૧. અનુપદસુત્તવણ્ણના

૯૩. ઇદ્ધિમાતિ ગુણો પાકટો પરતોઘોસેન વિના પાસાદકમ્પનદેવચારિકાદીહિ સયમેવ પકાસભાવતો; ધુતવાદાદિગુણાનમ્પિ તથાભાવે એતેનેવ નયેન તેસં ગુણાનં પાકટયોગતો ચ પરેસં નિચ્છિતભાવતો ચ. પઞ્ઞવતો ગુણાતિ પઞ્ઞાપભેદપભાવિતે ગુણવિસેસે સન્ધાય વદતિ. તે હિ યેભુય્યેન પરેસં અવિસયા. તેનાહ – ‘‘ન સક્કા અકથિતા જાનિતુ’’ન્તિ. વિસભાગા સભાગા નામ અયોનિસોમનસિકારબહુલેસુ પુથુજ્જનેસુ, તે પન અપ્પહીનરાગદોસતાય પરસ્સ વિજ્જમાનમ્પિ ગુણં મક્ખેત્વા અવિજ્જમાનં અવણ્ણમેવ ઘોસેન્તીતિ આહ – ‘‘વિસભાગ…પે… કથેન્તી’’તિ.

યા અટ્ઠારસન્નં ધાતૂનં સમુદયતો અત્થઙ્ગમતો અસ્સાદતો આદીનવતો યથાભૂતં પજાનના, અયં ધાતુકુસલતા. આયતનકુસલતાયપિ એસેવ નયો. અવિજ્જાદીસુ દ્વાદસસુ પટિચ્ચસમુપ્પાદઙ્ગેસુ કોસલ્લં પટિચ્ચસમુપ્પાદકુસલતા. ઇદં ઇમસ્સ ફલસ્સ ઠાનં કારણં, ઇદં અટ્ઠાનં અકારણન્તિ એવં ઠાનઞ્ચ ઠાનતો, અટ્ઠાનઞ્ચ અટ્ઠાનતો યથાભૂતં પજાનના, અયં ઠાનાટ્ઠાનકુસલતા. યો પન ઇમેસુ ધાતુઆદીસુ પરિઞ્ઞાભિસમયાદિવસેન નિસ્સઙ્ગગતિયા પણ્ડાતિ લદ્ધનામેન ઞાણેન ઇતો ગતો પવત્તો, અયં પણ્ડિતો નામાતિ આહ – ‘‘ઇમેહિ ચતૂહિ કારણેહિ પણ્ડિતો’’તિ. મહન્તાનં અત્થાનં પરિગ્ગણ્હનતો મહતી પઞ્ઞા એતસ્સાતિ મહાપઞ્ઞો. સેસપદેસુપિ એસેવ નયોતિ આહ – ‘‘મહાપઞ્ઞાદીહિ સમન્નાગતોતિ અત્થો’’તિ.

