૨. છબ્બિસોધનસુત્તવણ્ણના

૯૮. ખીણા જાતીતિ અત્તનો જાતિક્ખયં પટિજાનન્તેન અરહત્તં બ્યાકતં હોતિ અરહતો તદભાવતો. તથા વુસિતં બ્રહ્મચરિયન્તિ મગ્ગબ્રહ્મચરિયવાસો મે પરિયોસિતોતિ પટિજાનન્તેનપિ. કતં કરણીયન્તિ ચતૂહિ મગ્ગેહિ ચતૂસુ સચ્ચેસુ પરિઞ્ઞાદિવસેન સોળસવિધસ્સપિ કિચ્ચસ્સ અત્તના નિટ્ઠાપિતભાવં પટિજાનન્તેનપિ. નાપરં ઇત્થત્તાયાતિ આયતિં પુનબ્ભવાભાવં, આયતિં વા પરિઞ્ઞાદિકરણીયાભાવં પટિજાનન્તેનપીતિ આહ – ‘‘એકેનપિ પદેન અઞ્ઞા બ્યાકતાવ હોતી’’તિ. દ્વિક્ખત્તું બદ્ધં પન સુબદ્ધં વિયાતિ વુત્તં. ઇધ પન અઞ્ઞાબ્યાકરણં ચતૂહિ પદેહિ આગતં, તસ્મા વત્તબ્બમેવ ચેત્થ નત્થીતિ અધિપ્પાયો. ચેતનાય દિટ્ઠવાદિતા નામ અરિયવોહારો. સભાવોતિ પકતિઅત્થો હિ અયં ધમ્મસદ્દો, ‘‘જાતિધમ્મા જરાધમ્મા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૨૭૪-૨૭૫) વિય તસ્મા, અનુધમ્મોતિ અરિયભાવં અનુગતા પકતીતિ અત્થો. પરમપ્પિચ્છતાય અરિયા અત્તનો ગુણે અનાવિકરોન્તાપિ સાસનસ્સ નિય્યાનિકભાવપવેદનત્થઞ્ચેવ સબ્રહ્મચારીનં સમ્માપટિપત્તિયં ઉસ્સાહજનનત્થઞ્ચ તાદિસાનં પરિનિબ્બાનસમયેયેવ આવિકરોન્તીતિ અધિપ્પાયેનાહ – ‘‘પરિનિબ્બુતસ્સ…પે… કાતબ્બો’’તિ.

૯૯. દુબ્બલન્તિ ફેગ્ગુ વિય સુભેજ્જનીયં બલવિરહિતં, અસારન્તિ અત્થો. વિરાગુતન્તિ પલુજ્જનસભાવં. વિગચ્છનસભાવન્તિ વિનાસગમનસભાવં. અનિચ્ચદુક્ખવિપરિણામત્તા અસ્સાસલેસસ્સપિ અભાવતો અસ્સાસવિરહિતં. આરમ્મણકરણવસેન સમન્નાગમનવસેન ચ યથારહં ઉપેન્તિ ઉપગચ્છન્તીતિ ઉપયા, ‘‘એતં મમ, એસો મે અત્તા’’તિ ઉપાદિયન્તિ દળ્હગ્ગાહં ગણ્હન્તીતિ ઉપાદાના. અધિતિટ્ઠતિ ચેતસો અભિનન્દનભૂતાતિ ચેતસો અધિટ્ઠાનં. તાહીતિ તણ્હાદિટ્ઠીહિ. તન્તિ ચિત્તં. અભિનિવિસતીતિ અભિરતિવસેન નિવિસતિ, અયઞ્હેત્થ અત્થો – સક્કાયધમ્મેસુ ચિત્તં અભિનિવિસતિ ‘‘એતં મમં, એસો મે અત્તા’’તિ અજ્ઝોસાય તિટ્ઠતિ એતાહિ અભિનિવેસાહિ, તથા સક્કાયધમ્મેસુ ચિત્તં અનુસેતિ એતાહીતિ અનુસયા, તણ્હાદિટ્ઠિયો. યદગ્ગેન હિ તેભૂમકધમ્મેસુ રાગાદયો અનુસેન્તિ, તદગ્ગેન તંસહગતધમ્મા તત્થ અનુસેન્તીતિ પરિયાયેન, ‘‘તં અનુસેતી’’તિ વુત્તં. ખયા વિરાગાતિ હેતુમ્હિ નિસ્સક્કવચનન્તિ ‘‘ખયેન વિરાગેના’’તિ હેતુમ્હિ કરણવસેન અત્થો વુત્તો. વિરાગેનાતિ ચ ઇતિસદ્દો આદિ અત્થો. તેન ‘‘નિરોધેના’’તિ એવમાદિકં ગહિતં હોતિ. અઞ્ઞમઞ્ઞવેવચનાનેવ ઉપયાદીનં સમુચ્છેદસ્સેવ બોધનતો.

