૭. મહાચત્તારીસકસુત્તવણ્ણના

૧૩૬. દોસેહિ આરકાતિ અરિયં. તેનાહ ‘‘નિદ્દોસ’’ન્તિ. સા પન નિદ્દોસતા લોકુત્તરભાવેન સવિસેસાતિ આહ ‘‘લોકુત્તર’’ન્તિ. સમ્મા સુન્દરો પસત્થો નિય્યાનિકો સમાધિ સમ્માસમાધીતિ આહ – ‘‘સમ્માસમાધિન્તિ મગ્ગસમાધિ’’ન્તિ. ઉપનિસીદતિ એત્થ ફલં તપ્પટિબદ્ધવુત્તિતાયાતિ ઉપનિસં, કારણન્તિ આહ – ‘‘સઉપનિસન્તિ સપ્પચ્ચય’’ન્તિ. પરિકરોતિ પરિવારેતીતિ પરિક્ખારોતિ આહ – ‘‘સપરિક્ખારન્તિ સપરિવાર’’ન્તિ.

પરિવારિતાતિ સહજાતાદિપચ્ચયભાવેન પરિવારન્તેહિ વિય ઉપગતા. પુરેચારિકાતિ વુટ્ઠાનગામિનિભાવના સહજાતાદિપચ્ચયવસેન પચ્ચયત્તા પુરસ્સરા. તેનાહ – ‘‘વિપસ્સનાસમ્માદિટ્ઠિ ચા’’તિ. ઇદાનિ તાનિ કિચ્ચતો દસ્સેતું, ‘‘વિપસ્સનાસમ્માદિટ્ઠી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ પરિવીમંસગ્ગહણં તત્થ તત્થ ચિત્તુપ્પાદે વીમંસાધિપતેય્યેન પવત્તિયા સમ્માદિટ્ઠિયા પુબ્બઙ્ગમભાવદસ્સનત્થં. તેનસ્સ મગ્ગસમાધિસ્સ નાનાખણિકં પુબ્બઙ્ગમભાવં દસ્સેતિ. વીમંસનપરિયોસાનેતિ તથાપવત્તઅનુલોમઞાણસ્સ ઓસાને. ભૂમિલદ્ધં વટ્ટં સમુગ્ઘાટયમાનાતિ અત્તનો સન્તાને દીઘરત્તં અનુસયિતં કિલેસવટ્ટં સમુચ્છિન્દન્તિ. વૂપસમયમાનાતિ તસ્સેવ વેવચનં. વૂપસમયમાનાતિ વા તતો એવ અવસિટ્ઠમ્પિ વટ્ટં અપ્પવત્તિકરણવસેન વૂપસમેન્તિ. તેનેવાહ – ‘‘મગ્ગસમ્માદિટ્ઠિ…પે… ઉપ્પજ્જતી’’તિ. સાતિ સમ્માદિટ્ઠિ. દુવિધાપીતિ યથાવુત્તા દુવિધાપિ. ઇધ અધિપ્પેતા વિપસ્સનાપઞ્ઞાસહિતાય મગ્ગપઞ્ઞાય કિચ્ચસ્સ દસ્સિતત્તા.

લક્ખણે પટિવિજ્ઝમાને લક્ખણિકો ધમ્મો પટિવિદ્ધો હોતીતિ આહ – ‘‘મિચ્છાદિટ્ઠિં…પે… આરમ્મણતો પજાનાતી’’તિ. વિપસ્સનાસમ્માદિટ્ઠિયમ્પિ એસેવ નયો. કિચ્ચતોતિ ભાવનાકિચ્ચતો. સમ્માદિટ્ઠિયં તદધિગતઅસમ્મોહતાય અસમ્મોહતો પજાનાતિ. કિચ્ચતોતિ પટિવેધકિચ્ચતો. તં પન સબ્બથા અસમ્મુય્હનમેવાતિ આહ ‘‘અસમ્મોહતો’’તિ. એવં પજાનનાતિ મિચ્છાદિટ્ઠિ મિચ્છાદિટ્ઠીતિ યાથાવતો અવબોધો. અસ્સાતિ તંસમઙ્ગિનો પુગ્ગલસ્સ.