નાનત્તન્તિ યાહિ મહાપઞ્ઞાદીહિ સમન્નાગતત્તા થેરો ‘‘મહાપઞ્ઞો’’તિઆદિના કિત્તીયતિ, તાસં મહાપઞ્ઞાદીનં ઇદં નાનત્તં અયં વેમત્તતા. યસ્સ કસ્સચિ (દી. નિ. ટી. ૩.૨૧૬; સં. નિ. ટી. ૧.૧.૧૧૦; અ. નિ. ટી. ૧.૧.૫૮૪) વિસેસતો અરૂપધમ્મસ્સ મહત્તં નામ કિચ્ચસિદ્ધિયા વેદિતબ્બન્તિ તદસ્સ કિચ્ચસિદ્ધિયા દસ્સેન્તો, ‘‘મહન્તે સીલક્ખન્ધે પરિગ્ગણ્હાતીતિ મહાપઞ્ઞા’’તિઆદિમાહ. તત્થ હેતુમહન્તતાય પચ્ચયમહન્તતાય નિસ્સયમહન્તતાય પભેદમહન્તતાય કિચ્ચમહન્તતાય ફલમહન્તતાય આનિસંસમહન્તતાય ચ સીલક્ખન્ધસ્સ મહન્તભાવો વેદિતબ્બો. તત્થ હેતૂ અલોભાદયો, પચ્ચયા હિરોત્તપ્પસદ્ધાસતિવીરિયાદયો. નિસ્સયા સાવકબોધિપચ્ચેકબોધિસમ્માસમ્બોધિનિયતતા તંસમઙ્ગિનો ચ પુરિસવિસેસા. પભેદો ચારિત્તાદિવિભાગો. કિચ્ચં તદઙ્ગાદિવસેન પટિપક્ખસ્સ વિધમનં. ફલં સગ્ગસમ્પદા નિબ્બાનસમ્પદા ચ. આનિસંસો પિયમનાપતાદિ. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૯) આકઙ્ખેય્યસુત્તાદીસુ (મ. નિ. ૧.૬૪ આદયો) ચ આગતનયેન વેદિતબ્બો. ઇમિના નયેન સમાધિક્ખન્ધાદીનમ્પિ મહન્તતા યથારહં નિદ્ધારેત્વા વેદિતબ્બા, ઠાનાટ્ઠાનાદીનં પન મહન્તભાવો મહાવિસયતાય વેદિતબ્બો. તત્થ ઠાનાટ્ઠાનાનં મહાવિસયતા બહુધાતુકસુત્તે (મ. નિ. ૩.૧૨૪ આદયો) સયમેવ આગમિસ્સતિ. વિહારસમાપત્તીનં સમાધિક્ખન્ધે નિદ્ધારિતનયેન વેદિતબ્બા, અરિયસચ્ચાનં સકલસાસનસઙ્ગહણતો સચ્ચવિભઙ્ગે (વિભ. ૧૮૯ આદયો) તંસંવણ્ણનાસુ (વિભ. અટ્ઠ. ૧૮૯ આદયો) આગતનયેન. સતિપટ્ઠાનાદીનં વિભઙ્ગાદીસુ (વિભ. ૩૫૫ આદયો) તંસંવણ્ણનાદીસુ (વિભ. અટ્ઠ. ૩૫૫ આદયો) ચ આગતનયેન. સામઞ્ઞફલાનં મહતો હિતસ્સ મહતો સુખસ્સ મહતો અત્થસ્સ મહતો યોગક્ખેમસ્સ નિપ્ફત્તિભાવતો સન્તપણીતનિપુણઅતક્કાવચરપણ્ડિતવેદનીયભાવતો ચ. અભિઞ્ઞાનં મહાસમ્ભારતો મહાવિસયતો મહાકિચ્ચતો મહાનુભાવતો મહાનિપ્ફત્તિતો ચ. નિબ્બાનસ્સ મદનિમ્મદનાદિમહત્થસિદ્ધિતો મહન્તતા વેદિતબ્બા.

પુથુપઞ્ઞાતિ એત્થાપિ વુત્તનયાનુસારેન અત્થો વેદિતબ્બો. અયં પન વિસેસો – નાનાખન્ધેસુ ઞાણં પવત્તતીતિ, ‘‘અયં રૂપક્ખન્ધો નામ…પે… અયં વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો નામા’’તિ, એવં પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં નાનાકરણં પટિચ્ચ ઞાણં પવત્તતિ. તેસુપિ ‘‘એકવિધેન રૂપક્ખન્ધો, એકાદસવિધેન રૂપક્ખન્ધો, એકવિધેન વેદનાક્ખન્ધો, બહુવિધેન વેદનાક્ખન્ધો, એકવિધેન સઞ્ઞાક્ખન્ધો…પે… એકવિધેન વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો, બહુવિધેન વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો’’તિ એવં એકેકસ્સ ખન્ધસ્સ એકવિધાદિવસેન અતીતાદિભેદવસેનપિ નાનાકરણં પટિચ્ચ ઞાણં પવત્તતિ. તથા ‘‘ઇદં ચક્ખાયતનં નામ…પે… ઇદં ધમ્માયતનં નામ. તત્થ દસાયતના કામાવચરા, દ્વે ચતુભૂમકા’’તિ એવં આયતનનાનત્તં પટિચ્ચ ઞાણં પવત્તતિ.