૧૦૦. પતિટ્ઠાતિ એત્થ સેસભૂતત્તયં ઉપાદારૂપઞ્ચાતિ પતિટ્ઠાના, નિજ્જીવટ્ઠેન ધાતુચાતિ પતિટ્ઠાનધાતુ. ન્હાનીયચુણ્ણં બાહિરઉદકં વિય સેસભૂતત્તયં આબન્ધતીતિ આબન્ધનં. પચનીયભત્તં બાહિરતેજો વિય સેસભૂતત્તયં પરિપાચેતીતિ પરિપાચનં. બાહિરવાતો વિય સેસભૂતત્તયં વિત્થમ્ભેતીતિ વિત્થમ્ભનં. ધાતુસદ્દત્થો વુત્તોયેવ. અસમ્ફુટ્ઠધાતૂતિ અસમ્ફુસિતભાવો તેસં વિપરિમટ્ઠતાભાવતો. વિજાનનં આરમ્મણૂપલદ્ધિ. અહં અત્તાતિ અહં, ‘‘રૂપધમ્મો મે અત્તા’’તિ અત્તકોટ્ઠાસેન અત્તભાવેન ન ઉપગમિં ન ગણ્હિં. નિસ્સિતનિસ્સિતાપિ નિસ્સિતા એવ નામાતિ આહ ‘‘પથવીધાતુનિસ્સિતાવા’’તિ. અત્તના વા પન તન્નિસ્સિતાતિ ‘‘એકેન પરિયાયેના’’તિ. ઉપાદારુપમ્પિ કામં નિસ્સિતમ્પિ હોતિ. તથાપિ તં નિસ્સિતં હોતિયેવાતિ તં ન ઉદ્ધટં. પરિચ્છેદકરત્તા પરિચ્છેદાકાસસ્સ ‘‘અવિનિબ્ભોગવસેના’’તિ વુત્તં. તેન ચ તથા પરિચ્છિન્નત્તા સબ્બમ્પિ ભૂતુપાદારૂપં આકાસધાતુનિસ્સિતં નામ. તં નિસ્સાય પવત્તિયા ઉપાદારૂપં વિય ભૂતરૂપાનિ, અરૂપક્ખન્ધા વિય ચ વત્થુરૂપાનિ, ‘‘તંનિસ્સિતરૂપવત્થુકા અરૂપક્ખન્ધા’’તિ વુત્તનયેન આકાસધાતુનિસ્સિતચક્ખાદિરૂપધમ્મવત્થુકા વેદનાદયો અરૂપક્ખન્ધા આકાસધાતુનિસ્સિતા નામાતિ ઇમમત્થં તથા-સદ્દેન ઉપસંહરતિ. ઇધાપીતિ આકાસધાતુનિસ્સિતપદેપિ, ન પથવીધાતુનિસ્સિતપદાદીસુ એવ. રૂપારૂપન્તિ સબ્બમ્પિ રૂપારૂપં ગહિતમેવ હોતિ, અગ્ગહિતં નત્થિ. સહજાતા…પે… નિસ્સિતન્તિ ઇદં નિપ્પરિયાયસિદ્ધં નિસ્સયત્તં ગહેત્વા વુત્તં. હેટ્ઠા વુત્તનયેન પરિયાયસિદ્ધે નિસ્સયત્તે ગય્હમાને – ‘‘પચ્છાજાતપચ્ચયોતિ પચ્છાજાતા ચિત્તચેતસિકા ધમ્મા પુરેજાતસ્સ ઇમસ્સ કાયસ્સ પચ્છાજાતપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૧૧) વચનતો સબ્બં ચતુસમુટ્ઠાનિકરૂપં, ‘‘વિઞ્ઞાણધાતુનિસ્સિત’’ન્તિ વત્તબ્બં. તથા અનન્તરવિઞ્ઞાણધાતુપચ્ચયા પવત્તનતો, ‘‘વિઞ્ઞાણધાતુનિસ્સિત’’ન્તિ વત્તબ્બં.

