનસમ્ભવતો. તેનાહ ‘‘તેરસ હોન્તી’’તિ.

૧૦૮. કામતણ્હાદિકાય તાય તણ્હાય નિબ્બત્તાતિ તમ્મયા, પુથુજ્જના, પકતિભાવૂપગમનેન તેસં ભાવો તમ્મયતા, તપ્પટિક્ખેપતો અતમ્મયતા, નિત્તણ્હતા. તંયેવ કારણં કત્વાતિ પઠમજ્ઝાનેપિ તણ્હાપહાનંયેવ કારણં કત્વા. ચિત્તે ઉપ્પાદેત્વાતિ અતમ્મયતાપરિયાયેન વુત્તે તણ્હાય પટિપક્ખધમ્મે સમ્પાદેત્વા. ન મઞ્ઞતીતિ મઞ્ઞનાનં અરિયમગ્ગેન સબ્બસો સમુચ્છિન્નત્તા કિસ્મિઞ્ચિ ઓકાસે કામભવાદિકે કેનચિ વત્થુના હત્થિઅસ્સખેત્તવત્થાદિના પત્તચીવરવિહારપરિવેણાદિના ચ પુગ્ગલં ન મઞ્ઞતિ. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

સપ્પુરિસધમ્મસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

૪. સેવિતબ્બાસેવિતબ્બસુત્તવણ્ણના

૧૦૯. અઞ્ઞમઞ્ઞન્તિ અઞ્ઞં અઞ્ઞં. તેનાહ ‘‘અઞ્ઞં સેવિતબ્બ’’ન્તિઆદિ. સત્તહિ પદેહીતિ સત્તહિ વાક્યેહિ. પજ્જતિ એતેન યથાધિપ્પેતો અત્થોતિ પદં, વાક્યં. સારિપુત્તત્થેરસ્સ ઓકાસકરણં ધમ્મદાયાદે (મ. નિ. ૧.૩૧) વુત્તનયેન વેદિતબ્બં.

૧૧૩. દિટ્ઠિયેવ પચ્ચયવસેન પટિલદ્ધતાય દિટ્ઠિપટિલાભો. સઞ્ઞાપટિલાભેપિ એસેવ નયો. મિચ્છાદિટ્ઠિસમ્માદિટ્ઠિયો…પે… ન ગહિતા કમ્મપથપ્પત્તાનં તેસં મનોસમાચારભાવેન ગહિતત્તા. યદિ એવં કસ્મા દિટ્ઠિ ચિત્તુપ્પાદવારે ન ગહિતાતિ? કામં મિચ્છાદિટ્ઠિયા અવયવિભાવો લબ્ભતિ, તથાપિ ચિત્તુપ્પાદક્ખણે લોકિયલોકુત્તરચિત્તુપ્પાદેસુ કમ્મપથકોટ્ઠાસો ન ઉદ્ધટો.

૧૧૫. કામસઞ્ઞાદીનન્તિ એત્થ આદિ-સદ્દેન યથા બ્યાપાદવિહિંસાસઞ્ઞા સઙ્ગહિતા, એવં અનભિજ્ઝાઅબ્યાપાદઅવિહિંસાસઞ્ઞા સઙ્ગહિતા પઠમેન આદિસદ્દેન ‘‘અનભિજ્ઝાસહગતાય સઞ્ઞાયા’’તિઆદિપાઠસ્સ સઙ્ગહિતત્તા.

૧૧૭. તિ કામભવાદીનં અપરિયોસાનાય પરિયોસાનં ઇચ્છતોપિ તાદિસસ્સ ભવાનં અપરિયોસાનમેવ હોતિ. ચત્તારો હોન્તિ પુગ્ગલવસેન. તેનાહ ‘‘પુથુજ્જનોપિ હી’’તિઆદિ. અકુસલા ધમ્મા વડ્ઢન્તીતિ તેસં પહાનાય અપ્પટિપજ્જમાનસ્સાતિ અધિપ્પાયો, તતો એવ કુસલા ધમ્મા પરિહાયન્તિ. તેનસ્સ કિલેસદુક્ખેન વિપાકદુક્ખેન ચ સદુક્ખમેવ અત્તભાવં અભિનિબ્બત્તેતિ. ઓરમ્ભાગિયસંયોજનાનિ પહાય સુદ્ધાવાસેસુ નિબ્બત્તનારહો અનાગામી કથં…પે… અભિવડ્ઢન્તીતિ આહ ‘‘અનાગામીપી’’તિઆદિ. સદુક્ખમેવ અત્તભાવં અભિનિબ્બત્તેતિ, યાય લબ્ભમાનઅકુસલાભિવુદ્ધિં કુસલપરિહાનિઞ્ચ ગહેત્વા અનાગામિનોપિ સબ્યાબજ્ઝઅત્તભાવાભિનિબ્બત્તનં વુત્તં. એવં યથાલબ્ભમાનં અકુસલપરિહાનિં કુસલાભિવુદ્ધિઞ્ચ ગહેત્વા પુથુજ્જનસ્સપિ અન્તિમભવિકસ્સ અબ્યાબજ્ઝઅત્તભાવાભિનિબ્બત્તનં વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. તેનાહ ‘‘પુથુજ્જનોપી’’તિઆદિ. અકુસલમેવ હાયતિ,ન કુસલં તસ્સ બુદ્ધિપક્ખે ઠિતત્તા. તત્થાપિ વિપસ્સનમેવ ગબ્ભં ગણ્હાપેતિ, ન વટ્ટગબ્ભં અન્તિમભવિકતાય વિવટ્ટૂપનિસ્સિતત્તા અજ્ઝાસયસ્સ, ઞાણસ્સ ચ પાકગમનતો.

૧૧૯. એકચ્ચસ્સાતિ સામિવચનં ‘‘અભિનન્દતી’’તિઆદીસુ પચ્ચત્તવસેન પરિણામેતબ્બં, તથા ‘‘નિબ્બિન્દતી’’તિઆદીસુપિ. ઉગ્ગણ્હિત્વાપીતિ પિ-સદ્દો લુત્તનિદ્દિટ્ઠો. ભગવતો ભાસિતસ્સ અત્થં અજાનન્તા તાવ દીઘરત્તં હિતસુખતો પરિબાહિરા હોન્તુ જાનન્તાનમ્પિ સબ્બેસં દીઘરત્તં હિતાય સુખાય હોતીતિ અનેકંસિકતં ચોદેન્તો ‘‘એવં સન્તેપી’’તિઆદિમાહ. ઇતરો સબ્બેસમ્પિ દીઘરત્તં હિતાય સુખાય હોતિયેવાતિ, ‘‘અપ્પટિસન્ધિકા’’તિઆદિના અનેકંસિકતં પરિહરતિ. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

સેવિતબ્બાસેવિતબ્બસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

૫. બહુધાતુકસુત્તવણ્ણના

૧૨૪. ભયન્તિ (અ. નિ. ટી. ૨.૩.૧) ચિત્તસંસપ્પતાતિ આહ ‘‘ચિત્તુત્રાસો’’તિ. ઉપદ્દવોતિ અન્તરાયો. તસ્સ પન વિક્ખેપકારણત્તા વુત્તં ‘‘અનેકગ્ગતાકારો’’તિ. ઉપસગ્ગોતિ ઉપસજ્જનં. તતો અપ્પતીકારવિઘાતાપત્તિ યસ્મા પતીકારાભાવેન વિહઞ્ઞમાનસ્સ કિઞ્ચિ કાતું અસમત્થસ્સ ઓસીદનકારણં, તસ્મા વુત્તં – ‘‘તત્થ તત્થ લગ્ગનાકારો’’તિ. વઞ્ચેત્વા આગન્તું યથાવુત્તે દિવસે અનાગચ્છન્તેસુ. બહિ અનિક્ખમનત્થાય દ્વારે અગ્ગિં દત્વા.

નળેહીતિ નળચ્છન્નસઙ્ખેપેન ઉપરિ છાદેત્વા તેહિયેવ દારુકચ્છદનનિયામેન પરિતોપિ છાદિતા. એસેવ નયોતિ ઇમિના તિણેહિ છન્નતં, સેસસમ્ભારાનં રુક્ખમયતઞ્ચ અતિદિસતિ. વિધવાપુત્તેતિ અદન્તભાવોપલક્ખણં. તે હિ નિપ્પિતિકા અવિનીતા અસંયતા અકિચ્ચકારિનો હોન્તિ.

મત્થકં અપાપેત્વાવ નિટ્ઠાપિતાતિ કસ્મા ભગવા એવમકાસીતિ? આનન્દત્થેરસ્સ પુચ્છાકોસલ્લદીપનત્થમેવ, તત્થ નિસિન્નાનં સન્નિપતિતભિક્ખૂનં દેસનાય જાનનત્થઞ્ચ. તે કિર સઙ્ખેપતો વુત્તમત્થં અજાનન્તા અન્ધકારં પવિટ્ઠા વિય ઠિતા. પુચ્છાનુસન્ધિવસેન પરિગ્ગય્હ જાનિસ્સન્તીતિ.

૧૨૫. રૂપપરિગ્ગહોવ કથિતો, ન અઞ્ઞં કિઞ્ચીતિ અત્થો. ઇદાનિ તતો સચ્ચાનિ નિદ્ધારેત્વા ચતુસચ્ચકમ્મટ્ઠાનં દસ્સેતું, ‘‘સબ્બાપી’’તિઆદિ વુત્તં. પઞ્ચક્ખન્ધા હોન્તીતિ અદ્ધેકાદસ ધાતુયો રૂપક્ખન્ધો, અદ્ધટ્ઠમા ધાતુયો યથારહં વેદનાદયો ચત્તારો અરૂપિનો ખન્ધાતિ એવં અટ્ઠારસ ધાતુયો પઞ્ચક્ખન્ધા હોન્તિ. પઞ્ચપિ ખન્ધા તણ્હાવજ્જા દુક્ખસચ્ચં. અપ્પવત્તીતિ અપ્પવત્તિનિમિત્તં. નિરોધપજાનનાતિ પઞ્ઞાસીસેન મગ્ગકિચ્ચમાહ. સમ્માદિટ્ઠિપમુખો હિ અરિયમગ્ગો. મત્થકં પાપેત્વા કથિતં હોતિ સમ્મસનસ્સ ભૂમિયા નિપ્ફત્તિયા ચ કથિતત્તા. જાનાતિ પસ્સતીતિ ઇમિના ઞાણદસ્સનં કથિતં તં પન લોકિયં લોકુત્તરન્તિ દુવિધન્તિ તદુભયમ્પિ દસ્સેન્તો આહ – ‘‘સહ વિપસ્સનાય મગ્ગો વુત્તો’’તિ.

એત્તાવતાપિ ખોતિ પિ-સદ્દગ્ગહણેન અઞ્ઞેન પરિયાયેન સત્થા ધાતુકોસલ્લં દેસેતુકામોતિ થેરો, ‘‘સિયા પન, ભન્તે’’તિ પુચ્છતીતિ ભગવા પથવીધાતુઆદિવસેનપિ ધાતુકોસલ્લં વિભાવેતિ. તત્થ પથવીધાતુઆદિસદ્દેન દેસનાકારણં વિભાવેન્તો, ‘‘પથવીધાતુ…પે… વુત્તા’’તિ આહ. તાપિ હિ આદિતો છ ધાતુયો. ‘‘વિઞ્ઞાણધાતુતો નીહરિત્વા પૂરેતબ્બા’’તિ વત્વા કથં રૂપધાતુયો નીહરીયન્તીતિ ચોદનં સન્ધાય તં નયં દસ્સેતું, ‘‘વિઞ્ઞાણધાતૂ’’તિઆદિ વુત્તં. કામઞ્ચેત્થ કાયવિઞ્ઞાણધાતુયા આરમ્મણં ફોટ્ઠબ્બધાતુપથવીધાતુ આદિવસેન દેસનારુળમેવ, કાયધાતુ પન નીહરિતબ્બાતિ એકંસમેવ નીહરણવિધિં દસ્સેન્તો, ‘‘એસ નયો સબ્બત્થા’’તિ આહ. પુરિમપચ્છિમવસેન મનોધાતૂતિ પચ્છિમભાગવસેન કિરિયામનોધાતુ ગહેતબ્બા તસ્સાનુરૂપભાવતો. નનુ ચેત્થ મનોધાતુ નામાયં મનોવિઞ્ઞાણધાતુયા અસંસટ્ઠા, વિસુંયેવ ચેસા ધાતૂતિ? સચ્ચમેતં અટ્ઠારસધાતુદેસનાય, ચિત્તવિભત્તિનિદ્દેસે છવિઞ્ઞાણકાયદેસનાયં પન સા મનોવિઞ્ઞાણકાયસઙ્ગહિતાવાતિ દટ્ઠબ્બં. યં પનેત્થ વત્તબ્બં તં વિસુદ્ધિમગ્ગસંવણ્ણનાયં (વિસુદ્ધિ. મહાટી. ૨.૫૧૭) વુત્તનયેન વેદિતબ્બં. અથ વા પુરિમપચ્છિમવસેનાતિ પુરેચરાનુચરવસેન. મનોધાતૂતિ વિપાકમનોધાતુ ગહેતબ્બા પુરેચરણતો, પરતો ઉપ્પજ્જનકિરિયામનોવિઞ્ઞાણધાતુયા અનન્તરં મનોધાતુયા, કિરિયામનોધાતુયા અનન્તરં મનોવિઞ્ઞાણધાતુયા અનુપ્પજ્જનતો ચ.