નાનાધાતૂસૂતિ ‘‘અયં ચક્ખુધાતુ નામ…પે… અયં મનોવિઞ્ઞાણધાતુ નામ. તત્થ સોળસ ધાતુયો કામાવચરા, દ્વે ચતુભૂમકા’’તિ એવં નાનાધાતૂસુ પટિચ્ચ ઞાણં પવત્તતિ. તયિદં ઉપાદિણ્ણકધાતુવસેન વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. પચ્ચેકબુદ્ધાનઞ્હિ દ્વિન્નઞ્ચ અગ્ગસાવકાનં ઉપાદિણ્ણકધાતૂસુયેવ નાનાકરણં પટિચ્ચ ઞાણં પવત્તતિ. તઞ્ચ ખો એકદેસતોવ, નો નિપ્પદેસતો, અનુપાદિણ્ણકધાતૂનં પન નાનાકરણં ન જાનન્તિયેવ. સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધાનંયેવ પન, ‘‘ઇમાય નામ ધાતુયા ઉસ્સન્નત્તા ઇમસ્સ રુક્ખસ્સ ખન્ધો સેતો હોતિ, ઇમસ્સ કણ્હો, ઇમસ્સ બહલત્તચો, ઇમસ્સ તનુત્તચો, ઇમસ્સ પત્તં વણ્ણસણ્ઠાનાદિવસેન એવરૂપં, ઇમસ્સ પુપ્ફં નીલં પીતં લોહિતં ઓદાતં સુગન્ધં દુગ્ગન્ધં, ફલં ખુદ્દકં મહન્તં દીઘં વટ્ટં સુસણ્ઠાનં મટ્ઠં ફરુસં સુગન્ધં મધુરં તિત્તકં અમ્બિલં કટુકં કસાવં, કણ્ટકો તિખિણો અતિખિણો ઉજુકો કુટિલો લોહિતો ઓદાતો હોતી’’તિ ધાતુનાનત્તં પટિચ્ચ ઞાણં પવત્તતિ.

અત્થેસૂતિ રૂપાદીસુ આરમ્મણેસુ. નાનાપટિચ્ચસમુપ્પાદેસૂતિ અજ્ઝત્તબહિદ્ધાભેદતો સન્તાનભેદતો ચ નાનપ્પભેદેસુ પટિચ્ચસમુપ્પાદઙ્ગેસુ. અવિજ્જાદિઅઙ્ગાનઞ્હિ પચ્ચેકં પટિચ્ચસમુપ્પાદસઞ્ઞિતાતિ. તેનાહ – સઙ્ખારપિટકે ‘‘દ્વાદસ પચ્ચયા દ્વાદસ પટિચ્ચસમુપ્પાદા’’તિ. નાનાસુઞ્ઞતમનુપલબ્ભેસૂતિ નાનાસભાવેસુ નિચ્ચસારાદિવિરહતો સુઞ્ઞસભાવેસુ, તતો એવ ઇત્થિપુરિસઅત્તઅત્તનિયાદિવસેન અનુપલબ્ભેસુ સભાવેસુ. મ-કારો હેત્થ પદસન્ધિકરો. નાનાઅત્થેસૂતિ અત્થપટિસમ્ભિદાવિસયેસુ પચ્ચયુપ્પન્નાદિનાનાઅત્થેસુ. ધમ્મેસૂતિ ધમ્મપટિસમ્ભિદાવિસયેસુ પચ્ચયાદિનાનાધમ્મેસુ. નિરુત્તીસૂતિ તેસંયેવ અત્થધમ્માનં નિદ્ધારણવચનસઙ્ખાતાસુ નાનાનિરુત્તીસુ. પટિભાનેસૂતિ એત્થ અત્થપટિસમ્ભિદાદીસુ વિસયભૂતેસુ, ‘‘ઇમાનિ ઇદમત્થજોતકાની’’તિ (વિભ. ૭૨૫-૭૪૫) તથા તથા પટિભાનતો પટિભાનાનીતિ લદ્ધનામેસુ ઞાણેસુ. પુથુ નાનાસીલક્ખન્ધેસૂતિઆદીસુ સીલસ્સ પુથુત્તં નાનત્તઞ્ચ વુત્તમેવ. ઇતરેસં પન વુત્તનયાનુસારેન સુવિઞ્ઞેય્યત્તા પાકટમેવ. યં પન અભિન્નં એકમેવ નિબ્બાનં, તત્થ ઉપચારવસેન પુથુત્તં ગહેતબ્બન્તિ આહ – ‘‘પુથુ નાનાજનસાધારણે ધમ્મે સમતિક્કમ્મા’’તિ. તેનસ્સ મદનિમ્મદનાદિપરિયાયેન પુથુત્તં પરિદીપિતં હોતિ.