દ્વાયન્તિ -કારો દીઘં કત્વા વુત્તો. તેનાહ ‘‘દ્વયં વદામી’’તિ. દ્વે અવયવા એતસ્સાતિ દ્વયં. તેનાહ ‘‘દુવિધકોટ્ઠાસં વદામી’’તિ. પુઞ્ઞસ્સ એકો ભાગો સો એવ પુઞ્ઞભાગિકો, ક-કારસ્સ ય-કારં કત્વા ઇત્થિલિઙ્ગવસેન ‘‘પુઞ્ઞભાગિયા’’તિ વુત્તં. ઉપધિસઙ્ખાતસ્સાતિ ખન્ધપબન્ધસઙ્ખાતસ્સ.

અમતદ્વારન્તિ અરિયમગ્ગં. પઞ્ઞપેતીતિ નિય્યાનાદિપકારતો પઞ્ઞપેતિ. તેનાહ ‘‘વિભજિત્વા દસ્સેતી’’તિ. તત્થ સમ્મોહસ્સ વિદ્ધંસનેન અસમ્મોહતો દસ્સેતિ. તસ્મિં અત્થેતિ અમતદ્વારપઞ્ઞાપને અત્થે. બોજ્ઝઙ્ગપ્પત્તાતિ બોજ્ઝઙ્ગભાવપ્પત્તા. મગ્ગભાવેન નિય્યાનભાવેન પવત્તિયા મગ્ગપઞ્ઞાય અટ્ઠન્નમ્પિ સાધારણત્તા સમુદાયસ્સ ચ અવયવો અઙ્ગન્તિ કત્વા સેસધમ્મે અઙ્ગિકભાવેન દસ્સેન્તો ‘‘અરિયમગ્ગસ્સ અઙ્ગ’’ન્તિ આહ. સો ભિક્ખૂતિ મિચ્છાદિટ્ઠિં ‘‘મિચ્છાદિટ્ઠી’’તિ સમ્માદિટ્ઠિં ‘‘સમ્માદિટ્ઠી’’તિ જાનન્તો ભિક્ખુ. પજહનત્થાયાતિ સમુચ્છેદવસેન પજહનાય. પટિલાભત્થાયાતિ મગ્ગસમ્માદિટ્ઠિયા અધિગમાય. કુસલવાયામોતિ વિપસ્સનાસમ્પયુત્તોવ કોસલ્લસમ્ભૂતો વાયામો. સરતીતિ સતો, તં પનસ્સ સરણં સતિસમઙ્ગિતાયાતિ આહ ‘‘સતિયા સમન્નાગતો’’તિ. કામઞ્ચેત્થ વિપસ્સનાસમ્માદિટ્ઠિં યથાભૂતા સમ્માવાયામસતિયો સહજાતા ચ પુરેજાતા ચ હુત્વા પરિવારેન્તિ, ‘‘ઇતિયિમે તયો ધમ્મા સમ્માદિટ્ઠિં અનુપરિધાવન્તિ અનુપરિવત્તન્તી’’તિ પન વચનતો, ‘‘એત્થ હી’’તિઆદિના મગ્ગસમ્માદિટ્ઠિયા એવ સેસધમ્માનં યથારહં સહચરણભાવેન પરિવારણં યોજિતં. સમ્માસઙ્કપ્પાદીનન્તિ આદિ-સદ્દેન સમ્માવાચાકમ્મન્તાજીવાનં ગહણં ઇતરેસં પરિવારભાવેન ગહિતત્તા. ન હિ સક્કા તે એવ પરિવારે પરિવારવન્તે ચ કત્વા વત્તું સઙ્કરતો સમ્મોહજનનતો ચ. તયોતિ સમ્માદિટ્ઠિવાયામસતિયો સહજાતપરિવારાવ હોન્તિ મગ્ગક્ખણિકાનં તેસં અધિપ્પેતત્તા વિપસ્સનાખણવિરતીનં અસમ્ભવતો.