ધમ્માનં યાવદેવ નિસ્સત્તનિજ્જીવવિભાવનત્થાય સત્થુ ધાતુદેસનાતિ અઞ્ઞેસુ સભાવધારણાદિઅત્થેસુ લબ્ભમાનેસુપિ અયમેત્થ અત્થો પધાનોતિ આહ – ‘‘એસનયો સબ્બત્થા’’તિ. સપ્પટિપક્ખવસેનાતિ સપ્પટિભાગવસેન સુખં દુક્ખેન સપ્પટિભાગં, દુક્ખં સુખેન, એવં સોમનસ્સદોમનસ્સાતિ. યથા સુખાદીનંયેવ સમુદાચારો વિભૂતો, ન ઉપેક્ખાય, એવં રાગાદીનંયેવ સમુદાચારો વિભૂતો, ન મોહસ્સ, તેન વુત્તં ‘‘અવિભૂતભાવેના’’તિ. કાયવિઞ્ઞાણધાતુ પરિગ્ગહિતાવ હોતિ તદવિનાભાવતો. સેસાસુ સોમનસ્સધાતુઆદીસુ, પરિગ્ગહિતાવ હોતિ અવિનાભાવતો એવ. ન હિ સોમનસ્સાદયો મનોધાતુયા વિના વત્તન્તિ. ઉપેક્ખાધાતુતો નીહરિત્વાતિ એત્થ ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુઆદયો ચતસ્સો વિઞ્ઞાણધાતુયો તાસં વત્થારમ્મણભૂતા ચક્ખુધાતુઆદયો ચાતિ અટ્ઠ રૂપધાતુયો, મનોધાતુ, ઉપેક્ખાસહગતા મનોવિઞ્ઞાણધાતુ, ઉપેક્ખાસહગતા એવ ધમ્મધાતૂતિ એવં પન્નરસ ધાતુયો ઉપેક્ખાધાતુતો નીહરિતબ્બા. સોમનસ્સધાતુઆદયો પન ચતસ્સો ધાતુયો ધમ્મધાતુઅન્તોગધા, એવં સુખધાતુતો કાયવિઞ્ઞાણધાતુયા તસ્સા વત્થારમ્મણભૂતાનં કાયધાતુફોટ્ઠબ્બધાતૂનઞ્ચ નીહરણા હેટ્ઠા દસ્સિતનયાતિ, ‘‘ઉપેક્ખાધાતુતો નીહરિત્વા પૂરેતબ્બા’’ઇચ્ચેવ વુત્તં.

કામવિતક્કાદયો ઇધ કામધાતુઆદિપરિયાયેન વુત્તાતિ ‘‘કામધાતુઆદીનં દ્વેધાવિતક્કે કામવિતક્કાદીસુ વુત્તનયેન અત્થો વેદિતબ્બો’’તિ આહ. તત્થ હિ ‘‘કામવિતક્કોતિ કામપટિસંયુત્તો વિતક્કો, બ્યાપાદવિતક્કોતિ બ્યાપાદપટિસંયુત્તો વિતક્કો, વિહિંસાવિતક્કોતિ વિહિંસાપટિસંયુત્તો વિતક્કો, નેક્ખમ્મપટિસંયુત્તો વિતક્કો નેક્ખમ્મવિતક્કો, સો યાવ પઠમજ્ઝાના વટ્ટતિ. અબ્યાપાદપટિસંયુત્તો વિતક્કો અબ્યાપાદવિતક્કો, સો મેત્તાપુબ્બભાગતો પટ્ઠાય યાવ પઠમજ્ઝાના વટ્ટતિ. અવિહિંસાપટિસંયુત્તો વિતક્કો અવિહિંસાવિતક્કો, સો કરુણાય પુબ્બભાગતો પટ્ઠાય યાવ પઠમજ્ઝાના વટ્ટતી’’તિ વુત્તં. અયં પનત્થો અભિધમ્મે વિત્થારતો આગતો એવાતિ દસ્સેતું, ‘‘અભિધમ્મે’’તિઆદિ વુત્તં. કામધાતુતો નીહરિત્વાતિ એત્થ કામગ્ગહણેન ગહિતા રૂપધાતુઆદયો છ, તંવિસયા સત્તવિઞ્ઞાણધાતુયો, તત્થ પઞ્ચન્નં વિઞ્ઞાણધાતૂનં ચક્ખુધાતુઆદયો પઞ્ચાતિ અટ્ઠારસ. નેક્ખમ્મધાતુઆદયો પન ધમ્મધાતુઅન્તોગધા એવ.

કામતણ્હાય વિસયભૂતા ધમ્મા કામધાતૂતિ આહ – ‘‘પઞ્ચ કામાવચરક્ખન્ધા કામધાતૂ’’તિ. તથા રૂપતણ્હાય વિસયભૂતા ધમ્મા રૂપધાતુ, અરૂપતણ્હાય વિસયભૂતા ધમ્મા અરૂપધાતૂતિ આહ – ‘‘ચત્તારો અરૂપાવચરક્ખન્ધા’’તિઆદિ. કામતણ્હા કામો ઉત્તરપદલોપેન, એવં રૂપારૂપતણ્હા રૂપારૂપં. આરમ્મણકરણવસેન તા યત્થ અવચરન્તિ, તે કામાવચરાદયોતિ એવં કામાવચરક્ખન્ધાદીનં કામતણ્હાદિભાવો વેદિતબ્બો. આદિના નયેનાતિ એતેન ‘‘ઉપરિતો પરનિમ્મિતવસવત્તિદેવે અન્તોકરિત્વા એત્થાવચરા’’તિઆદિપાળિં (વિભ. ૧૦૨૦) સઙ્ગણ્હાતિ. એત્થાવચરાતિ અવીચિપરનિમ્મિતપરિચ્છિન્નોકાસાય કામતણ્હાય વિસયભાવં સન્ધાય વુત્તં, તદોકાસતા ચ તણ્હાય તન્નિન્નત્તા વેદિતબ્બા. સેસપદદ્વયેપિ એસેવ નયો. પરિપુણ્ણઅટ્ઠારસધાતુકત્તા કામાવચરધમ્માનં ‘‘કામધાતુતો નીહરિત્વા પૂરેતબ્બા’’તિ વુત્તં. મનોવિઞ્ઞાણધાતુધમ્મધાતુ એકદેસમત્તમેવ હિ રૂપારૂપાવચરધમ્માતિ.

સમાગન્ત્વાતિ સહિતા હુત્વા. યત્તકઞ્હિ પચ્ચયધમ્મા અત્તનો ફલસ્સ કારણં, તત્થ તન્નિબ્બત્તને સમાગતા વિય હોતિ વેકલ્લે તદનિબ્બત્તનતો. સઙ્ખતધાતુતો નીહરિત્વા પૂરેતબ્બા અસઙ્ખતાય ધાતુયા ધમ્મધાતુએકદેસભાવતો.

૧૨૬. એવં પવત્તમાના મયં અત્તાતિ ગહણં ગમિસ્સામાતિ ઇમિના વિય અધિપ્પાયેન અત્તાનં અધિકિચ્ચ ઉદ્દિસ્સ પવત્તા અજ્ઝત્તા, તેસુ ભવા તપ્પરિયાપન્નત્તાતિ અજ્ઝત્તિકાનિ. તતો બહિભૂતાનિ બાહિરાનિ. આયતનકથા પટિચ્ચસમુપ્પાદકથા ચ વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૨.૫૧૦, ૫૭૦, ૫૭૧) વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બાતિ ન વિત્થારિતા.

૧૨૭. અવિજ્જમાનં ઠાનં અટ્ઠાનં (અ. નિ. ટી. ૧.૧.૨૬૮; વિભ. મૂલટી. ૮૦૯), નત્થિ ઠાનન્તિ વા અટ્ઠાનં. અનવકાસોતિ એત્થ એસેવ નયો. તદત્થનિગમનમેવ હિ ‘‘નેતં ઠાનં વિજ્જતી’’તિ વચનન્તિ. તેનાહ ‘‘ઉભયેનપી’’તિઆદિ. યન્તિ કારણે પચ્ચત્તવચનં, હેતુઅત્થો ચ કારણત્થોતિ આહ – ‘‘યન્તિ યેન કારણેના’’તિ. ઉક્કટ્ઠનિદ્દેસેન એત્થ દિટ્ઠિસમ્પત્તિ વેદિતબ્બાતિ વુત્તં ‘‘મગ્ગદિટ્ઠિયા સમ્પન્નો’’તિ. કુતો પનાયમત્થો લબ્ભતીતિ? લિઙ્ગતો. લિઙ્ગઞ્હેતં, યદિદં નિચ્ચતો ઉપગમનપટિક્ખેપો. ચતુભૂમકેસૂતિ ઇદં ચતુત્થભૂમકસઙ્ખારાનં અરિયસાવકસ્સ વિસયભાવૂપગમનતો વુત્તં; ન પન તે આરબ્ભ નિચ્ચતો ઉપગમનસબ્ભાવતો. વક્ખતિ ચ ‘‘ચતુત્થભૂમકસઙ્ખારા પના’’તિઆદિના. અભિસઙ્ખતસઙ્ખારઅભિસઙ્ખરણકસઙ્ખારાનં સપ્પદેસત્તા નિપ્પદેસસઙ્ખારગ્ગહણત્થં ‘‘સઙ્ખતસઙ્ખારેસૂ’’તિ વુત્તં. લોકુત્તરસઙ્ખારાનં પન નિવત્તને કારણં સયમેવ વક્ખતિ. એતં કારણં નત્થિ સેતુઘાતત્તા. તેજુસ્સદત્તાતિ સંકિલેસવિધમનતેજસ્સ અધિકભાવતો. તથા હિ તે ગમ્ભીરભાવેન દુદ્દસા. અકુસલાનં આરમ્મણં ન હોન્તીતિ ઇદં પકરણવસેન વુત્તં. અપ્પહીનવિપલ્લાસાનં સત્તાનં કુસલધમ્માનમ્પિ તે આરમ્મણં ન હોન્તિ.

અસુખે ‘‘સુખ’’ન્તિ વિપલ્લાસો ચ ઇધ સુખતો ઉપગમનસ્સ ઠાનન્તિ અધિપ્પેતન્તિ દસ્સેન્તો, ‘‘એકન્ત…પે… વુત્ત’’ન્તિ. અત્તદિટ્ઠિવસેનાતિ પધાનદિટ્ઠિમાહ. દિટ્ઠિયા નિબ્બાનસ્સ અવિસયભાવો હેટ્ઠા વુત્તો એવાતિ ‘‘કસિણાદિપણ્ણત્તિસઙ્ગહત્થ’’ન્તિ વુત્તં. પરિચ્છેદોતિ સઙ્ખારાનં પરિચ્છેદો સઙ્ખારાનં પરિચ્છિજ્જગહણં. સ્વાયં યેસં નિચ્ચાદિતો ઉપગમનં ભવતિ તેસંયેવ વસેન કાતબ્બોતિ દસ્સેન્તો ‘‘સબ્બવારેસૂ’’તિઆદિમાહ. સબ્બવારેસૂતિ નિચ્ચાદિસબ્બવારેસુ. પુથુજ્જનો હીતિ હિ-સદ્દો હેતુઅત્થો. યસ્મા યં યં સઙ્ખારં નિચ્ચાદિવસેન પુથુજ્જનકાલે ઉપગચ્છતિ, તં તં અરિયમગ્ગાધિગમેન અનિચ્ચાદિવસેન ગણ્હન્તો યાથાવતો જાનન્તો તં ગાહં તં દિટ્ઠિં વિનિવેઠેતિ વિસ્સજ્જેતિ. તસ્મા યત્થ ગાહો તત્થ વિસ્સજ્જનાતિ ચતુત્થભૂમકસઙ્ખારા ઇધ સઙ્ખારગ્ગહણેન ન ગય્હતીતિ અત્થો.