એવં વિસયવસેન પઞ્ઞાય મહત્તં પુથુત્તઞ્ચ દસ્સેત્વા ઇદાનિ સમ્પયુત્તધમ્મવસેન હાસભાવં, પવત્તિઆકારવસેન જવનભાવં, કિચ્ચવસેન તિક્ખાદિભાવઞ્ચ દસ્સેતું, ‘‘કતમા હાસપઞ્ઞા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ હાસબહુલોતિ પીતિબહુલો. સેસપદાનિ તસ્સેવ વેવચનાનિ. સીલં પરિપૂરેતીતિ હટ્ઠપહટ્ઠો ઉદગ્ગુદગ્ગો હુત્વા પીતિસહગતાય પઞ્ઞાય. પીતિસોમનસ્સસહગતા હિ પઞ્ઞા અભિરતિવસેન આરમ્મણે ફુલ્લા વિકસિતા વિય પવત્તતિ; ન ઉપેક્ખાસહગતાતિ પાતિમોક્ખસીલં ઠપેત્વા હાસનીયં પરં તિવિધમ્પિ સીલં પરિપૂરેતીતિ અત્થો. વિસું વુત્તત્તા પુન સીલક્ખન્ધમાહ. સમાધિક્ખન્ધન્તિઆદીસુપિ એસેવ નયો.

રૂપં અનિચ્ચતો ખિપ્પં જવતીતિ રૂપક્ખન્ધં અનિચ્ચન્તિ સીઘં વેગેન પવત્તિયા પટિપક્ખદૂરીભાવેન પુબ્બાભિસઙ્ખારસ્સ સાતિસયત્તા ઇન્દેન વિસ્સટ્ઠવજિરં વિય લક્ખણં પટિવિજ્ઝન્તી અદન્ધાયન્તી રૂપક્ખન્ધે અનિચ્ચલક્ખણં વેગસા પટિવિજ્ઝતિ, તસ્મા સા જવનપઞ્ઞા નામાતિ અત્થો. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. એવં લક્ખણારમ્મણિકવિપસ્સનાવસેન જવનપઞ્ઞં દસ્સેત્વા બલવવિપસ્સનાવસેન દસ્સેતું, ‘‘રૂપ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ખયટ્ઠેનાતિ યત્થ યત્થ ઉપ્પજ્જતિ, તત્થ તત્થેવ ભિજ્જનતો ખયસભાવત્તા. ભયટ્ઠેનાતિ ભયાનકભાવતો. અસારકટ્ઠેનાતિ અત્તસારવિરહતો નિચ્ચસારાદિવિરહતો ચ. તુલયિત્વાતિ તુલાભૂતાય વિપસ્સનાપઞ્ઞાય તુલેત્વા. તીરયિત્વાતિ તાય એવ તીરણભૂતાય તીરેત્વા. વિભાવયિત્વાતિ યાથાવતો પકાસેત્વા પઞ્ચક્ખન્ધં વિભૂતં કત્વા. રૂપનિરોધેતિ રૂપક્ખન્ધસ્સ નિરોધભૂતે નિબ્બાને નિન્નપોણપબ્ભારવસેન. ઇદાનિ સિખાપ્પત્તવિપસ્સનાવસેન જવનપઞ્ઞં દસ્સેતું, પુન ‘‘રૂપ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. વુટ્ઠાનગામિનિવિપસ્સનાવસેનાતિ કેચિ.