૧૦૧. રુપ્પતિ વણ્ણવિકારં આપજ્જમાનં હદયઙ્ગતભાવં પકાસેતીતિ રૂપન્તિ અયમત્થો ચક્ખુદ્વારે આપાથગતે રૂપાયતને નિપ્પરિયાયતો લબ્ભતિ, ન આપાથમનાગતે. ચક્ખુવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતબ્બભાવો પન આપાથમનાગતેપિ તસ્મિં લબ્ભતેવ તંસભાવાનતિવત્થનતો. રૂપાયતનં દ્વિધા વિભજિત્વા. થેરો પન આપાથં અનાગતસ્સાપિ રૂપાયતનસ્સ રૂપભાવં ન સક્કા પટિક્ખિપિતુન્તિ દ્વિધાકરણં નાનુજાનન્તો છન્નોવાદં નિદસ્સેતિ, ‘‘ઉપરિ છન્નોવાદે કિન્તિ કરિસ્સથા’’તિ. તત્થ હિ ‘‘ચક્ખું, આવુસો છન્ન, ચક્ખુવિઞ્ઞાણં ચક્ખુવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતબ્બે ધમ્મે’’તિ (મ. નિ. ૩.૩૯૧) આગતં, ન ચેત્થ ચક્ખુદ્વારે આપાથં આગતમેવ રૂપાયતનં ચક્ખુવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતબ્બપદેન ગહિતં, ન આપાથં અનાગતન્તિ સક્કા વિઞ્ઞાતું અવિસેસેનેવ રૂપાયતનેન તણ્હામાનદિટ્ઠિગાહાભાવસ્સ જોતિતત્તા. તેનાહ ‘‘ન યિદં લબ્ભતી’’તિ. રૂપમેવાતિ રૂપાયતનમેવ. યદિ એવં ‘‘ચક્ખુવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતબ્બેસુ ધમ્મેસૂ’’તિ પદં કથં નેતબ્બન્તિ આહ – ‘‘ચક્ખુવિઞ્ઞાણસમ્પયુત્તા પના’’તિઆદિ. ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન સદ્ધિં વિઞ્ઞાતબ્બેસૂતિ યેન મનોવિઞ્ઞાણેન ચક્ખુવિઞ્ઞાણં અનિચ્ચન્તિઆદિના ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન સદ્ધિં તેન વિઞ્ઞાતબ્બેસુ તંસમ્પયુત્તધમ્મેસૂતિ અત્થો. તણ્હાછન્દોતિ તસ્સનસભાવો છન્દો, ન કત્તુકમ્યતા છન્દોયેવાતિ તણ્હાછન્દો. રજ્જનવસેનાતિ વત્થં વિય રઙ્ગજાતં ચિત્તસ્સ અનુરઞ્જનવસેન. અભિનન્દનવસેનાતિ આરમ્મણે અભિરમિત્વા નન્દનવસેન. સપ્પીતિકતણ્હા હિ નન્દીતિ વુચ્ચતિ. તણ્હાયનવસેન તણ્હા.