૧૨૮. પુત્તસમ્બન્ધેન માતાપિતુસમઞ્ઞા, દત્તકિત્તિમાદિવસેનપિ પુત્તવોહારો લોકે દિસ્સતિ, સો ચ ખો પરિયાયતો નિપ્પરિયાયસિદ્ધં તં દસ્સેતું, ‘‘જનિકા વ માતા જનકો પિતા’’તિ વુત્તં. તથા આનન્તરિયકમ્મસ્સ અધિપ્પેતત્તા ‘‘મનુસ્સભૂતોવ ખીણાસવો અરહાતિ અધિપ્પેતો’’તિ વુત્તં. ‘‘અટ્ઠાનમેત’’ન્તિઆદિના માતુઆદીનંયેવ જીવિતા વોરોપને અરિયસાવકસ્સ અભબ્બભાવદસ્સનતો તદઞ્ઞં અરિયસાવકો જીવિતા વોરોપેતીતિ ઇદં અત્થતો આપન્નમેવાતિ મઞ્ઞમાનો વદતિ – ‘‘કિં પન અરિયસાવકો અઞ્ઞં જીવિતા વોરોપેય્યા’’તિ? ‘‘અટ્ઠાનમેતં, ભિક્ખવે, અનવકાસો, યં દિટ્ઠિસમ્પન્નો પુગ્ગલો સઞ્ચિચ્ચ પાણં જીવિતા વોરોપેય્ય, નેતં ઠાનં વિજ્જતી’’તિ વચનતો, ‘‘એતમ્પિ અટ્ઠાન’’ન્તિ વુત્તં. તેનાહ ‘‘સચેપિ હી’’તિઆદિ. બલદીપનત્થન્તિ સદ્ધાદિબલસમન્નાગમદીપનત્થં. અરિયમગ્ગેનાગતસદ્ધાદિબલવસેન હિ અરિયસાવકો તાદિસં સાવજ્જં ન કરોતિ.

પઞ્ચહિ કારણેહીતિ ઇદં અત્થનિપ્ફાદકાનિ તેસં પુબ્બભાગિયાનિ ચ કારણાનિ કારણભાવસામઞ્ઞેન એકજ્ઝં ગહેત્વા વુત્તં, ન પન સબ્બેસં પઞ્ચન્નં સહયોગક્ખમતો. આકારેહીતિ કારણેહિ. અનુસ્સાવનેનાતિ અનુરૂપં સાવનેન. ભેદસ્સ અનુરૂપં યથા ભેદો હોતિ, એવં ભિન્દિતબ્બાનં ભિક્ખૂનં અત્તનો વચનસ્સ સાવનેન વિઞ્ઞાપનેન. તેનાહ ‘‘નનુ તુમ્હે’’તિઆદિ. કણ્ણમૂલે વચીભેદં કત્વાતિ એતેન ‘‘પાકટં કત્વા ભેદકરવત્થુદીપનં વોહારો, તત્થ અત્તનો નિચ્છિતમત્થં રહસ્સવસેન વિઞ્ઞાપનં અનુસ્સાવન’’ન્તિ દસ્સેતિ.

કમ્મમેવ ઉદ્દેસો વા પમાણન્તિ તેહિ સઙ્ઘભેદસિદ્ધિતો વુત્તં, ઇતરે પન તેસં પુબ્બભાગભૂતા. તેનાહ ‘‘વોહારા’’તિઆદિ. તત્થાતિ વોહારે. ચુતિઅનન્તરં ફલં અનન્તરં નામ, તસ્મિં અનન્તરે નિયુત્તાનિ તન્નિબ્બત્તનેન અનન્તરકરણસીલાનિ, અનન્તરપ્પયોજનાનિ ચાતિ આનન્તરિયાનિ, તાનિ એવ ‘‘આનન્તરિયકમ્માની’’તિ વુત્તાનિ.

કમ્મતોતિ ‘‘એવં આનન્તરિયકમ્મં હોતિ, એવં અનન્તરિયકમ્મસદિસ’’ન્તિ એવં કમ્મવિભાગતો. દ્વારતોતિ કાયાદિદ્વારતો. કપ્પટ્ઠિતિયતોતિ ‘‘ઇદં કપ્પટ્ઠિતિકવિપાકં, ઇદં ન કપ્પટ્ઠિતિકવિપાક’’ન્તિ એવં કપ્પટ્ઠિતિયવિભાગતો. પાકાતિ ‘‘ઇદમેત્થ વિપચ્ચતિ, ઇદં ન વિપચ્ચતી’’તિ વિપચ્ચનવિભાગતો. સાધારણાદીહીતિ ગહટ્ઠપબ્બજિતાનં સાધારણાસાધારણતો, આદિ-સદ્દેન વેદનાદિવિભાગતો ચ.

યસ્મા મનુસ્સત્તભાવે ઠિતસ્સેવ ચ કુસલધમ્માનં તિક્ખવિસદસૂરભાવાપત્તિ, યથા તં તિણ્ણમ્પિ બોધિસત્તાનં બોધિત્તયનિબ્બત્તિયં, એવં મનુસ્સભાવે ઠિતસ્સેવ અકુસલધમ્માનમ્પિ તિક્ખવિસદસૂરભાવાપત્તીતિ આહ ‘‘મનુસ્સભૂતસ્સેવા’’તિ. પાકતિકમનુસ્સાનમ્પિ ચ કુસલધમ્માનં વિસેસપ્પત્તિ વિમાનવત્થુઅટ્ઠકથાયં (વિ. વ. અટ્ઠ. ૩) વુત્તનયેન વેદિતબ્બા. યથા વુત્તો ચ અત્થો સમાનજાતિયસ્સ વિકોપને કમ્મં ગરુતરં, ન તથા વિજાતિયસ્સાતિ વુત્તં – ‘‘મનુસ્સભૂતં માતરં વા પિતરં વા’’તિ. લિઙ્ગે પરિવત્તે ચ સો એવ એકકમ્મનિબ્બત્તો ભવઙ્ગપ્પબન્ધો, જીવિતિન્દ્રિયપ્પબન્ધો ચ, ન અઞ્ઞોતિ આહ ‘‘અપિ પરિવત્તલિઙ્ગ’’ન્તિ. અરહન્તેપિ એસેવ નયો. તસ્સ વિપાકન્તિઆદિ કમ્મસ્સ આનન્તરિયભાવસમત્થનં, ચતુકોટિકઞ્ચેત્થ સમ્ભવતિ. તત્થ પઠમા કોટિ દસ્સિતા, ઇતરાસુ વિસઙ્કેતં દસ્સેતું, ‘‘યો પના’’તિઆદિ વુત્તં. યદિપિ તત્થ વિસઙ્કેતો, કમ્મં પન ગરુતરં આનન્તરિયસદિસં ભાયિતબ્બન્તિ આહ – ‘‘આનન્તરિયં આહચ્ચેવ તિટ્ઠતી’’તિ. અયં પઞ્હોતિ ઞાપનિચ્છાનિબ્બત્તા કથા.

આનન્તરિયં ફુસતિ મરણાધિપ્પાયેનેવ આનન્તરિયવત્થુનો વિકોપિતત્તા. આનન્તરિયં ન ફુસતિ આનન્તરિયવત્થુઅભાવતો. સબ્બત્થ હિ પુરિમં અભિસન્ધિચિત્તં અપ્પમાણં, વધકચિત્તં પન તદારમ્મણં જીવિતિન્દ્રિયઞ્ચ આનન્તરિયનાનન્તરિયભાવે પમાણન્તિ દટ્ઠબ્બં. સઙ્ગામચતુક્કં સમ્પત્તવસેન યોજેતબ્બં.

તેનેવાતિ તેનેવ પયોગેન. અરહન્તઘાતો હોતિયેવ અરહતો મારિતત્તા. પુથુજ્જનસ્સેવ દિન્નં હોતીતિ યસ્મા યથા વધકચિત્તં પચ્ચુપ્પન્નારમ્મણમ્પિ પબન્ધવિચ્છેદવસેન ચ જીવિતિન્દ્રિયં આરમ્મણં કત્વા પવત્તતિ, ન એવં ચાગચેતના, સા હિ ચજિતબ્બવત્થું આરમ્મણં કત્વા ચજનમત્તમેવ હોતિ, અઞ્ઞસન્તકભાવકરણઞ્ચ તસ્સ ચજનં, તસ્મા યસ્સ તં સન્તકં કતં. તસ્સેવ દિન્નં હોતીતિ.

લોહિતં સમો સરતીતિ અભિઘાતેન પકુપ્પમાનં સઞ્ચિતં હોતિ. મહન્તતરન્તિ ગરુતરં. સરીરપટિજગ્ગને વિયાતિ સત્થુરૂપકાયપટિજગ્ગને વિય.

અસન્નિપતિતેતિ ઇદં સામગ્ગિયદીપનં. ભેદો ચ હોતીતિ સઙ્ઘસ્સ ભેદો હોતિ. વટ્ટતીતિ સઞ્ઞાયાતિ ઈદિસકરણં સઙ્ઘસ્સ ભેદાય ન હોતીતિ સઞ્ઞાય. નવતો ઊનપરિસાયં કરોન્તસ્સ તથાતિ યોજેતબ્બં, તથાતિ ઇમિના ‘‘ન આનન્તરિયકમ્મન્તિ’’ ઇમં આકડ્ઢતિ, ન પન ‘‘ભેદો હોતી’’તિ ઇદં. હેટ્ઠિમન્તેન હિ નવન્નમેવ વસેન સઙ્ઘભેદો. ધમ્મવાદિનો અનવજ્જા યથાધમ્મં અવટ્ઠાનતો. સઙ્ઘભેદસ્સ પુબ્બભાગો સઙ્ઘરાજિ.

કાયદ્વારમેવ પૂરેન્તિ કાયકમ્મભાવેનેવ લક્ખિતબ્બતો.

‘‘સણ્ઠહન્તે હિ…પે… મુચ્ચતી’’તિ ઇદં કપ્પટ્ઠકથાય ન સમેતિ. તથા હિ કપ્પટ્ઠકથાયં (કથા. અટ્ઠ. ૬૫૪-૬૫૭) વુત્તં – ‘‘આપાયિકોતિ ઇદં સુત્તં યં સો એકં કપ્પં અસીતિભાગે કત્વા તતો એકભાગમત્તં કાલં તિટ્ઠેય્ય, તં આયુકપ્પં સન્ધાય વુત્ત’’ન્તિ. કપ્પવિનાસેયેવાતિ પન આયુકપ્પવિનાસેયેવાતિ અત્થે સતિ નત્થિ વિરોધો. એત્થ ચ સણ્ઠહન્તેતિ ઇદમ્પિ ‘‘સ્વેવવિનસ્સિસ્સતી’’તિ વિય અભૂતપરિકપ્પવસેન વુત્તં. એકદિવસમેવ નિરયે પચ્ચતિ તતો પરં કપ્પાભાવે આયુકપ્પસ્સપિ અભાવતોતિ અવિરોધતો અત્થયોજના દટ્ઠબ્બા. સેસાનીતિ સઙ્ઘભેદતો અઞ્ઞાનિ આનન્તરિયકમ્માનિ.

અહોસિકમ્મં…પે… સઙ્ખ્યં ગચ્છન્તિ, એવં સતિ કથં નેસં આનન્તરિયતા ચુતિઅનન્તરં વિપાકદાનાભાવતો. અથ સતિ ફલદાને ચુતિઅનન્તરો એવ એતેસં ફલકાલો, ન અઞ્ઞોતિ ફલકાલનિયમેન નિયતતા નિચ્છિતા, ન ફલદાનનિયમેન, એવમ્પિ નિયતફલકાલાનં અઞ્ઞેસમ્પિ ઉપપજ્જવેદનીયાનં દિટ્ઠધમ્મવેદનીયાનઞ્ચ નિયતતા આપજ્જેય્ય. તસ્મા વિપાકધમ્મધમ્માનં પચ્ચયન્તરવિકલતાદીહિ અવિપચ્ચમાનાનમ્પિ અત્તનો સભાવેન વિપાકધમ્મતા વિય બલવતા આનન્તરિયેન વિપાકે દિન્ને અવિપચ્ચમાનાનમ્પિ આનન્તરિયાનં ફલદાને નિયતસભાવા આનન્તરિયસભાવા ચ પવત્તીતિ અત્તનો સભાવેન ફલદાનનિયમેનેવ નિયતતા આનન્તરિયતા ચ વેદિતબ્બા. અવસ્સઞ્ચ આનન્તરિયસભાવા તતો એવ નિયતસભાવા ચ તેસં પવત્તીતિ સમ્પટિચ્છિતબ્બમેતં અઞ્ઞસ્સ બલવતો આનન્તરિયસ્સ અભાવે ચુતિઅનન્તરં એકન્તેન ફલદાનતો.