ઞાણસ્સ તિક્ખભાવો નામ સવિસેસં પટિપક્ખસમુચ્છિન્દનેન વેદિતબ્બોતિ, ‘‘ખિપ્પં કિલેસે છિન્દતીતિ તિક્ખપઞ્ઞા’’તિ વત્વા તે પન કિલેસે વિભાગેન દસ્સેન્તો, ‘‘ઉપ્પન્નં કામવિતક્ક’’ન્તિઆદિમાહ. તિક્ખપઞ્ઞો હિ ખિપ્પાભિઞ્ઞો હોતિ, પટિપદા ચસ્સ ન ચલતીતિ આહ – ‘‘એકસ્મિં આસને ચત્તારો અરિયમગ્ગા અધિગતા હોન્તી’’તિઆદિ.

‘‘સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચા દુક્ખા વિપરિણામધમ્મા સઙ્ખતા પટિચ્ચસમુપ્પન્ના ખયધમ્મા વયધમ્મા નિરોધધમ્મા’’તિ યાથાવતો દસ્સનેન સચ્ચસમ્પટિવેધો ઇજ્ઝતિ, ન અઞ્ઞથાતિ કારણમુખેન નિબ્બેધિકપઞ્ઞં દસ્સેતું, ‘‘સબ્બસઙ્ખારેસુ ઉબ્બેગબહુલો હોતી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ઉબ્બેગબહુલોતિ વુત્તનયેન સબ્બસઙ્ખારેસુ અભિણ્હં પવત્તસંવેગો. ઉત્તાસબહુલોતિ ઞાણુત્રાસવસેન સબ્બસઙ્ખારેસુ બહુસો ઉત્રસ્તમાનસો. તેન આદીનવાનુપસ્સનમાહ. ઉક્કણ્ઠનબહુલોતિ પન ઇમિના નિબ્બિદાનુપસ્સનં આહ – અરતિબહુલોતિઆદિના તસ્સા એવ અપરાપરુપ્પત્તિં. બહિમુખોતિ સબ્બસઙ્ખારતો બહિભૂતં નિબ્બાનં ઉદ્દિસ્સ પવત્તઞાણમુખો, તથા વા પવત્તિતવિમોક્ખમુખો. નિબ્બિજ્ઝનં નિબ્બેધો, સો એતિસ્સા અત્થિ, નિબ્બિજ્ઝતીતિ વા નિબ્બેધા, સાવ પઞ્ઞા નિબ્બેધિકા. યં પનેત્થ અત્થતો અવિભત્તં, તં હેટ્ઠા વુત્તનયત્તા સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