૧૦૨. અહઙ્કારોતિ ‘‘સેય્યોહમસ્મી’’તિઆદિના (ધ. સ. ૧૧૨૧, ૧૨૩૯; વિભ. ૮૩૨, ૮૬૬; સં. નિ. ૪.૧૦૮; મહાનિ. ૨૧, ૧૭૮) અહંકરણં. યેન હિ મમં કરોતિ, એતં મમઙ્કારો. સ્વેવાતિ ‘‘અહઙ્કારો’’તિ વુત્તમાનો. એવં ચતુત્થજ્ઝાને નિદ્દિટ્ઠે સબ્બાસુ લોકિયાભિઞ્ઞાસુ વુચ્ચમાનાસુ હેટ્ઠા વિજ્જાદ્વયં વત્તબ્બન્તિ અધિપ્પાયેન, ‘‘પુબ્બેનિવાસં દિબ્બચક્ખુઞ્ચ અવત્વા કસ્મા વુત્ત’’ન્તિ આહ? ઇતરો ઇધ સબ્બવારેસુપિ લોકુત્તરધમ્મપુચ્છા અધિકતા તસ્મા ‘‘સો એવં સમાહિતે’’તિઆદિના તતિયા વિજ્જા કથિતાતિ દસ્સેન્તો, ‘‘ભિક્ખૂ લોકિયધમ્મં ન પુચ્છન્તી’’તિઆદિમાહ. એકવિસ્સજ્જિતસુત્તં નામેતં તતિયવિજ્જાય એવ આગતત્તા. અરિયધમ્મવસેનપિસ્સ સમઞ્ઞા અત્થેવાતિ દસ્સેન્તો, ‘‘છબ્બિસોધનન્તિપિસ્સ નામ’’ન્તિ વત્વા તેસુ ધમ્મેસુ ભેદં દસ્સેતું, ‘‘એત્થ હી’’તિઆદિ વુત્તં. વિસુદ્ધાતિ તસ્સા ચોદનાય સોધનવસેન વિસોધિતા. એકમેવ કત્વાતિ એકવારવસેનેવ પાળિયં એકજ્ઝં આગતત્તા એકમેવ કોટ્ઠાસં કત્વા. યદિ એવં કથં વા છબ્બિસોધનતાતિ આહ – ‘‘ચતૂહિ આહારેહિ સદ્ધિ’’ન્તિ કથં પનેત્થ ચત્તારો આહારા ગહેતબ્બાતિ? કેચિ તાવ આહુ – ‘‘સાધૂતિ ભાસિતં અભિનન્દિત્વા અનુમોદિત્વા ઉત્તરિ પઞ્હો પુચ્છિતબ્બો’’તિ હેટ્ઠા આગતેન નયેન આહારવારો આહરિત્વા વત્તબ્બોતિ. ‘‘બહિદ્ધા સબ્બનિમિત્તેસૂ’’તિ એત્થ આહારાનમ્પિ સઙ્ગહિતત્તા આહારા અત્થતો આગતા એવાતિ અઞ્ઞે. અપરે પન રૂપક્ખન્ધગ્ગહણેન કબળીકારો આહારો, સઙ્ખારક્ખન્ધગ્ગહણેન ફસ્સાહારો, મનોસઞ્ચેતનાહારગ્ગહણેન વિઞ્ઞાણાહારો સરૂપતોપિ ગહિતોતિ વદન્તિ.