નનુ એવં અઞ્ઞેસમ્પિ ઉપપજ્જવેદનીયાનં અઞ્ઞસ્મિં વિપાકદાયકે અસતિ ચુતિઅનન્તરમેકન્તેન ફલદાનતો નિયતસભાવા અનન્તરિયસભાવા ચ પવત્તિ આપજ્જતીતિ? નાપજ્જતિ. અસમાનજાતિકેન ચેતોપણિધિવસેન ઉપઘાતકેન ચ નિવત્તેતબ્બવિપાકત્તા અનન્તરે એકન્તફલદાયકત્તાભાવા. ન પન આનન્તરિયકાનં પઠમજ્ઝાનાદીનં દુતિયજ્ઝાનાદીનિ વિય અસમાનજાતિકં ફલનિવત્તકં અત્થિ સબ્બાનન્તરિયાનં અવીચિફલત્તા. ન ચ હેટ્ઠૂપપત્તિં ઇચ્છતો સીલવતો ચેતોપણિધિ વિય ઉપરૂપપત્તિજનકકમ્મફલં આનન્તરિયફલં નિવત્તેતું સમત્થો ચેતોપણિધિ અત્થિ અનિચ્છન્તસ્સેવ અવીચિપાતનતો, ન ચ આનન્તરિયોપઘાતકં કિઞ્ચિ કમ્મં અત્થિ, તસ્મા તેસંયેવ અનન્તરે એકન્તવિપાકજનકસભાવા પવત્તીતિ. અનેકાનિ ચ આનન્તરિયાનિ કતાનિ એકન્તેનેવ વિપાકે નિયતસભાવત્તા ઉપરતાવિપચ્ચનસભાવાસઙ્કત્તા નિચ્છિતાનિ સભાવતો નિયતાનેવ. તેસુ પન સમાનસભાવેસુ એકેન વિપાકે દિન્ને ઇતરાનિ અત્તના કાતબ્બકિચ્ચસ્સ તેનેવ કતત્તા ન દુતિયં તતિયં વા પટિસન્ધિં કરોન્તિ. ન સમત્થતાવિઘાતત્તાતિ નત્થિ તેસં આનન્તરિયકતા નિવત્તિ; ગરુતરભાવો પન તેસુ લબ્ભતેવાતિ સઙ્ઘભેદસ્સ સિયા ગરુતરભાવોતિ, ‘‘યેન…પે… વિપચ્ચતી’’તિ આહ. એકસ્સ પન અઞ્ઞાનિ ઉપત્થમ્ભકાનિ હોન્તીતિ દટ્ઠબ્બાનિ. પટિસન્ધિવસેન વિપચ્ચતીતિ વચનેન ઇતરેસં પવત્તિવિપાકદાયિતા અનુઞ્ઞાતા વિય દિસ્સતિ. નો વા તથા સીલવતીતિ યથા પિતા સીલવા, તથા સીલવતી નો વા હોતીતિ યોજના. સચે માતા સીલવતી, માતુઘાતો પટિસન્ધિવસેન વિપચ્ચતીતિ યોજના.

પકતત્તોતિ અનુક્ખિત્તો. સમાનસંવાસકોતિ અપારાજિકો. સમાનસીમાયન્તિ એકસીમાયં.

સત્થુકિચ્ચં કાતું અસમત્થોતિ યં સત્થારા કાતબ્બકિચ્ચં અનુસાસનાદિ, તં કાતું અસમત્થોતિ ભગવન્તં પચ્ચક્ખાય. અઞ્ઞં તિત્થકરન્તિ અઞ્ઞં સત્થારં.

૧૨૯. અભિજાતિઆદિસુ (અ. નિ. ટી. ૧.૧.૨૭૭) પકપ્પનેન દેવતૂપસઙ્કમનાદિના જાતચક્કવાળેન સમાનયોગક્ખેમં દસસહસ્સપરિમાણં ઠાનં જાતિખેત્તં, સરસેનેવ આણાપવત્તિટ્ઠાનં આણાખેત્તં, વિસયભૂતં ઠાનં વિસયખેત્તં. દસસહસ્સી લોકધાતૂતિ ઇમાય લોકધાતુયા સદ્ધિં ઇમં લોકધાતું પરિવારેત્વા ઠિતા દસસહસ્સી લોકધાતુ. તત્તકાનંયેવ જાતિખેત્તભાવો ધમ્મતાવસેન વેદિતબ્બો. ‘‘પરિગ્ગહવસેના’’તિ કેચિ. ‘‘સબ્બેસમ્પિ બુદ્ધાનં તત્તકં એવ જાતિખેત્તં તન્નિવાસીનંયેવ ચ દેવતાનં ધમ્માભિસમયો’’તિ ચ વદન્તિ. માતુકુચ્છિઓક્કમનકાલાદીનં છન્નં એવ ગહણં નિદસ્સનમત્તં મહાભિનીહારાદિકાલેપિ તસ્સ પકમ્પનસ્સ લબ્ભમાનતો. આણાખેત્તં નામ યં એકજ્ઝં સંવટ્ટતિ ચ વિવટ્ટતિ ચ. આણા વત્તતિ આણાય તન્નિવાસીનં દેવતાનં સિરસા સમ્પટિચ્છનેન, તઞ્ચ ખો કેવલં બુદ્ધાનં આનુભાવેનેવ, ન અધિપ્પાયવસેન, અધિપ્પાયવસેન પન ‘‘યાવતા વા પન આકઙ્ખેય્યા’’તિ (અ. નિ. ૩.૮૧) વચનતો તતો પરમ્પિ આણા પવત્તેય્ય.

ન ઉપ્પજ્જન્તીતિ પન અત્થીતિ, ‘‘ન મે આચરિયો અત્થિ, સદિસો મે ન વિજ્જતી’’તિઆદિં (મ. નિ. ૧.૨૮૫; ૨.૩૪૧; મહાવ. ૧૧; કથા. ૪૦૫; મિ. પ. ૪.૫.૧૧) ઇમિસ્સં લોકધાતુયં ઠત્વા વદન્તેન ભગવતા, ‘‘કિં પનાવુસો સારિપુત્ત, અત્થેતરહિ અઞ્ઞે સમણા વા બ્રાહ્મણા વા ભગવતા સમસમા સમ્બોધિયન્તિ, એવં પુટ્ઠો અહં, ભન્તે, નોતિ વદેય્ય’’ન્તિ (દી. નિ. ૩.૧૬૧), વત્વા તસ્સ કારણં દસ્સેતું, ‘‘અટ્ઠાનમેતં અનવકાસો, યં એકિસ્સા લોકધાતુયા દ્વે અરહન્તો સમ્માસમ્બુદ્ધા’’તિ ઇમં સુત્તં (દી. નિ. ૩.૧૬૧; મિ. પ. ૫.૧.૧) દસ્સેન્તેન ધમ્મસેનાપતિના ચ બુદ્ધખેત્તભૂતં ઇમં લોકધાતું ઠપેત્વા અઞ્ઞત્થ અનુપ્પત્તિ વુત્તા હોતીતિ અધિપ્પાયો.

એકતોતિ સહ, એકસ્મિં કાલેતિ અત્થો. સો પન કાલો કથં પરિચ્છિન્નોતિ ચરિમભવે પટિસન્ધિગ્ગહણતો પટ્ઠાય યાવ ધાતુપરિનિબ્બાનાતિ દસ્સેન્તો ‘‘તત્થા’’તિઆદિમાહ. નિસિન્નકાલતો પટ્ઠાયાતિ પટિલોમક્કમેન વદતિ. પરિનિબ્બાનતો પટ્ઠાયાતિ અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બાનતો પટ્ઠાય. એત્થન્તરેતિ ચરિમભવે બોધિસત્તસ્સ પટિસન્ધિગ્ગહણં ધાતુપરિનિબ્બાનન્તિ એતેસં અન્તરે.

અઞ્ઞસ્સ બુદ્ધસ્સ ઉપ્પત્તિ ન નિવારિતા, તત્થ કારણં દસ્સેતું ‘‘તીણિ હી’’તિઆદિ વુત્તં. પટિપત્તિઅન્તરધાનેન હિ સાસનસ્સ ઓસક્કિતત્તા અપરસ્સ બુદ્ધસ્સ ઉપ્પત્તિ લદ્ધાવસરા હોતિ. પટિપદાતિ પટિવેધાવહા પુબ્બભાગપટિપદા. ‘‘પરિયત્તિ પમાણ’’ન્તિ વત્વા તમત્થં બોધિસત્તં નિદસ્સનં કત્વા દસ્સેતું, ‘‘યથા’’તિઆદિ વુત્તં તયિદં હીનં કતન્તિ દટ્ઠબ્બં. નિય્યાનિકધમ્મસ્સ ઠિતિઞ્હિ દસ્સેન્તો અનિય્યાનિકધમ્મં નિદસ્સેતિ.

માતિકાય અન્તરહિતાયાતિ, ‘‘યો પન ભિક્ખૂ’’તિઆદિનયપ્પત્તા સિક્ખાપદપાળિ માતિકા, તાય અન્તરહિતાય નિદાનુદ્દેસસઙ્ખાતે પાતિમોક્ખુદ્દેસે પબ્બજ્જાયુપસમ્પદાકમ્મેસુ ચ સાસનં તિટ્ઠતીતિ અત્થો. અથ વા પાતિમોક્ખે ધરન્તેયેવ પબ્બજ્જા ઉપસમ્પદા ચ, એવં સતિ તદુભયં પાતિમોક્ખે અન્તોગધં તદુભયાભાવે પાતિમોક્ખાભાવતો, તસ્મા તયિદં તયં સાસનસ્સ ઠિતિહેતૂતિ આહ – ‘‘પાતિમોક્ખપબ્બજ્જાઉપસમ્પદાસુ ઠિતાસુ સાસનં તિટ્ઠતી’’તિ. યસ્મા વા ઉપસમ્પદાધીનં પાતિમોક્ખં, ઉપસમ્પદા ચ પબ્બજ્જાધીના, તસ્મા પાતિમોક્ખે સિદ્ધે, સિદ્ધાસુ પબ્બજ્જાઉપસમ્પદાસુ ચ સાસનં તિટ્ઠતિ. પચ્છિમપટિવેધતો હિ પરં પટિવેધસાસનં, પચ્છિમસીલતો ચ પરં પટિપત્તિસાસનં વિનટ્ઠં નામ હોતિ. ઓસક્કિતં નામાતિ પચ્છિમકપટિવેધસીલભેદદ્વયં એકતો કત્વા તતો પરં વિનટ્ઠં નામ હોતીતિ અત્થો.

તેન કામં ‘‘સાસનટ્ઠિતિયા પરિયત્તિ પમાણ’’ન્તિ વુત્તં, પરિયત્તિ પન પટિપત્તિહેતુકાતિ પટિપત્તિયા અસતિ અપ્પતિટ્ઠા હોતિ, તસ્મા પટિપત્તિઅન્તરધાનં સાસનોસક્કનસ્સ વિસેસકારણન્તિ દસ્સેત્વા તયિદં સાસનોસક્કનં ધાતુપરિનિબ્બાનોસાનન્તિ દસ્સેતું, ‘‘તીણિ પરિનિબ્બાનાની’’તિ વુત્તં.

કારુઞ્ઞન્તિ પરિદેવનકારુઞ્ઞં. જમ્બુદીપે દીપન્તરેસુ દેવનાગબ્રહ્મલોકેસુ ચ વિપ્પકિરિત્વા ઠિતાનં ધાતૂનં મહાબોધિપલ્લઙ્કે એકજ્ઝં સન્નિપતનં, રસ્મિવિસ્સજ્જનં, તત્થ તેજોધાતુયા ઉટ્ઠાનં, એકજાલીભાવો ચાતિ સબ્બમેતં સત્થુ અધિટ્ઠાનવસેનેવ વેદિતબ્બં.

