૧૦. સઙ્ખારુપપત્તિસુત્તવણ્ણના

૧૬૦. સઙ્ખારુપપત્તિન્તિ વિપાકક્ખન્ધસઞ્ઞિતાનં સઙ્ખારાનં ઉપ્પત્તિં, નિબ્બત્તિન્તિ અત્થો. યસ્મા અવધારણં એતસ્મિં પદે ઇચ્છિતબ્બન્તિ, ‘‘સઙ્ખારાનંયેવ ઉપપત્તિ’’ન્તિ વત્વા તેન નિવત્તિતં દસ્સેન્તો, ‘‘ન સત્તસ્સા’’તિ આહ. તેન સત્તો જીવો ઉપ્પજ્જતીતિ મિચ્છાવાદં પટિક્ખિપતિ. એવં ઉપ્પજ્જનકધમ્મવસેન ઉપ્પત્તિં દસ્સેત્વા ઇદાનિ ઉપ્પત્તિજનકધમ્મવસેનપિ તં દસ્સેતું, ‘‘પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારેન વા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ કામેસુ પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારેનપિ ઉપપત્તિ હોતિ, સા પન ઇમસ્મિં સુત્તે ગહિતાતિ. પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારેન વાતિ વા-સદ્દો અવુત્તત્થાપેક્ખણવિકપ્પત્થો, અવુત્તત્થાપેક્ખાય પન ન આગતો ‘‘આનેઞ્જાભિસઙ્ખારેના’’તિ. અથ વા ઉપપત્તિ આગતા, એવં કિચ્ચં આગતં, આનેઞ્જાભિસઙ્ખારો પનેત્થ સરૂપેન અનાગતોપિ પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારગ્ગહણેનેવ ગહિતોતિ દટ્ઠબ્બં. કેચિ પન ‘‘પુઞ્ઞાનેઞ્જાભિસઙ્ખારેના’’તિ પઠન્તિ. ભવૂપગક્ખન્ધાનન્તિ સુગતિભવૂપગાનં ઉપાદાનક્ખન્ધાનં.

૧૬૧. લોકિકા વટ્ટન્તિ કમ્મવટ્ટસ્સ ગહણતો. ભવૂપપત્તિહેતુભૂતા ઓકપ્પનીયસદ્ધા ચતુપારિસુદ્ધિસીલં તાદિસં બુદ્ધવચનબાહુસચ્ચં આમિસપરિચ્ચાગો કમ્મસ્સકતાઞાણં કમ્મફલદિટ્ઠિ ચ ઇમે સદ્ધાદયો વેદિતબ્બા. ઠપેતીતિ પણિદહનવસેન ઠપેતિ. પણિદહતીતિ હિ અયમેત્થ અત્થો. પતિટ્ઠાપેતીતિ તત્થ સુપ્પતિટ્ઠિતં કત્વા ઠપેતિ. સહપત્થનાયાતિ, ‘‘અહો વતાહં…પે… ઉપપજ્જેય્ય’’ન્તિ એવં પવત્તપત્થનાય સહ. સદ્ધાદયોવાતિ યથાવુત્તા સદ્ધાદયો એવ પઞ્ચ ધમ્મા ઉપપત્તિયા સઙ્ખરણટ્ઠેન સઙ્ખારા, તસ્મા એવ અઞ્ઞેહિ વિસિટ્ઠભવૂપહરણટ્ઠેન વિહારા નામાતિ. તસ્મિં ઠાનેતિ તસ્મિં ઉપપત્તિટ્ઠાને.