‘‘છબ્બિસોધન’’ન્તિ ઇમસ્સ સુત્તસ્સ સમઞ્ઞાય અન્વત્થતં દસ્સેત્વા આયતિમ્પિ તાદિસેન બ્યાકરણેન ભિક્ખૂનં પટિપત્તિમ્પિ દસ્સનત્થં, ‘‘ઇમે પના’’તિઆદિ આરદ્ધં. વિનયનિદ્દેસપરિયાયેનાતિ વિનયનિદ્દેસે આગતેન કારણેન. વિનયે વા આગતનિદ્દેસાનુક્કમેન.

અધિગન્તબ્બતો અધિગમો, ઝાનાદિઅધિગમપુચ્છા. તેનાહ – ‘‘ઝાનવિમોક્ખાદીસૂ’’તિઆદિ. ઉપાયપુચ્છાતિ અધિગમોપાયપુચ્છા. કિન્તીતિ કેન પકારેન વિધિનાતિ અત્થો.

કતમેસં ત્વં ધમ્માનં લાભીતિ ઇદં પન પુબ્બે ‘‘કિં તે અધિગત’’ન્તિ અનિદ્ધારિતભેદા ઝાનાદિવિસેસા પુચ્છિતાતિ ઇદાનિ તેસં નિદ્ધારેત્વા પુચ્છનાકારદસ્સનં. તસ્માતિ યસ્મા યથાવુત્તેહિ આકારેહિ અધિગમબ્યાકરણં સોધેતબ્બં, તસ્મા. એત્તાવતાવાતિ એત્તકેન બ્યાકરણમત્તેનેવ ન સક્કારો કાતબ્બો. બ્યાકરણઞ્હિ એકચ્ચસ્સ અયાથાવતોપિ હોતિ, યથા નામ જાતરૂપપતિરૂપં જાતરૂપં વિય ખાયતીતિ જાતરૂપં નિઘંસનતાપનછેદનેહિ સોધેતબ્બં એવમેવં ઇમેસુ ઇદાનેવ વુત્તેસુ છસુ ઠાનેસુ પક્ખિપિત્વા સોધનત્થં વત્તબ્બો વિમોક્ખાદીસૂતિ આદિ-સદ્દેન સમાધિ-સમાપત્તિ-ઞાણદસ્સન-મગ્ગભાવના-ફલસચ્છિકિરિયા સઙ્ગણ્હાતિ.

પાકટો હોતિ અધિગતવિસેસસ્સ સતિસમ્મોસાભાવતો. સેસપુચ્છાસુપિ ‘‘પાકટો હોતી’’તિ પદે એસેવ નયો. ઉગ્ગહપરિપુચ્છાકુસલાતિ સજ્ઝાયમગ્ગસંવણ્ણનાસુ નિપુણા. યાય પટિપદાય યસ્સ અરિયમગ્ગો આગચ્છતિ, સા પુબ્બભાગપટિપત્તિ આગમનપટિપદા. સોધેતબ્બાતિ સુદ્ધા ઉદાહુ અસુદ્ધાતિ વિચારણવસેન સોધેતબ્બા. ન સુજ્ઝતીતિ તત્થ તત્થ પમાદપટિપત્તિભાવતો. અપનેતબ્બો અત્તનો પટિઞ્ઞાય. ‘‘સુજ્ઝતી’’તિ વત્વા સુજ્ઝનાકારં દસ્સેતું, ‘‘દીઘરત્ત’’ન્તિઆદિ વુત્તં. પઞ્ઞાયતીતિ એત્થ ‘‘યદી’’તિ પદં આનેત્વા યદિ સો ભિક્ખુ તાય પટિપદાય યદિ પઞ્ઞાયતીતિ સમ્બન્ધો. ખીણાસવપટિપત્તિસદિસા પટિપદા હોતિ દીઘરત્તં વિક્ખમ્ભિતકિલેસત્તા.

નદિયા સમુદ્દં પક્ખન્દનટ્ઠાનં નદીમુખદ્વારં. મદ્દમાનોતિ બદરસાળવં સરસં પત્તે પક્ખિત્તો હુત્વા મદ્દમાનો. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

છબ્બિસોધનસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.