૧૩૭. તક્કનવસેન લોકસિદ્ધેનાતિ અધિપ્પાયો. ‘‘એવઞ્ચેવઞ્ચ ભવિતબ્બ’’ન્તિ વિવિધં તક્કનં કૂપે વિય ઉદકસ્સ આરમ્મણસ્સ આકડ્ઢનં વિતક્કનં વિતક્કો. સઙ્કપ્પનવસેનાતિ તં તં આરમ્મણં ગહેત્વા કપ્પનવસેન. તક્કનં કપ્પનન્તિ ચ અતંસહજાતાનમેવાતિ દટ્ઠબ્બં. એકગ્ગોતિ ઇમિના સમાધિના લદ્ધુપકારસ્સેવ વિતક્કસ્સ અપ્પનાપરિયાયો હોતીતિ દસ્સેતિ. વિસેસેન વા અપ્પના વિતક્કસ્સ વસેન ચિત્તં આરમ્મણં અભિરોપેતિ, વિતક્કે અસતિ કથન્તિ આહ ‘‘વિતક્કે પના’’તિઆદિ. અત્તનોયેવ ધમ્મતાય ચિત્તં આરમ્મણં અભિરુહતીતિ, એતેન આરમ્મણધમ્માનં ગહણં નામ સભાવસિદ્ધં, ન ધમ્મન્તરમપેક્ખતિ, વિતક્કો પન પવત્તમાનો આરમ્મણાભિનિરોપનવસેનેવ પવત્તતીતિ દસ્સેતિ. એવં સન્તેપિ સભાવાવિતક્કચિત્તુપ્પાદતો સવિતક્કચિત્તુપ્પાદસ્સ આરમ્મણગ્ગહણવિસેસો વિતક્કેન જાતોતિ કત્વા વિતક્કો ચિત્તસ્સ આરમ્મણગ્ગહણે વિસેસપચ્ચયોતિ પાકટોયમત્થો. અપરે પન ભણન્તિ – યથા કોચિ રાજવલ્લભં, તંસમ્બન્ધીનં મિત્તં વા નિસ્સાય રાજગેહં આરોહતિ અનુપવિસતિ, એવં વિતક્કં નિસ્સાય ચિત્તં આરમ્મણં આરોહતિ વિતક્કસ્સ આરમ્મણાભિનિરોપનસભાવત્તા, અઞ્ઞેસં ધમ્માનઞ્ચ અવિતક્કસભાવતો. તેનાહ ભગવા – ‘‘ચેતસો અભિનિરોપના’’તિ (ધ. સ. ૭).

યદિ એવં કથં અવિતક્કચિત્તં આરમ્મણં આરોહતીતિ? વિતક્કબલેનેવ. યથા હિ સો પુરિસો પરિચયેન તેન વિનાપિ નિરાસઙ્કો રાજગેહં પવિસતિ, એવં પરિચયેન વિતક્કેન વિનાપિ અવિતક્કં ચિત્તં આરમ્મણં આરોહતિ. પરિચયેનાતિ ચ સન્તાને પવત્તવિતક્કભાવનાસઙ્ખાતેન પરિચયેન. વિતક્કસ્સ હિ સન્તાને અભિણ્હં પવત્તસ્સ વસેન ચિત્તસ્સ આરમ્મણાભિરુહનં ચિરપરિચિતં; તેન તં કદાચિ વિતક્કેન વિનાપિ તત્થ પવત્તતેવ; યથા ઞાણસહગતં ચિત્તં સમ્મસનવસેન ચિરપરિચિતં કદાચિ ઞાણરહિતમ્પિ સમ્મસનવસેન પવત્તતિ; યથા વા કિલેસસહિતં હુત્વા પવત્તં સબ્બસો કિલેસરહિતમ્પિ પરિચયેન કિલેસવાસનાવસેન પવત્તતિ, એવં સમ્પદમિદં દટ્ઠબ્બં.