પઞ્ચધમ્માવ તંસમઙ્ગીપુગ્ગલો ઉપપત્તિં મગ્ગતિ ગવેસતિ એતેનાતિ મગ્ગો. પટિપજ્જતિ એતાયાતિ પટિપદા. ચેતના પનેત્થ સુદ્ધસઙ્ખારતાય સદ્ધાદિગ્ગહણેનેવ ગહિતા, તસ્મા અવધારણં કતં. ઉપપત્તિપકપ્પનવસેનેવ પવત્તિયા પત્થનાગહણેનેવ તસ્સા ગહણન્તિ કેચિ. ચિત્તકરયુત્તગતિનિબ્બત્તનધમ્મવસેન અવધારણસ્સ કતત્તા. ચેતના હિ નામ કમ્મં, તસ્સા ઉપપત્તિનિબ્બત્તને વત્તબ્બમેવ નત્થિ, તસ્સા પન કિચ્ચકરણા સદ્ધાદયો પત્થના ચાતિ ઇમે ધમ્મા સહકારિનો ભવૂપપત્તિયા નિયામકા હોન્તીતિ તત્રૂપપત્તિયા પવત્તન્તીતિ તેસં મગ્ગાદિભાવો વુત્તો. તેનાહ ‘‘યસ્સ હી’’તિઆદિ. તેન સદ્ધા પત્થના ચાતિ ઉભયે ધમ્મા સહિતા હુત્વા કમ્મં વિસેસેન્તા ગતિં નિયમેન્તીતિ દસ્સેતિ, પટિસન્ધિગ્ગહણં અનિયતં કેવલસ્સ કમ્મસ્સ વસેનાતિ અધિપ્પાયો. કામઞ્ચેત્થ ‘‘કમ્મં કત્વા’’તિ વુત્તં, કમ્માયૂહનતો પન પગેવ પત્થનં ઠપેતુમ્પિ વટ્ટતિયેવ. કમ્મં કત્વાતિ ચેત્થ ‘‘તાપેત્વા ભુઞ્જતિ, ભુત્વા સયતી’’તિઆદીસુ વિય ન કાલનિયમો, કમ્મં કત્વા યદા કદાચિ પત્થનં કાતું વટ્ટતીતિ ચ ઇદં ચારિત્તદસ્સનં વિય વુત્તં. યથા હિ ભવપત્થના યાવ મગ્ગેન ન સમુચ્છિજ્જતિ, તાવ અનુપ્પન્નાભિનવકતૂપચિતસ્સ કમ્મસ્સ પચ્ચયો હોતિયેવ. પુન તથા વિસેસપચ્ચયો, યથા નિયમેત્વા ઉપ્પાદિતા. તેન વુત્તં – ‘‘યસ્સ પઞ્ચ ધમ્મા અત્થિ, ન પત્થના તસ્સ ગતિ અનિબદ્ધા’’તિ.

૧૬૫. સબ્બસોવાતિ ‘‘ઇદં કાળકં સામં સેતં હરિતં મણ્ડલં અપરિમણ્ડલં ચતુરંસં પરિપુણ્ણં ખુદ્દકં મહન્ત’’ન્તિઆદિના સબ્બસોવ પાકટં હોતિ.

૧૬૭. સુન્દરોતિ કાળકાદિદોસરહિતતાય સોભનો. આકરસમ્પન્નો સમ્પન્નઆકરુપ્પત્તિયા. ધોવનાદીહીતિ ધોવનતાપનમજ્જનાદીહિ.

૧૬૮. લોકધાતૂનં સતસહસ્સં અત્તનો વસે વત્તનતો સતસહસ્સો. તસ્સ પન તત્થ ઓભાસકરણં પાકટન્તિ આહ ‘‘આલોકફરણબ્રહ્મા’’તિ. અયમેવ નયો હેટ્ઠા ‘‘સહસ્સો બ્રહ્મા’’તિઆદીસુપિ. નિક્ખેન કતન્તિ નિક્ખપરિમાણેન જમ્બોનદેન કતં. નિક્ખં પન વીસતિસુવણ્ણન્તિ કેચિ. પઞ્ચવીસતિસુવણ્ણન્તિ અપરે. સુવણ્ણં નામ ચતુધરણન્તિ વદન્તિ. ઘટ્ટનમજ્જનક્ખમં ન હોતિ પરિત્તભાવતો. અતિરેકેનાતિ પઞ્ચસુવણ્ણઅતિરેકેન નિક્ખપ્પમાણં અસમ્પત્તેન. વણ્ણવન્તં પન ન હોતિ અવિપુલતાય ઉળારં હુત્વા અનુપટ્ઠાનતો. અવણ્ણવન્તતાય એવ ફરુસધાતુકં ખાયતિ. તાસૂતિ તાસુ ભૂમીસુ, યત્થ સાખા વડ્ઢિત્વા ઠિતા. તેતિ સુવણ્ણઙ્કુરા. પચિત્વાતિ તાપેત્વા. સમ્પહટ્ઠન્તિ સમુજ્જલીકતન્તિ આહ – ‘‘ધોતઘટ્ટિતપમજ્જિત’’ન્તિ, તમ્બમત્તિકલેપં કત્વા ધોતઞ્ચેવ પાસાણાદિના ઘટ્ટિતઞ્ચ એળકલોમાદિના પમજ્જિતઞ્ચાતિ અત્થો.

એતદેવાતિ આલોકં વડ્ઢેત્વા એત્થ આલોકફરણમેવ. અથ વા યં દિબ્બચક્ખુફરણં, આલોકફરણમ્પિ એતદેવ. યત્તકઞ્હિ ઠાનં યોગી કસિણાલોકેન ફરતિ; તત્તકં ઠાનં દિબ્બચક્ખુઞાણં ફુસતીતિ દિબ્બચક્ખુફરણે દસ્સિતે આલોકફરણં દસ્સિતમેવાતિ અત્થો. સબ્બત્થાતિ સબ્બસ્મિં ‘‘ફરિત્વા’’તિ આગતટ્ઠાને. અવિનાસેન્તેનાતિ અસમ્ભિન્નેન.