પજ્જતિ એતેન વિપસ્સનાદિકોતિ પદં, સમાપત્તિ, તસ્મા અનુપદન્તિ અનુસમાપત્તિયોતિ અત્થો. પદં વા સમ્મસનુપગા ધમ્મા વિપસ્સનાય પવત્તિટ્ઠાનભાવતો. તેનાહ ‘‘સમાપત્તિવસેન વા’’તિ. ઝાનઙ્ગવસેન વાતિ ઝાનઙ્ગવસેનાતિ ચ અત્થો. અટ્ઠકથાયં પન કમત્થો ઇધ પદસદ્દો, તસ્મા અનુપદં અનુક્કમેનાતિ અયમેત્થ અત્થોતિ આહ ‘‘અનુપટિપાટિયા’’તિ. ધમ્મવિપસ્સનન્તિ તંતંસમાપત્તિચિત્તુપ્પાદપરિયાપન્નાનં ધમ્માનં વિપસ્સનં. વિપસ્સતીતિ સમાપત્તિયો ઝાનમુખેન તે તે ધમ્મે યાથાવતો પરિગ્ગહેત્વા, ‘‘ઇતિપિ દુક્ખા’’તિઆદિના સમ્મસતિ. અદ્ધમાસેન અરહત્તં પત્તો ઉક્કંસગતસ્સ સાવકાનં સમ્મસનચારસ્સ નિપ્પદેસેન પવત્તિયમાનત્તા, સાવકપારમીઞાણસ્સ ચ તથા પટિપાદેતબ્બત્તા. એવં સન્તેપીતિ યદિપિ મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરો ન ચિરસ્સેવ અરહત્તં પત્તો; ધમ્મસેનાપતિ પન તતો ચિરેન, એવં સન્તેપિ યસ્મા મોગ્ગલ્લાનત્થેરોપિ મહાપઞ્ઞોવ, તસ્મા સારિપુત્તત્થેરોવ મહાપઞ્ઞતરોતિ. ઇદાનિ તમત્થં પાકટતરં કાતું, ‘‘મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરો હી’’તિઆદિ વુત્તં. સમ્મસનં ચરતિ એત્થાતિ સમ્મસનચારો, વિપસ્સનાભૂમિ, તં સમ્મસનચારં. એકદેસમેવાતિ સકઅત્તભાવે સઙ્ખારે અનવસેસતો પરિગ્ગહેતુઞ્ચ સમ્મસિતુઞ્ચ અસક્કોન્તં અત્તનો અભિનીહારસમુદાગતઞાણબલાનુરૂપં એકદેસમેવ પરિગ્ગહેત્વા સમ્મસન્તો. નનુ ચ ‘‘સબ્બં, ભિક્ખવે, અનભિજાનં અપરિજાનં અવિરાજયં અપ્પજહં અભબ્બો દુક્ખક્ખયાયા’’તિ (સં. નિ. ૪.૨૬) વચનતો વટ્ટદુક્ખતો મુચ્ચિતુકામેન સબ્બં પરિઞ્ઞેય્યં પરિજાનિતબ્બમેવ? સચ્ચમેતં, તઞ્ચ ખો સમ્મસનુપગધમ્મવસેન વુત્તં. તસ્મા સસન્તાનગતે સબ્બધમ્મે, પરસન્તાનગતે ચ તેસં સન્તાનવિભાગં અકત્વા બહિદ્ધાભાવસામઞ્ઞતો સમ્મસનં, અયં સાવકાનં સમ્મસનચારો. થેરો પન બહિદ્ધાધમ્મેપિ સન્તાનવિભાગેન કેચિ કેચિ ઉદ્ધરિત્વા સમ્મસિ, તઞ્ચ ખો ઞાણેન ફુટ્ઠમત્તં કત્વા. તેન વુત્તં – ‘‘યટ્ઠિકોટિયા ઉપ્પીળેન્તો વિય એકદેસમેવ સમ્મસન્તો’’તિ. તત્થ ઞાણેન નામ યાવતા નેય્યં પવત્તિતબ્બં, તથા અપવત્તનતો ‘‘યટ્ઠિકોટિયા ઉપ્પીળેન્તો વિયા’’તિઆદિ વુત્તં. અનુપદધમ્મવિપસ્સનાય અભાવતો ‘‘એકદેસમેવ સમ્મસન્તો’’તિ વુત્તં.