વાચં સઙ્ખરોતીતિ વાચં ઉપ્પાદેતિ, વચીઘોસુપ્પત્તિયા વિસેસપચ્ચયો હોતીતિ અત્થો. લોકિયવિતક્કો દ્વત્તિંસચિત્તસહગતો વાચં સઙ્ખરોતિ વચીવિઞ્ઞત્તિજનનતો. વચીસઙ્ખારોત્વેવ પનસ્સ નામં હોતિ રુળ્હિતો, તંસમત્થતાનિરોધતો વા સમ્ભવતો પન સઙ્ખારોતિ. ‘‘લોકુત્તરસમ્માસઙ્કપ્પં પરિવારેન્તી’’તિ વત્વા તિવિધે સમ્માસઙ્કપ્પે કદાચિ કતમં પરિવારેન્તીતિ? ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘એત્થા’’તિઆદિ. નાનાચિત્તેસુ લબ્ભન્તિ નાનાસમન્નાહારહેતુકત્તા, પુબ્બભાગેયેવ ચ તે ઉપ્પજ્જન્તીતિ. તીણિ નામાનિ લભતિ તિવિધસ્સપિ પટિપક્ખસ્સ સમુચ્છિન્દનેન સાતિસયં તિણ્ણમ્પિ કિચ્ચકરણતો. એસ નયો સમ્માવાચાદીસુપિ.

૧૩૮. વિરમતિ એતાયાતિ વેરમણી વિરતિ વુચ્ચતિ. સા મુસાવાદતો વિરમણસ્સ કારણભાવતો ચેતનાપિ વેરસ્સ મણનતો વિનાસનતો વિરતિપીતિ આહ – ‘‘વિરતિપિ ચેતનાપિ વટ્ટતી’’તિ. આરકા રમતીતિ સમુચ્છિન્નેહિ દૂરતો સમુસ્સારેતિ. વિના તેહિ રમતીતિ અચ્ચન્તમેવ તેહિ વિના ભવતિ. તતો તતોતિ દિટ્ઠે અદિટ્ઠવાદાદિતો મુસાવાદા. વિસેસતો અનુપ્પત્તિધમ્મત્તા પટિનિવત્તા હુત્વા.

૧૪૦. તિવિધેન કુહનવત્થુનાતિ પચ્ચયપટિસેવન-સામન્તજપ્પન-ઇરિયાપથપવત્તનસઙ્ખાતેન પાપિચ્છતા નિબ્બત્તેન તિવિધેન કુહનવત્થુના. એતાય કુહનાય કરણભૂતાય પચ્ચયુપ્પાદનત્થં નિમિત્તં સીલં એતેસન્તિ યોજના. અત્તવિસયલાભહેતુ અક્કોસનખુંસનવમ્ભનાદિવસેન પિસનં ઘટ્ટનં વિહેઠનં નિપ્પેસો. ઇતો લદ્ધં અઞ્ઞસ્સ, તતો લદ્ધં પરસ્સ દત્વા એવં લાભેન લાભં નિજિગીંસતીતિ લાભેન લાભં નિજિગીંસના. પાળિયં આગતો કુહનાદિવસેન મિચ્છાઆજીવો. કો પન સોતિ આહ ‘‘આજીવહેતૂ’’તિઆદિ. તાસંયેવાતિ અવધારણં, ‘‘આજીવો કુપ્પમાનો કાયવચીદ્વારેસુ એવ કુપ્પતી’’તિ કત્વા વુત્તં.