અનચ્છરિયત્તાતિ દ્વીસુપિ ઉપ્પજ્જમાનેસુ અચ્છરિયત્તાભાવદોસતોતિ અત્થો. બુદ્ધા નામ મજ્ઝે ભિન્નં સુવણ્ણં વિય એકસદિસાતિ તેસં દેસનાપિ એકરસા એવાતિ આહ – ‘‘દેસનાય ચ વિસેસાભાવતો’’તિ. એતેનપિ અનચ્છરિયત્તમેવ સાધેતિ. વિવાદભાવતોતિ એતેન વિવાદાભાવત્થં દ્વે એકતો ન ઉપ્પજ્જન્તીતિ દસ્સેતિ.

તત્થાતિ મિલિન્દપઞ્હે. એકં બુદ્ધં ધારેતીતિ એકબુદ્ધધારણી. એતેન એવં સભાવા એતે બુદ્ધગુણા, યેન દુતિયબુદ્ધગુણે ધારેતું અસમત્થા અયં લોકધાતૂતિ દસ્સેતિ. પચ્ચયવિસેસનિપ્ફન્નાનઞ્હિ ગુણધમ્માનં ભારિયો વિસેસો ન સક્કા ધારેતુન્તિ, ‘‘ન ધારેય્યા’’તિ વત્વા તમેવ અધારણં પરિયાયન્તરેનપિ પકાસેન્તો ‘‘ચલેય્યા’’તિઆદિમાહ. તત્થ ચલેય્યાતિ પરિપ્ફન્દેય્ય. કમ્પેય્યાતિ પવેધેય્ય. નમેય્યાતિ એકપસ્સેન નમેય્ય. ઓનમેય્યાતિ ઓસીદેય્ય. વિનમેય્યાતિ વિવિધં ઇતોચિતો ચ નમેય્ય. વિકિરેય્યાતિ વાતેન થુસમુટ્ઠિ વિય વિપ્પકિરેય્ય. વિધમેય્યાતિ વિનસ્સેય્ય. વિદ્ધંસેય્યાતિ સબ્બસો વિદ્ધસ્તા ભવેય્ય. તથાભૂતા ચ કત્થચિ ન તિટ્ઠેય્યાતિ આહ ‘‘ન ઠાનમુપગચ્છેય્યા’’તિ.

ઇદાનિ તત્થ નિદસ્સનં દસ્સેન્તો, ‘‘યથા, મહારાજા’’તિઆદિમાહ. તત્થ સમુપાદિકાતિ સમં ઉદ્ધં પજ્જતિ પવત્તતીતિ સમુપાદિકા, ઉદકસ્સ ઉપરિ સમં ગામિનીતિ અત્થો. વણ્ણેનાતિ સણ્ઠાનેન. પમાણેનાતિ આરોહેન. કિસથૂલેનાતિ કિસથૂલભાવેન, પરિણાહેનાતિ અત્થો.

છાદેન્તન્તિ રોચેન્તં રુચિં ઉપ્પાદેન્તં. તન્દીકતોતિ તેન ભોજનેન તન્દીભૂતો. અનોનમિતદણ્ડજાતોતિ યાવદત્થં ભોજનેન ઓનમિતું અસક્કુણેય્યતાય અનોનમિતદણ્ડો વિય જાતો. સકિં ભુત્તો વમેય્યાતિ એકમ્પિ આલોપં અજ્ઝોહરિત્વા વમેય્યાતિ અત્થો.

અતિધમ્મભારેન પથવી ચલતીતિ ધમ્મેન નામ પથવી તિટ્ઠેય્ય. સા કિં તેનેવ ચલતિ વિનસ્સતીતિ અધિપ્પાયેન પુચ્છતિ. પુન થેરો ‘‘રતનં નામ લોકે કુટુમ્બં સન્ધારેન્તં અભિમતઞ્ચ લોકેન અત્તનો ગરુસભાવતાય સકટભઙ્ગસ્સ કારણં અતિભારભૂતં દિટ્ઠં. એવંધમ્મો ચ હિતસુખવિસેસેહિ તંસમઙ્ગિનં ધારેન્તો અભિમતો ચ વિઞ્ઞૂનં ગમ્ભીરપ્પમેય્યભાવેન ગરુસભાવત્તા અતિભારભૂતો પથવીચલનસ્સ કારણં હોતી’’તિ દસ્સેન્તો, ‘‘ઇધ, મહારાજ, દ્વે સકટા’’તિઆદિમાહ. એતેનેવ તથાગતસ્સ માતુકુચ્છિઓક્કમનાદિકાલે પથવીકમ્પનકારણં સંવણ્ણિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. એકસકટતો રતનન્તિ એકસ્મા, એકસ્સ વા સકટસ્સ રતનં, તસ્મા સકટતો ગહેત્વાતિ અત્થો.

ઓસારિતન્તિ ઉચ્ચારિતં, વુત્તન્તિ અત્થો. અગ્ગોતિ સબ્બસત્તેહિ અગ્ગો.

સભાવપકતીતિ સભાવભૂતા અકિત્તિમા પકતિ. કારણમહન્તતાયાતિ મહન્તેહિ બુદ્ધકારકધમ્મેહિ પારમિતાસઙ્ખાતેહિ કારણેહિ બુદ્ધગુણાનં નિબ્બત્તિતોતિ વુત્તં હોતિ. પથવિઆદીનિ મહન્તાનિ વત્થૂનિ, મહન્તા ચ સક્કભાવાદયો અત્તનો અત્તનો વિસયે એકેકા એવ, સમ્માસમ્બુદ્ધોપિ મહન્તો અત્તનો વિસયે એકોવ, કો ચ તસ્સ વિસયો? બુદ્ધભૂમિ, યાવતકં વા ઞેય્યં. એવં ‘‘આકાસો વિય અનન્તવિસયો ભગવા એકોવ હોતી’’તિ વદન્તો પરચક્કવાળેસુ દુતિયસ્સ બુદ્ધસ્સ અભાવં દસ્સેતિ.

ઇમિનાવ પદેનાતિ ‘‘એકિસ્સા લોકધાતુયા’’તિ ઇમિના એવ પદેન. દસચક્કવાળસહસ્સાનિ ગહિતાનિ જાતિખેત્તત્તા. એકચક્કવાળેનેવાતિ ઇમિના એકચક્કવાળેનેવ. યથા – ‘‘ઇમસ્મિંયેવ ચક્કવાળે ઉપ્પજ્જન્તી’’તિ વુત્તે ઇમસ્મિમ્પિ ચક્કવાળે જમ્બુદીપેયેવ, તત્થપિ મજ્ઝિમપદેસે એવાતિ પરિચ્છિન્દિતું વટ્ટતિ; એવં ‘‘એકિસ્સા લોકધાતુયા’’તિ જાતિખેત્તે અધિપ્પેતેપિ ઇમિનાવ ચક્કવાળેન પરિચ્છિન્દિતું વટ્ટતિ.

વિવાદૂપચ્છેદતોતિ વિવાદૂપચ્છેદકારણા. દ્વીસુ ઉપ્પન્નેસુ યો વિવાદો ભવેય્ય, તસ્સ અનુપ્પાદોયેવેત્થ વિવાદુપચ્છેદો. એકસ્મિં દીપેતિઆદિના દીપન્તરેપિ એકજ્ઝં ન ઉપ્પજ્જન્તિ, પગેવ એકદીપેતિ દસ્સેતિ. સો પરિહાયેથાતિ ચક્કવાળસ્સ પદેસે એવ વત્તિતબ્બત્તા પરિહાયેય્ય.

૧૩૦. મનુસ્સત્તન્તિ મનુસ્સભાવો તસ્સેવ પબ્બજ્જાદિગુણસમ્પત્તિઆદીનં યોગ્ગભાવતો. લિઙ્ગસમ્પત્તીતિ પુરિસભાવો. હેતૂતિ મનોવચીપણિધાનપુબ્બિકા હેતુસમ્પદા. સત્થારદસ્સનન્તિ સત્થુસમ્મુખીભાવો. પબ્બજ્જાતિ કમ્મકિરિયવાદીસુ તાપસેસુ, ભિક્ખૂસુ વા પબ્બજ્જા. ગુણસમ્પત્તીતિ અભિઞ્ઞાદિગુણસમ્પદા. અધિકારોતિ બુદ્ધં ઉદ્દિસ્સ અધિકો સક્કારો. છન્દતાતિ સમ્માસમ્બોધિં ઉદ્દિસ્સ સાતિસયો કત્તુકમ્યતાકુસલચ્છન્દો. અટ્ઠધમ્મસમોધાનાતિ એતેસં અટ્ઠન્નં ધમ્માનં સમાયોગેન. અભિનીહારોતિ કાયપણિધાનં. સમિજ્ઝતીતિ નિપ્ફજ્જતીતિ અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન પરમત્થદીપનિયા ચરિયાપિટકવણ્ણનાય (ચરિયા. અટ્ઠ. પકિણ્ણકકથા) વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો.

સબ્બાકારપરિપૂરમેવાતિ પરિપુણ્ણલક્ખણતાય સત્તુસ્સદાદીહિ સબ્બાકારેહિ સમ્પન્નમેવ. ન હિ ઇત્થિયા કોસોહિતવત્થગુય્હતા સમ્ભવતિ, દુતિયપકતિ ચ નામ પઠમપકતિતો નિહીના એવ. તેનેવાહ અનન્તરવારે ‘‘યસ્મા’’તિઆદિ.

ઇધ પુરિસસ્સ તત્થ નિબ્બત્તનતોતિ ઇમસ્મિં મનુસ્સલોકે પુરિસભૂતસ્સ તત્થ બ્રહ્મલોકે બ્રહ્મત્તભાવેન નિબ્બત્તનતો. તેન અસતિપિ પુરિસલિઙ્ગે પુરિસાકારા બ્રહ્માનો હોન્તીતિ દસ્સેતિ. તંયેવ હિ પુરિસાકારં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘યં પુરિસો બ્રહ્મત્તં કરેય્યા’’તિ. તેનેવાહ ‘‘સમાનેપી’’તિઆદિ. યદિ એવં ઇત્થિયો બ્રહ્મલોકે ન ઉપ્પજ્જન્તીતિ આહ ‘‘બ્રહ્મત્ત’’ન્તિઆદિ.

૧૩૧. કાયદુચ્ચરિતસ્સાતિઆદિપાળિયા કમ્મનિયામો નામ કથિતો. સમઞ્જનં સમઙ્ગો, સો એતસ્સ અત્થીતિ સમઙ્ગી, સમન્નાગતો. સમઞ્જનસીલો વા સમઙ્ગી. પુબ્બભાગે આયૂહનસમઙ્ગિતા, સન્નિટ્ઠાપકચેતનાવસેન ચેતનાસમઙ્ગિતા. ચેતનાસન્તતિવસેન વા આયૂહનસમઙ્ગિતા, તંતંચેતનાખણવસેન ચેતનાસમઙ્ગિતા. કતૂપચિતસ્સ અવિપક્કવિપાકસ્સ કમ્મસ્સ વસેન કમ્મસમઙ્ગિતા, કમ્મે પન વિપચ્ચિતું આરદ્ધે વિપાકપ્પવત્તિવસેન વિપાકસમઙ્ગિતા. કમ્માદીનં ઉપટ્ઠાનકાલવસેન ઉપટ્ઠાનસમઙ્ગિતા. કુસલાકુસલકમ્માયૂહનક્ખણેતિ કુસલકમ્મસ્સ ચ અકુસલકમ્મસ્સ ચ સમીહનક્ખણે. તથાતિ ઇમિના કુસલાકુસલકમ્મપદં આકડ્ઢતિ. યથા કતં કમ્મં ફલદાનસમત્થં હોતિ, તથા કતં ઉપચિતં. વિપાકારહન્તિ દુતિયભવાદીસુ વિપચ્ચનારહં. ઉપ્પજ્જમાનાનં ઉપપત્તિનિમિત્તં ઉપટ્ઠાતીતિ યોજના. ચલતીતિ પરિવત્તતિ. એકેન હિ કમ્મુના તજ્જે નિમિત્તે ઉપટ્ઠાપિતે પચ્ચયવિસેસવસેન તતો અઞ્ઞેન કમ્મુના અઞ્ઞસ્સ નિમિત્તસ્સ ઉપટ્ઠાનં પરિવત્તનં.