કસિણફરણં વિયાતિ કસિણોભાસેન ફરણં વિય દિસ્સતિ ઉપટ્ઠાતિ, મણિપભાફરણસ્સ વિય બ્રહ્મલોકે ધાતુફરણસ્સ દસ્સિતત્તાતિ અધિપ્પાયો. સરીરપભા પન નિક્ખપભાસદિસાતિ, ‘‘નિક્ખોપમ્મે સરીરફરણં વિય દિસ્સતી’’તિ વુત્તં. અટ્ઠકથા નામ નત્થીતિ પાળિપદસ્સ અત્થવણ્ણનાય નામ નિચ્છિતાય ભવિતબ્બં, અવિનિચ્છિતાય પન નત્થિ વિયાતિ અકથનં નામ અટ્ઠકથાય અનાચિણ્ણન્તિ તસ્સ વાદં પટિક્ખિપિત્વા. યથા હિ વત્તબ્બં, તથા અવત્વા ‘‘વિયા’’તિ વચનં કિમત્થિયન્તિ અધિપ્પાયો. બુદ્ધાનં બ્યામપ્પભા બ્યામપ્પદેસે સબ્બકાલં અધિટ્ઠાતિ વિય તસ્સ બ્રહ્મુનો સરીરફરણં સરીરાભાય પત્થરણં સબ્બકાલિકં. ચત્તારિમાનિ ઇતરાનિ ફરણાનિ અવિનાસેત્વા અઞ્ઞમઞ્ઞમભિન્દિત્વા કથેતબ્બં. ફરણપદસ્સેવ વેવચનં ‘‘અધિમુચ્ચનેનેવ ફરણ’’ન્તિ. પત્થરતીતિ યથાવુત્તં ફરણવસેન પત્થરતિ. જાનાતીતિ અધિમુચ્ચનવસેન જાનાતિ.

૧૬૯. આદયોતિ આદિ-સદ્દેન સુભે સઙ્ગણ્હાતિ. આભાતિ દુતિયજ્ઝાનભૂમિકે દેવે એકજ્ઝં ગહેત્વા સાધારણતો વુત્તં. તતો સુભાતિ તતિયજ્ઝાનભૂમિકે. તેનાહ – ‘‘પાટિયેક્કા દેવા નત્થી’’તિઆદિ. સાધારણતો કતાયપિ પત્થનાય ઝાનઙ્ગં પરિત્તં ભાવિતઞ્ચે, પરિત્તાભેસુ ઉપપત્તિ હોતિ, મજ્ઝિમઞ્ચે, અપ્પમાણાભેસુ, પણીતઞ્ચે, આભસ્સરેસુ ઉપપત્તિ હોતીતિ દટ્ઠબ્બં. સુભાતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ સુવિઞ્ઞેય્યોતિ આહ – ‘‘વેહપ્ફલાદિવારા પાકટાયેવા’’તિ.

કામાવચરેસુ નિબ્બત્તતૂતિઆદિના સદ્ધાદીનં અજ્ઝાનવિપસ્સનાનં કથં તદધિટ્ઠાનં હોતીતિ આસઙ્કતિ. ઇતરો સદ્ધાદીનં અજ્ઝાનસભાવત્તેપિ ઝાનવિપસ્સનાનં અધિટ્ઠાનં નિસ્સયપચ્ચયાદિવસેન સપ્પચ્ચયત્તા બ્રહ્મલોકૂપપત્તિં નિબ્બાનઞ્ચ આવહન્તીતિ દસ્સેન્તો, ‘‘ઇમે પઞ્ચ ધમ્મા’’તિઆદિમાહ. તત્થ સીલન્તિ સમ્ભારસીલં. અનાગામી સમુચ્છિન્નઓરમ્ભાગિયસંયોજનો સમાનો સચે સબ્બસો ઉપપત્તિયો અતિક્કમિતું ન સક્કોતિ, અરિયભૂમીસુ એવ નિબ્બત્તતિ યથૂપચિતઝાનકમ્મુનાતિ આહ – ‘‘અનાગામિ…પે… નિબ્બત્તતી’’તિ. ઉપરિમગ્ગન્તિ અગ્ગમગ્ગં ભાવેત્વા. આસવક્ખયન્તિ સબ્બસો આસવાનં ખયં પહાનં પાપુણાતિ. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

સઙ્ખારુપપત્તિસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

નિટ્ઠિતા ચ અનુપદવગ્ગવણ્ણના.