૧૪૧. સમ્મા પસત્થા સોભના નિય્યાનિકા દિટ્ઠિ એતસ્સાતિ સમ્માદિટ્ઠિ, પુગ્ગલો. તસ્સ પન યસ્મા સમ્માદિટ્ઠિ સચ્ચાભિસમયસ્સ નિબ્બાનસચ્છિકિરિયાય અવસ્સયો, તસ્મા વુત્તં – ‘‘મગ્ગસમ્માદિટ્ઠિયં ઠિતસ્સા’’તિ. પહોતિ ભવતિ તાય સહેવ ઉપ્પજ્જતિ પવત્તતિ. પચ્ચવેક્ખણઞાણં યાથાવતો જાનનટ્ઠેન સમ્માઞાણન્તિ ઇધાધિપ્પેતં, તઞ્ચ ખો મગ્ગસમાધિમ્હિ ઠિતે એવ હોતીતિ ઇમમત્થં દસ્સેતું આહ – ‘‘મગ્ગસમ્માસમાધિમ્હિ…પે… સમ્માઞાણં પહોતી’’તિઆદિ. ઇમિના કિં દસ્સેતીતિ? યથા મગ્ગસમ્માદિટ્ઠિયં ઠિતો પુગ્ગલો, ‘‘સમ્માદિટ્ઠી’’તિ વુત્તો, એવં મગ્ગફલપચ્ચવેક્ખણઞાણે ઠિતો, ‘‘સમ્માઞાણો’’તિ વુત્તો, તસ્સ ચ મગ્ગફલસમ્માસમાધિપવત્તિયા પહોતિ સમ્માઞાણસ્સ સમ્માવિમુત્તિયા પહોતીતિ ઇમમત્થં દસ્સેતિ. ફલસમાધિ તાવ પવત્તતુ, મગ્ગસમાધિ પન કથન્તિ? તમ્પિ અકુપ્પભાવતાય અચ્ચન્તસમાધિભાવતો કિચ્ચનિપ્ફત્તિયા પવત્તતેવાતિ વત્તબ્બતં લભતિ. ઠપેત્વા અટ્ઠફલઙ્ગાનીતિ ફલભૂતાનિ સમ્માદિટ્ઠિઆદીનિ અટ્ઠઙ્ગાનિ, ‘‘સમ્માદિટ્ઠિસ્સ સમ્માસઙ્કપ્પો પહોતી’’તિઆદિના વિસું ગહિતત્તા ઠપેત્વા. સમ્માઞાણં પચ્ચવેક્ખણં કત્વાતિ પચ્ચવેક્ખણઞાણં સમ્માઞાણં કત્વા. ફલં કાતુન્તિ ફલધમ્મસહચરિતતાય વિપાકસભાવતાય ચ ‘‘ફલ’’ન્તિ લદ્ધનામે ફલસમ્પયુત્તધમ્મે સમ્માવિમુત્તિં કાતું વટ્ટતીતિ વુત્તં. તથા ચ વુત્તં સલ્લેખસુત્તવણ્ણનાયં (મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૮૩) ‘‘ફલસમ્પયુત્તાનિ પન સમ્માદિટ્ઠિઆદીનિ અટ્ઠઙ્ગાનિ ઠપેત્વા સેસધમ્મા સમ્માવિમુત્તીતિ વેદિતબ્બા’’તિ.

૧૪૨. નિજ્જિણ્ણાતિ નિજ્જીરિતા, વિદ્ધસ્તા વિનાસિતાતિ અત્થો. ફલં કથિતન્તિ ‘‘સમ્માદિટ્ઠિસ્સ, ભિક્ખવે, મિચ્છાદિટ્ઠિ નિજ્જિણ્ણા હોતી’’તિ ઇમિના વારેન સામઞ્ઞફલં કથિતન્તિ વદન્તિ, નિજ્જીરણં પટિપ્પસ્સમ્ભનન્તિ અધિપ્પાયો. નિજ્જીરણં પન સમુચ્છિન્દનન્તિ કત્વા, મજ્ઝિમભાણકા…પે… મગ્ગો કથિતોતિ વદન્તિ. દસ્સનટ્ઠેનાતિ પરિઞ્ઞાભિસમયાદિવસેન ચતુન્નં સચ્ચાનં પચ્ચક્ખતો દસ્સનટ્ઠેન. વિદિતકરણટ્ઠેનાતિ પચ્ચક્ખેન યથાદિટ્ઠાનં મગ્ગફલાનં પાકટકરણટ્ઠેન. તદધિમુત્તટ્ઠેનાતિ તસ્મિં યથાસચ્છિકતે નિબ્બાને અધિમુચ્ચનભાવેન.

કુસલપક્ખાતિ અનવજ્જકોટ્ઠાસા. મહાવિપાકદાનેનાતિ મહતો વિપુલસ્સ લોકુત્તરસ્સ સુખવિપાકસ્સ ચેવ કાયિકાદિદુક્ખવિપાકસ્સ ચ દાનેન.