સુનખજીવિકોતિ સુનખેહિ જીવનસીલો. તલસન્થરણપૂજન્તિ ભૂમિતલસ્સ પુપ્ફેહિ સન્તરણપૂજં. આયૂહનચેતનાકમ્મસમઙ્ગિતાવસેનાતિ કાયદુચ્ચરિતસ્સ અપરાપરં આયૂહનેન સન્નિટ્ઠાપકચેતનાય તસ્સેવ પકપ્પને કમ્મક્ખયકરઞાણેન અખેપિતત્તા યથૂપચિતકમ્મુના ચ સમઙ્ગિભાવસ્સ વસેન.

૧૩૨. એવં સસ્સિરિકન્તિ વુત્તપ્પકારેન અનેકધાતુવિભજનાદિના નાનાનયવિચિત્તતાય પરમનિપુણગમ્ભીરતાય ચ અત્થતો બ્યઞ્જનતો ચ સસોભં કત્વા.

નં ધારેહીતિ એત્થ નન્તિ નિપાતમત્તં. ધાતુઆદિવસેન પરિવટ્ટીયન્તિ અત્થા એતેહીતિ પરિવટ્ટા, દેસનાભેદા. ચત્તારો પરિવટ્ટા એતસ્સ, એતસ્મિં વાતિ ચતુપરિવટ્ટો, ધમ્મપરિયાયો. ધમ્મો ચ સો પરિયત્તિભાવતો યથાવુત્તેનત્થેન આદાસોતિ ધમ્માદાસો. ઉપટ્ઠાનટ્ઠેન યથાધમ્માનં આદાસોતિપિ ધમ્માદાસો. યથા હિ આદાસેન સત્તાનં મુખે મલદોસહરણં, એવં ઇમિનાપિ સુત્તેન યોગીનં મુખે મલદોસહરણં. તસ્માતિ યસ્મા ઇમિના સુત્તેન કિલેસે મદ્દિત્વા સમથાધિગમેન યોગિનો જયપ્પત્તા; તસ્મા અમતપુરપ્પવેસને ઉગ્ઘોસનમહાભેરિતાય ચ અમતદુન્દુભિ. ઇધ વુત્તન્તિ ઇમસ્મિં સુત્તે વુત્તં. અનુત્તરો સઙ્ગામવિજયોતિ અનુત્તરભાવતો કિલેસસઙ્ગામવિજયો, ‘‘વિજેતિ એતેના’’તિ કત્વા. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

બહુધાતુકસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

૬. ઇસિગિલિસુત્તવણ્ણના

૧૩૩. સમઞ્ઞાયતિ એતાયાતિ સમઞ્ઞા, નામન્તિ અત્થો. અયમયં નામાતિ પઞ્ઞાપેન્તિ એતાય, તથાપઞ્ઞાપનમત્તન્તિ વા પઞ્ઞત્તિ, નામમેવ. તેનાહ ‘‘પુરિમપદસ્સેવ વેવચન’’ન્તિ. સેસેસુપીતિ ‘‘પણ્ડવસ્સ પબ્બતસ્સા’’તિઆદીસુ તીસુ વારેસુપિ.

સમુટ્ઠાનં તાવ સુત્તસ્સ કથેત્વા અત્થસંવણ્ણનં કાતું ‘‘તદા કિરા’’તિઆદિ વુત્તં. ન પબ્બતેહિ અત્થોતિ ન ભગવતો પબ્બતેહિ કથિતેહિ અત્થો અત્થિ. ઇસિગિલિભાવોતિ ઇસિગિલિનામતા. ઇતીતિ ઇમિના કારણેન, ઇમં અટ્ઠુપ્પત્તિં અવેક્ખન્તોતિ અત્થો.

ચેતિયગબ્ભેતિ ચેતિયઘરે ચેતિયસ્સ અબ્ભન્તરે. યમકમહાદ્વારન્તિ યમકકવાટયુત્તં મહન્તં દ્વારં. દ્વેધા કત્વાતિ પબ્બતસ્સ અબ્ભન્તરે મણ્ડપસઙ્ખેપેન લેણં નિમ્મિનિત્વા દ્વેધા કત્વા તદા તે તત્થ વસિંસુ.

વસિતકાલઞ્ચ કથેન્તો તેસં માતુયા યાવ તતિયભવતો પટ્ઠાય સમુદાગમં દસ્સેતું, ‘‘અતીતે કિરા’’તિઆદિ વુત્તં. પત્થેસીતિ તસ્સા કિર ખેત્તકુટિયા વીહયો ભજ્જન્તિયા તત્થ મહાકરઞ્જપુપ્ફપ્પમાણા મહન્તા મનોહરા પઞ્ચસતમત્તા લાજા જાયિંસુ. સા તા ગહેત્વા મહન્તે પદુમિનિપત્તે ઠપેસિ. તસ્મિઞ્ચ સમયે એકો પચ્ચેકબુદ્ધો તસ્સા અનુગ્ગહત્થં અવિદૂરે ખેત્તપાળિયા ગચ્છતિ. સા તં દિસ્વા પસન્નમાનસા સુપુપ્ફિતં મહન્તં એકં પદુમં ગહેત્વા તત્થ લાજે પક્ખિપિત્વા પચ્ચેકબુદ્ધં ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિત્વા, ‘‘ઇમસ્સ, ભન્તે, પુઞ્ઞસ્સ આનુભાવેન આનુભાવસમ્પન્ને પઞ્ચસતપુત્તે લભેય્ય’’ન્તિ પઞ્ચ પુત્તસતાનિ પત્થેસિ. તસ્મિંયેવ ખણેતિ યદા સા યથાવુત્તં પત્થનં પટ્ઠપેસિ; તસ્મિંયેવ ખણે પઞ્ચસતા મિગલુદ્દકા સમ્ભતસમ્ભારા પરિપક્કપચ્ચેકબોધિઞાણા તસ્સેવ પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ મધુરમંસં દત્વા, ‘‘એતિસ્સા પુત્તા ભવેય્યામા’’તિ પત્થયિંસુ. અતીતાસુ અનેકજાતીસુ તસ્સા પુત્તભાવેન આગતત્તા તથા તેસં અહોસીતિ વદન્તિ. પાદુદ્ધારેતિ પાદુદ્ધારે પાદુદ્ધારે. પાદુદ્ધારસીસેન ચેત્થ નિક્ખિપનં આહ.

ગબ્ભમલં નિસ્સાયાતિ બહિ નિક્ખન્તં ગબ્ભમલં નિસ્સયં કત્વા સંસેદજભાવેન નિબ્બત્તા. ઓપપાતિકભાવેનાતિ કેચિ. ખયવયં પટ્ઠપેત્વાતિ વિપસ્સનં આરભિત્વા. વિપસ્સનાતિ અનિચ્ચાનુપસ્સનાપુબ્બિકા સપ્પચ્ચયનામરૂપદસ્સનપુબ્બિકા ચ, સઙ્ખારે સમ્મસન્તસ્સ અનિચ્ચલક્ખણે દિટ્ઠે, ‘‘યદનિચ્ચં તં દુક્ખં, યં દુક્ખં તદનત્તા’’તિ સેસલક્ખણાનિ સુવિઞ્ઞેય્યાનેવ હોન્તિ. પચ્ચેકબોધિઞાણં નિબ્બત્તયિંસૂતિ દ્વે અસઙ્ખ્યેય્યાનિ કપ્પાનં સતસહસ્સઞ્ચ પચ્ચેકબોધિપારમિતાય પરિનિપ્ફન્નત્તા ઞાણસ્સ પરિપાકત્તા વુત્તનયેન સયમેવ વિપસ્સનં પવત્તેત્વા મત્થકં પાપેત્વા પચ્ચેકબોધિઞાણં અધિગચ્છિંસુ. સબ્બેપિ તે તંયેવ ગાથં અભાસિંસૂતિ આહ – ‘‘અયં તેસં બ્યાકરણગાથા અહોસી’’તિ.

સરોરુહન્તિ સરસિ જાતં. પદુમપલાસપત્તજન્તિ ખુદ્દકમહન્તેહિ કમલદલેહિ સહજાતં. ખુદ્દકમહન્તકમલદલસઙ્ખાતાનિ વા પદુમપલાસપત્તાનિ એત્થ સન્તીતિ પદુમપલાસપત્તં, પદુમગચ્છં. તત્થ જાતન્તિ પદુમપલાસપત્તજં. સુપુપ્ફિતન્તિ સુટ્ઠુ પુપ્ફિતં સમ્મા વિકસિતં. ભમરગણાનુચિણ્ણન્તિ ભમરગણેહિ અનુકુલઞ્ચેવ અનુપરિબ્ભમિતઞ્ચ. અનિચ્ચતાયુપગતન્તિ ખણે ખણે વણ્ણભેદાદિવસેન અનિચ્ચતાય ઉપગતં. વિદિત્વાતિ વિપસ્સનાપઞ્ઞાસહિતાય મગ્ગપઞ્ઞાય જાનિત્વા. એકો ચરેતિ તસ્મા અઞ્ઞોપિ માદિસો હોતુકામો એવં પટિપજ્જિત્વા એકો ચરે ખગ્ગવિસાણકપ્પોતિ.

૧૩૫. સતિસારસીલસારાદિસમન્નાગમનેન સત્તેસુ સારભૂતા. સબ્બસો વટ્ટદુક્ખસ્સ વિગતત્તા નિદ્દુક્ખા. સમુચ્છિન્નતણ્હતાય નિત્તણ્હા. માનચ્છિદોતિ થુતિવચનં.

એતેસં એકનામકાયેવાતિ એતેસં આગતાનં પચ્ચેકબુદ્ધાનં પાળિયં અનાગતા અઞ્ઞે પચ્ચેકબુદ્ધા સમાનનામકા એવ. વુત્તમેવત્થં પાકટીકરણત્થં ‘‘ઇમેસુ હી’’તિઆદિ વુત્તં. વિસું વિસું અવત્વાતિ પચ્ચેકં સરૂપતો અવત્વા. અઞ્ઞે ચાતિ અસાધારણત્તા આહ. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

ઇસિગિલિસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

૭. મહાચત્તારીસકસુત્તવણ્ણના

૧૩૬. દોસેહિ આરકાતિ અરિયં. તેનાહ ‘‘નિદ્દોસ’’ન્તિ. સા પન નિદ્દોસતા લોકુત્તરભાવેન સવિસેસાતિ આહ ‘‘લોકુત્તર’’ન્તિ. સમ્મા સુન્દરો પસત્થો નિય્યાનિકો સમાધિ સમ્માસમાધીતિ આહ – ‘‘સમ્માસમાધિન્તિ મગ્ગસમાધિ’’ન્તિ. ઉપનિસીદતિ એત્થ ફલં તપ્પટિબદ્ધવુત્તિતાયાતિ ઉપનિસં, કારણન્તિ આહ – ‘‘સઉપનિસન્તિ સપ્પચ્ચય’’ન્તિ. પરિકરોતિ પરિવારેતીતિ પરિક્ખારોતિ આહ – ‘‘સપરિક્ખારન્તિ સપરિવાર’’ન્તિ.

પરિવારિતાતિ સહજાતાદિપચ્ચયભાવેન પરિવારન્તેહિ વિય ઉપગતા. પુરેચારિકાતિ વુટ્ઠાનગામિનિભાવના સહજાતાદિપચ્ચયવસેન પચ્ચયત્તા પુરસ્સરા. તેનાહ – ‘‘વિપસ્સનાસમ્માદિટ્ઠિ ચા’’તિ. ઇદાનિ તાનિ કિચ્ચતો દસ્સેતું, ‘‘વિપસ્સનાસમ્માદિટ્ઠી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ પરિવીમંસગ્ગહણં તત્થ તત્થ ચિત્તુપ્પાદે વીમંસાધિપતેય્યેન પવત્તિયા સમ્માદિટ્ઠિયા પુબ્બઙ્ગમભાવદસ્સનત્થં. તેનસ્સ મગ્ગસમાધિસ્સ નાનાખણિકં પુબ્બઙ્ગમભાવં દસ્સેતિ. વીમંસનપરિયોસાનેતિ તથાપવત્તઅનુલોમઞાણસ્સ ઓસાને. ભૂમિલદ્ધં વટ્ટં સમુગ્ઘાટયમાનાતિ અત્તનો સન્તાને દીઘરત્તં અનુસયિતં કિલેસવટ્ટં સમુચ્છિન્દન્તિ. વૂપસમયમાનાતિ તસ્સેવ વેવચનં. વૂપસમયમાનાતિ વા તતો એવ અવસિટ્ઠમ્પિ વટ્ટં અપ્પવત્તિકરણવસેન વૂપસમેન્તિ. તેનેવાહ – ‘‘મગ્ગસમ્માદિટ્ઠિ…પે… ઉપ્પજ્જતી’’તિ. સાતિ સમ્માદિટ્ઠિ. દુવિધાપીતિ યથાવુત્તા દુવિધાપિ. ઇધ અધિપ્પેતા વિપસ્સનાપઞ્ઞાસહિતાય મગ્ગપઞ્ઞાય કિચ્ચસ્સ દસ્સિતત્તા.