યથા મહાવિપાકસ્સ દાનેન મહાચત્તારીસકં, તથા બહુતાયપિ મહાચત્તારીસકોતિ દસ્સેતું, ‘‘ઇમસ્મિઞ્ચ પન સુત્તે પઞ્ચ સમ્માદિટ્ઠિયો કથિતા’’તિઆદિ વુત્તં. બહુઅત્થોપિ હિ મહા-સદ્દો હોતિ ‘‘મહાજનો’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૨.૬૫). એત્થ ચ ‘‘નત્થિ દિન્ન’’ન્તિઆદિના વત્થુભેદેન દસ મિચ્છાદિટ્ઠિધમ્મા કથિતા, વત્થુભેદેનેવ, ‘‘અત્થિ દિન્ન’’ન્તિઆદિના દસ સમ્માદિટ્ઠિધમ્માતિ વીસતિ હોતિ. યથા ‘‘સમ્માદિટ્ઠિસ્સ, ભિક્ખવે, સમ્માસઙ્કપ્પો પહોતી’’તિઆદિના મગ્ગવસેન દસ સમ્મત્તધમ્મા, તપ્પટિપક્ખભૂતા ‘‘મિચ્છાદિટ્ઠિસ્સ મિચ્છાસઙ્કપ્પો પહોતી’’તિઆદિના અત્થતો દસ મિચ્છત્તધમ્માતિ વીસતિ, તથા ફલવસેન તેસુ એવં વીસતિ. કથં વારેપિ સમ્માદિટ્ઠિઆદયો દસાતિ વીસતિ? એવમેતે દ્વે ચત્તારીસકાનિ પુરિમેન સદ્ધિં તયો ચત્તારીસકા વિભાવિતાતિ વેદિતબ્બા.

૧૪૩. પસંસિયસ્સ ઉજુવિપચ્ચનીકં નિન્દિયં પસંસન્તોપિ અત્થતો પસંસિયં નિન્દન્તો નામ હોતિ. પસંસિયસ્સ ગુણપરિધંસનમુખેનેવ હિ નિન્દિયસ્સ પસંસાય પવત્તનતોતિ આહ – ‘‘મિચ્છાદિટ્ઠિનામાયં સોભનાતિ વદન્તોપિ સમ્માદિટ્ઠિં ગરહતિ નામા’’તિઆદિ. એવમાદીતિ આદિસદ્દેન ‘‘નત્થિ હેતુ નત્થિ પચ્ચયો સત્તાનં સંકિલેસાયા’’તિ (દી. નિ. ૧.૧૬૮; મ. નિ. ૨.૨૨૭) એવમાદિં સઙ્ગણ્હાતિ; તસ્મા એવંવાદિનોતિ એવં હેતુ પટિક્ખેપવાદિનોતિ અત્થો. ઓક્કન્તનિયામાતિ ઓગાળ્હમિચ્છત્તનિયામા. એવરૂપં લદ્ધિં ગહેત્વાતિઆદીસુ યં વત્તબ્બં, તં ચૂળપુણ્ણમસુત્તવણ્ણનાયં વુત્તનયમેવ તસ્મા તત્થ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. એદિસો હિ ‘‘બુદ્ધાનમ્પિ અતેકિચ્છો’’તિઆદિ વુત્તસદિસો.

અત્તનો નિન્દાભયેનાતિ ‘‘સમ્માદિટ્ઠિઞ્ચ નામેતે ગરહન્તી’’આદિના ઉપરિ પરેહિ વત્તબ્બનિન્દાભયેન. ઘટ્ટનભયેનાતિ તથા પરેસં આસાદનાભયેન. સહધમ્મેન પરેન અત્તનો ઉપરિ કાતબ્બનિગ્ગહો ઉપારમ્ભો, ગરહતો પરિત્તાસો ઉપારમ્ભભયં, તં પન અત્થતો ઉપવાદભયં હોતીતિ આહ ‘‘ઉપવાદભયેના’’તિ. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

મહાચત્તારીસકસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.