લક્ખણે પટિવિજ્ઝમાને લક્ખણિકો ધમ્મો પટિવિદ્ધો હોતીતિ આહ – ‘‘મિચ્છાદિટ્ઠિં…પે… આરમ્મણતો પજાનાતી’’તિ. વિપસ્સનાસમ્માદિટ્ઠિયમ્પિ એસેવ નયો. કિચ્ચતોતિ ભાવનાકિચ્ચતો. સમ્માદિટ્ઠિયં તદધિગતઅસમ્મોહતાય અસમ્મોહતો પજાનાતિ. કિચ્ચતોતિ પટિવેધકિચ્ચતો. તં પન સબ્બથા અસમ્મુય્હનમેવાતિ આહ ‘‘અસમ્મોહતો’’તિ. એવં પજાનનાતિ મિચ્છાદિટ્ઠિ મિચ્છાદિટ્ઠીતિ યાથાવતો અવબોધો. અસ્સાતિ તંસમઙ્ગિનો પુગ્ગલસ્સ.

દ્વાયન્તિ -કારો દીઘં કત્વા વુત્તો. તેનાહ ‘‘દ્વયં વદામી’’તિ. દ્વે અવયવા એતસ્સાતિ દ્વયં. તેનાહ ‘‘દુવિધકોટ્ઠાસં વદામી’’તિ. પુઞ્ઞસ્સ એકો ભાગો સો એવ પુઞ્ઞભાગિકો, ક-કારસ્સ ય-કારં કત્વા ઇત્થિલિઙ્ગવસેન ‘‘પુઞ્ઞભાગિયા’’તિ વુત્તં. ઉપધિસઙ્ખાતસ્સાતિ ખન્ધપબન્ધસઙ્ખાતસ્સ.

અમતદ્વારન્તિ અરિયમગ્ગં. પઞ્ઞપેતીતિ નિય્યાનાદિપકારતો પઞ્ઞપેતિ. તેનાહ ‘‘વિભજિત્વા દસ્સેતી’’તિ. તત્થ સમ્મોહસ્સ વિદ્ધંસનેન અસમ્મોહતો દસ્સેતિ. તસ્મિં અત્થેતિ અમતદ્વારપઞ્ઞાપને અત્થે. બોજ્ઝઙ્ગપ્પત્તાતિ બોજ્ઝઙ્ગભાવપ્પત્તા. મગ્ગભાવેન નિય્યાનભાવેન પવત્તિયા મગ્ગપઞ્ઞાય અટ્ઠન્નમ્પિ સાધારણત્તા સમુદાયસ્સ ચ અવયવો અઙ્ગન્તિ કત્વા સેસધમ્મે અઙ્ગિકભાવેન દસ્સેન્તો ‘‘અરિયમગ્ગસ્સ અઙ્ગ’’ન્તિ આહ. સો ભિક્ખૂતિ મિચ્છાદિટ્ઠિં ‘‘મિચ્છાદિટ્ઠી’’તિ સમ્માદિટ્ઠિં ‘‘સમ્માદિટ્ઠી’’તિ જાનન્તો ભિક્ખુ. પજહનત્થાયાતિ સમુચ્છેદવસેન પજહનાય. પટિલાભત્થાયાતિ મગ્ગસમ્માદિટ્ઠિયા અધિગમાય. કુસલવાયામોતિ વિપસ્સનાસમ્પયુત્તોવ કોસલ્લસમ્ભૂતો વાયામો. સરતીતિ સતો, તં પનસ્સ સરણં સતિસમઙ્ગિતાયાતિ આહ ‘‘સતિયા સમન્નાગતો’’તિ. કામઞ્ચેત્થ વિપસ્સનાસમ્માદિટ્ઠિં યથાભૂતા સમ્માવાયામસતિયો સહજાતા ચ પુરેજાતા ચ હુત્વા પરિવારેન્તિ, ‘‘ઇતિયિમે તયો ધમ્મા સમ્માદિટ્ઠિં અનુપરિધાવન્તિ અનુપરિવત્તન્તી’’તિ પન વચનતો, ‘‘એત્થ હી’’તિઆદિના મગ્ગસમ્માદિટ્ઠિયા એવ સેસધમ્માનં યથારહં સહચરણભાવેન પરિવારણં યોજિતં. સમ્માસઙ્કપ્પાદીનન્તિ આદિ-સદ્દેન સમ્માવાચાકમ્મન્તાજીવાનં ગહણં ઇતરેસં પરિવારભાવેન ગહિતત્તા. ન હિ સક્કા તે એવ પરિવારે પરિવારવન્તે ચ કત્વા વત્તું સઙ્કરતો સમ્મોહજનનતો ચ. તયોતિ સમ્માદિટ્ઠિવાયામસતિયો સહજાતપરિવારાવ હોન્તિ મગ્ગક્ખણિકાનં તેસં અધિપ્પેતત્તા વિપસ્સનાખણવિરતીનં અસમ્ભવતો.

૧૩૭. તક્કનવસેન લોકસિદ્ધેનાતિ અધિપ્પાયો. ‘‘એવઞ્ચેવઞ્ચ ભવિતબ્બ’’ન્તિ વિવિધં તક્કનં કૂપે વિય ઉદકસ્સ આરમ્મણસ્સ આકડ્ઢનં વિતક્કનં વિતક્કો. સઙ્કપ્પનવસેનાતિ તં તં આરમ્મણં ગહેત્વા કપ્પનવસેન. તક્કનં કપ્પનન્તિ ચ અતંસહજાતાનમેવાતિ દટ્ઠબ્બં. એકગ્ગોતિ ઇમિના સમાધિના લદ્ધુપકારસ્સેવ વિતક્કસ્સ અપ્પનાપરિયાયો હોતીતિ દસ્સેતિ. વિસેસેન વા અપ્પના વિતક્કસ્સ વસેન ચિત્તં આરમ્મણં અભિરોપેતિ, વિતક્કે અસતિ કથન્તિ આહ ‘‘વિતક્કે પના’’તિઆદિ. અત્તનોયેવ ધમ્મતાય ચિત્તં આરમ્મણં અભિરુહતીતિ, એતેન આરમ્મણધમ્માનં ગહણં નામ સભાવસિદ્ધં, ન ધમ્મન્તરમપેક્ખતિ, વિતક્કો પન પવત્તમાનો આરમ્મણાભિનિરોપનવસેનેવ પવત્તતીતિ દસ્સેતિ. એવં સન્તેપિ સભાવાવિતક્કચિત્તુપ્પાદતો સવિતક્કચિત્તુપ્પાદસ્સ આરમ્મણગ્ગહણવિસેસો વિતક્કેન જાતોતિ કત્વા વિતક્કો ચિત્તસ્સ આરમ્મણગ્ગહણે વિસેસપચ્ચયોતિ પાકટોયમત્થો. અપરે પન ભણન્તિ – યથા કોચિ રાજવલ્લભં, તંસમ્બન્ધીનં મિત્તં વા નિસ્સાય રાજગેહં આરોહતિ અનુપવિસતિ, એવં વિતક્કં નિસ્સાય ચિત્તં આરમ્મણં આરોહતિ વિતક્કસ્સ આરમ્મણાભિનિરોપનસભાવત્તા, અઞ્ઞેસં ધમ્માનઞ્ચ અવિતક્કસભાવતો. તેનાહ ભગવા – ‘‘ચેતસો અભિનિરોપના’’તિ (ધ. સ. ૭).

યદિ એવં કથં અવિતક્કચિત્તં આરમ્મણં આરોહતીતિ? વિતક્કબલેનેવ. યથા હિ સો પુરિસો પરિચયેન તેન વિનાપિ નિરાસઙ્કો રાજગેહં પવિસતિ, એવં પરિચયેન વિતક્કેન વિનાપિ અવિતક્કં ચિત્તં આરમ્મણં આરોહતિ. પરિચયેનાતિ ચ સન્તાને પવત્તવિતક્કભાવનાસઙ્ખાતેન પરિચયેન. વિતક્કસ્સ હિ સન્તાને અભિણ્હં પવત્તસ્સ વસેન ચિત્તસ્સ આરમ્મણાભિરુહનં ચિરપરિચિતં; તેન તં કદાચિ વિતક્કેન વિનાપિ તત્થ પવત્તતેવ; યથા ઞાણસહગતં ચિત્તં સમ્મસનવસેન ચિરપરિચિતં કદાચિ ઞાણરહિતમ્પિ સમ્મસનવસેન પવત્તતિ; યથા વા કિલેસસહિતં હુત્વા પવત્તં સબ્બસો કિલેસરહિતમ્પિ પરિચયેન કિલેસવાસનાવસેન પવત્તતિ, એવં સમ્પદમિદં દટ્ઠબ્બં.

વાચં સઙ્ખરોતીતિ વાચં ઉપ્પાદેતિ, વચીઘોસુપ્પત્તિયા વિસેસપચ્ચયો હોતીતિ અત્થો. લોકિયવિતક્કો દ્વત્તિંસચિત્તસહગતો વાચં સઙ્ખરોતિ વચીવિઞ્ઞત્તિજનનતો. વચીસઙ્ખારોત્વેવ પનસ્સ નામં હોતિ રુળ્હિતો, તંસમત્થતાનિરોધતો વા સમ્ભવતો પન સઙ્ખારોતિ. ‘‘લોકુત્તરસમ્માસઙ્કપ્પં પરિવારેન્તી’’તિ વત્વા તિવિધે સમ્માસઙ્કપ્પે કદાચિ કતમં પરિવારેન્તીતિ? ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘એત્થા’’તિઆદિ. નાનાચિત્તેસુ લબ્ભન્તિ નાનાસમન્નાહારહેતુકત્તા, પુબ્બભાગેયેવ ચ તે ઉપ્પજ્જન્તીતિ. તીણિ નામાનિ લભતિ તિવિધસ્સપિ પટિપક્ખસ્સ સમુચ્છિન્દનેન સાતિસયં તિણ્ણમ્પિ કિચ્ચકરણતો. એસ નયો સમ્માવાચાદીસુપિ.

૧૩૮. વિરમતિ એતાયાતિ વેરમણી વિરતિ વુચ્ચતિ. સા મુસાવાદતો વિરમણસ્સ કારણભાવતો ચેતનાપિ વેરસ્સ મણનતો વિનાસનતો વિરતિપીતિ આહ – ‘‘વિરતિપિ ચેતનાપિ વટ્ટતી’’તિ. આરકા રમતીતિ સમુચ્છિન્નેહિ દૂરતો સમુસ્સારેતિ. વિના તેહિ રમતીતિ અચ્ચન્તમેવ તેહિ વિના ભવતિ. તતો તતોતિ દિટ્ઠે અદિટ્ઠવાદાદિતો મુસાવાદા. વિસેસતો અનુપ્પત્તિધમ્મત્તા પટિનિવત્તા હુત્વા.

૧૪૦. તિવિધેન કુહનવત્થુનાતિ પચ્ચયપટિસેવન-સામન્તજપ્પન-ઇરિયાપથપવત્તનસઙ્ખાતેન પાપિચ્છતા નિબ્બત્તેન તિવિધેન કુહનવત્થુના. એતાય કુહનાય કરણભૂતાય પચ્ચયુપ્પાદનત્થં નિમિત્તં સીલં એતેસન્તિ યોજના. અત્તવિસયલાભહેતુ અક્કોસનખુંસનવમ્ભનાદિવસેન પિસનં ઘટ્ટનં વિહેઠનં નિપ્પેસો. ઇતો લદ્ધં અઞ્ઞસ્સ, તતો લદ્ધં પરસ્સ દત્વા એવં લાભેન લાભં નિજિગીંસતીતિ લાભેન લાભં નિજિગીંસના. પાળિયં આગતો કુહનાદિવસેન મિચ્છાઆજીવો. કો પન સોતિ આહ ‘‘આજીવહેતૂ’’તિઆદિ. તાસંયેવાતિ અવધારણં, ‘‘આજીવો કુપ્પમાનો કાયવચીદ્વારેસુ એવ કુપ્પતી’’તિ કત્વા વુત્તં.

૧૪૧. સમ્મા પસત્થા સોભના નિય્યાનિકા દિટ્ઠિ એતસ્સાતિ સમ્માદિટ્ઠિ, પુગ્ગલો. તસ્સ પન યસ્મા સમ્માદિટ્ઠિ સચ્ચાભિસમયસ્સ નિબ્બાનસચ્છિકિરિયાય અવસ્સયો, તસ્મા વુત્તં – ‘‘મગ્ગસમ્માદિટ્ઠિયં ઠિતસ્સા’’તિ. પહોતિ ભવતિ તાય સહેવ ઉપ્પજ્જતિ પવત્તતિ. પચ્ચવેક્ખણઞાણં યાથાવતો જાનનટ્ઠેન સમ્માઞાણન્તિ ઇધાધિપ્પેતં, તઞ્ચ ખો મગ્ગસમાધિમ્હિ ઠિતે એવ હોતીતિ ઇમમત્થં દસ્સેતું આહ – ‘‘મગ્ગસમ્માસમાધિમ્હિ…પે… સમ્માઞાણં પહોતી’’તિઆદિ. ઇમિના કિં દસ્સેતીતિ? યથા મગ્ગસમ્માદિટ્ઠિયં ઠિતો પુગ્ગલો, ‘‘સમ્માદિટ્ઠી’’તિ વુત્તો, એવં મગ્ગફલપચ્ચવેક્ખણઞાણે ઠિતો, ‘‘સમ્માઞાણો’’તિ વુત્તો, તસ્સ ચ મગ્ગફલસમ્માસમાધિપવત્તિયા પહોતિ સમ્માઞાણસ્સ સમ્માવિમુત્તિયા પહોતીતિ ઇમમત્થં દસ્સેતિ. ફલસમાધિ તાવ પવત્તતુ, મગ્ગસમાધિ પન કથન્તિ? તમ્પિ અકુપ્પભાવતાય અચ્ચન્તસમાધિભાવતો કિચ્ચનિપ્ફત્તિયા પવત્તતેવાતિ વત્તબ્બતં લભતિ. ઠપેત્વા અટ્ઠફલઙ્ગાનીતિ ફલભૂતાનિ સમ્માદિટ્ઠિઆદીનિ અટ્ઠઙ્ગાનિ, ‘‘સમ્માદિટ્ઠિસ્સ સમ્માસઙ્કપ્પો પહોતી’’તિઆદિના વિસું ગહિતત્તા ઠપેત્વા. સમ્માઞાણં પચ્ચવેક્ખણં કત્વાતિ પચ્ચવેક્ખણઞાણં સમ્માઞાણં કત્વા. ફલં કાતુન્તિ ફલધમ્મસહચરિતતાય વિપાકસભાવતાય ચ ‘‘ફલ’’ન્તિ લદ્ધનામે ફલસમ્પયુત્તધમ્મે સમ્માવિમુત્તિં કાતું વટ્ટતીતિ વુત્તં. તથા ચ વુત્તં સલ્લેખસુત્તવણ્ણનાયં (મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૮૩) ‘‘ફલસમ્પયુત્તાનિ પન સમ્માદિટ્ઠિઆદીનિ અટ્ઠઙ્ગાનિ ઠપેત્વા સેસધમ્મા સમ્માવિમુત્તીતિ વેદિતબ્બા’’તિ.

૧૪૨. નિજ્જિણ્ણાતિ નિજ્જીરિતા, વિદ્ધસ્તા વિનાસિતાતિ અત્થો. ફલં કથિતન્તિ ‘‘સમ્માદિટ્ઠિસ્સ, ભિક્ખવે, મિચ્છાદિટ્ઠિ નિજ્જિણ્ણા હોતી’’તિ ઇમિના વારેન સામઞ્ઞફલં કથિતન્તિ વદન્તિ, નિજ્જીરણં પટિપ્પસ્સમ્ભનન્તિ અધિપ્પાયો. નિજ્જીરણં પન સમુચ્છિન્દનન્તિ કત્વા, મજ્ઝિમભાણકા…પે… મગ્ગો કથિતોતિ વદન્તિ. દસ્સનટ્ઠેનાતિ પરિઞ્ઞાભિસમયાદિવસેન ચતુન્નં સચ્ચાનં પચ્ચક્ખતો દસ્સનટ્ઠેન. વિદિતકરણટ્ઠેનાતિ પચ્ચક્ખેન યથાદિટ્ઠાનં મગ્ગફલાનં પાકટકરણટ્ઠેન. તદધિમુત્તટ્ઠેનાતિ તસ્મિં યથાસચ્છિકતે નિબ્બાને અધિમુચ્ચનભાવેન.

કુસલપક્ખાતિ અનવજ્જકોટ્ઠાસા. મહાવિપાકદાનેનાતિ મહતો વિપુલસ્સ લોકુત્તરસ્સ સુખવિપાકસ્સ ચેવ કાયિકાદિદુક્ખવિપાકસ્સ ચ દાનેન.

યથા મહાવિપાકસ્સ દાનેન મહાચત્તારીસકં, તથા બહુતાયપિ મહાચત્તારીસકોતિ દસ્સેતું, ‘‘ઇમસ્મિઞ્ચ પન સુત્તે પઞ્ચ સમ્માદિટ્ઠિયો કથિતા’’તિઆદિ વુત્તં. બહુઅત્થોપિ હિ મહા-સદ્દો હોતિ ‘‘મહાજનો’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૨.૬૫). એત્થ ચ ‘‘નત્થિ દિન્ન’’ન્તિઆદિના વત્થુભેદેન દસ મિચ્છાદિટ્ઠિધમ્મા કથિતા, વત્થુભેદેનેવ, ‘‘અત્થિ દિન્ન’’ન્તિઆદિના દસ સમ્માદિટ્ઠિધમ્માતિ વીસતિ હોતિ. યથા ‘‘સમ્માદિટ્ઠિસ્સ, ભિક્ખવે, સમ્માસઙ્કપ્પો પહોતી’’તિઆદિના મગ્ગવસેન દસ સમ્મત્તધમ્મા, તપ્પટિપક્ખભૂતા ‘‘મિચ્છાદિટ્ઠિસ્સ મિચ્છાસઙ્કપ્પો પહોતી’’તિઆદિના અત્થતો દસ મિચ્છત્તધમ્માતિ વીસતિ, તથા ફલવસેન તેસુ એવં વીસતિ. કથં વારેપિ સમ્માદિટ્ઠિઆદયો દસાતિ વીસતિ? એવમેતે દ્વે ચત્તારીસકાનિ પુરિમેન સદ્ધિં તયો ચત્તારીસકા વિભાવિતાતિ વેદિતબ્બા.

૧૪૩. પસંસિયસ્સ ઉજુવિપચ્ચનીકં નિન્દિયં પસંસન્તોપિ અત્થતો પસંસિયં નિન્દન્તો નામ હોતિ. પસંસિયસ્સ ગુણપરિધંસનમુખેનેવ હિ નિન્દિયસ્સ પસંસાય પવત્તનતોતિ આહ – ‘‘મિચ્છાદિટ્ઠિનામાયં સોભનાતિ વદન્તોપિ સમ્માદિટ્ઠિં ગરહતિ નામા’’તિઆદિ. એવમાદીતિ આદિસદ્દેન ‘‘નત્થિ હેતુ નત્થિ પચ્ચયો સત્તાનં સંકિલેસાયા’’તિ (દી. નિ. ૧.૧૬૮; મ. નિ. ૨.૨૨૭) એવમાદિં સઙ્ગણ્હાતિ; તસ્મા એવંવાદિનોતિ એવં હેતુ પટિક્ખેપવાદિનોતિ અત્થો. ઓક્કન્તનિયામાતિ ઓગાળ્હમિચ્છત્તનિયામા. એવરૂપં લદ્ધિં ગહેત્વાતિઆદીસુ યં વત્તબ્બં, તં ચૂળપુણ્ણમસુત્તવણ્ણનાયં વુત્તનયમેવ તસ્મા તત્થ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. એદિસો હિ ‘‘બુદ્ધાનમ્પિ અતેકિચ્છો’’તિઆદિ વુત્તસદિસો.

અત્તનો નિન્દાભયેનાતિ ‘‘સમ્માદિટ્ઠિઞ્ચ નામેતે ગરહન્તી’’આદિના ઉપરિ પરેહિ વત્તબ્બનિન્દાભયેન. ઘટ્ટનભયેનાતિ તથા પરેસં આસાદનાભયેન. સહધમ્મેન પરેન અત્તનો ઉપરિ કાતબ્બનિગ્ગહો ઉપારમ્ભો, ગરહતો પરિત્તાસો ઉપારમ્ભભયં, તં પન અત્થતો ઉપવાદભયં હોતીતિ આહ ‘‘ઉપવાદભયેના’’તિ. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

મહાચત્તારીસકસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

૮. આનાપાનસ્સતિસુત્તવણ્ણના

૧૪૪. પુબ્બેનાતિ નિસ્સક્કે કરણવચનં. ‘‘અપરં વિસેસ’’ન્તિ વુત્તત્તા વિસેસવિસયો ચ પુબ્બસદ્દોતિ આહ – ‘‘સીલપરિપૂરણાદિતો પુબ્બવિસેસતો’’તિ.

૧૪૫. આરદ્ધો યથાનુસિટ્ઠં પટિપત્તિયા આરાધિતો. યદત્થાય સાસને પબ્બજ્જા, વિસેસાપત્તિ ચ, તદેવેત્થ અપ્પત્તન્તિ અધિપ્પેતં, તં ઝાનવિપસ્સનાનિમિત્તન્તિ આહ – ‘‘અપ્પત્તસ્સ અરહત્તસ્સા’’તિ. કોમુદીતિ કુમુદવતી. તદા કિર કુમુદાનિ સુપુપ્ફિતાનિ હોન્તિ. તેનાહ – ‘‘કુમુદાનં અત્થિતાય કોમુદી’’તિ. કુમુદાનં સમૂહો, કુમુદાનિ એવ વા કોમુદા, તે એત્થ અત્થીતિ કોમુદીતિ. પવારણસઙ્ગહન્તિ મહાપવારણં અકત્વા આગમનીયસઙ્ગહણં.

આરદ્ધવિપસ્સકસ્સાતિ આરભિતવિપસ્સનસ્સ, વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા ઉસ્સુક્કાપેત્વા વિપસ્સિસ્સ. ભિક્ખૂ ઇધ ઓસરિસ્સન્તિ વુત્થવસ્સા પવારિતપવારણા ‘‘ભગવન્તં વન્દિસ્સામ, કમ્મટ્ઠાનં સોધેસ્સામ, યથાલદ્ધં વિસેસઞ્ચ પવેદિસ્સામા’’તિ અજ્ઝાસયેન. ઇમે ભિક્ખૂતિ ઇમે તરુણસમથવિપસ્સના ભિક્ખૂ. વિસેસં નિબ્બત્તેતું ન સક્ખિસ્સન્તિ સેનાસનસપ્પાયાદિઅલાભેન. અપલિબુદ્ધન્તિ અઞ્ઞેહિ અનુપદ્દુતં. સેનાસનં ગહેતું ન લભન્તિ અન્તોવસ્સભાવતો. એકસ્સ દિન્નોપિ સબ્બેસં દિન્નોયેવ હોતિ, તસ્મા સુતસુતટ્ઠાનેયેવ એકમાસં વસિત્વા ઓસરિંસુ.

૧૪૬. અલન્તિ યુત્તં, ઓપાયિકન્તિ અત્થો, ‘‘અલમેવ નિબ્બિન્દિતુ’’ન્તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૨૭૨; સં. નિ. ૨.૧૨૪, ૧૨૮, ૧૩૪, ૧૪૩) વિય. પુટબદ્ધં પરિહરિત્વા અસિતં પુટોસં અ-કારસ્સ ઓ-કારં કત્વા. તેનાહ ‘‘પાથેય્ય’’ન્તિ.

૧૪૭. વિપસ્સના કથિતાતિ અનિચ્ચસઞ્ઞામુખેનેવ વિપસ્સનાભાવના કથિતા. ન હિ કેવલાય અનિચ્ચાનુપસ્સનાય વિપસ્સનાકિચ્ચં સમિજ્ઝતિ. બહૂ ભિક્ખૂ તે ચ વિત્થારરુચિકાતિ અધિપ્પાયો. તેનાહ ‘‘તસ્મા’’તિઆદિ.