બુદ્ધાનં સમ્મસનચારો દસસહસ્સિલોકધાતુયં સત્તસન્તાનગતા, અનિન્દ્રિયબદ્ધા ચ સઙ્ખારાતિ વદન્તિ, કોટિસતસહસ્સચક્કવાળેસૂતિ અપરે. તથા હિ અદ્ધત્તયવસેન પટિચ્ચસમુપ્પાદનયં ઓસરિત્વા છત્તિંસકોટિસતસહસ્સમુખેન બુદ્ધાનં મહાવજિરઞાણં પવત્તં. પચ્ચેકબુદ્ધાનં સસન્તાનગતેહિ સદ્ધિં મજ્ઝિમદેસવાસિસત્તસન્તાનગતા અનિન્દ્રિયબદ્ધા ચ સમ્મસનચારોતિ વદન્તિ, જમ્બુદીપવાસિસત્તસન્તાનગતાતિ કેચિ. ધમ્મસેનાપતિનોપિ યથાવુત્તસાવકાનં વિપસ્સનાભૂમિયેવ સમ્મસનચારો. તત્થ પન થેરો સાતિસયં નિરવસેસં અનુપદધમ્મં વિપસ્સિ. તેન વુત્તં – ‘‘સાવકાનં સમ્મસનચારં નિપ્પદેસં સમ્મસી’’તિ.

તત્થ ‘‘સાવકાનં વિપસ્સનાભૂમી’’તિ એત્થ સુક્ખવિપસ્સકા લોકિયાભિઞ્ઞપ્પત્તા પકતિસાવકા અગ્ગસાવકા પચ્ચેકબુદ્ધા સમ્માસમ્બુદ્ધાતિ છસુ જનેસુ સુક્ખવિપસ્સકાનં ઝાનાભિઞ્ઞાહિ અનધિગતપઞ્ઞાનેપુઞ્ઞત્તા અન્ધાનં વિય ઇચ્છિતપદેસોક્કમનં વિપસ્સનાકાલે ઇચ્છિકિચ્છિતધમ્મવિપસ્સના નત્થિ. તે યથાપરિગ્ગહિતધમ્મમત્તેયેવ ઠત્વા વિપસ્સનં વડ્ઢેન્તિ. લોકિયાભિઞ્ઞપ્પત્તા પન પકતિસાવકા યેન મુખેન વિપસ્સનં આરભન્તિ; તતો અઞ્ઞેન વિપસ્સનં વિત્થારિકં કાતું સક્કોન્તિ વિપુલઞાણત્તા. મહાસાવકા અભિનીહારસમ્પન્નત્તા તતો સાતિસયં વિપસ્સનં વિત્થારિકં કાતું સક્કોન્તિ. અગ્ગસાવકેસુ દુતિયો અભિનીહારસમ્પત્તિયા સમાધાનસ્સ સાતિસયત્તા વિપસ્સનં તતોપિ વિત્થારિકં કરોતિ. પઠમો પન તતો મહાપઞ્ઞતાય સાવકેહિ અસાધારણં વિત્થારિકં કરોતિ. પચ્ચેકબુદ્ધો તેહિપિ મહાભિનીહારતાય અત્તનો અભિનીહારાનુરૂપં તતોપિ વિત્થારિકવિપસ્સનં કરોન્તિ. બુદ્ધાનં, સમ્મદેવ, પરિપૂરિતપઞ્ઞાપારમિપભાવિત-સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણાધિગમનસ્સ અનુરૂપાયાતિ. યથા નામ કતવાલવેધપરિચયેન સરભઙ્ગસદિસેન ધનુગ્ગહેન ખિત્તો સરો અન્તરા રુક્ખલતાદીસુ અસજ્જમાનો લક્ખણેયેવ પતતિ; ન સજ્જતિ ન વિરજ્ઝતિ, એવં અન્તરા અસજ્જમાના અવિરજ્ઝમાના વિપસ્સના સમ્મસનીયધમ્મેસુ યાથાવતો નાનાનયેહિ પવત્તતિ. યં મહાઞાણન્તિ વુચ્ચતિ, તસ્સ પવત્તિઆકારભેદો ગણતો વુત્તોયેવ.

એતેસુ ચ સુક્ખવિપસ્સકાનં વિપસ્સનાચારો ખજ્જોતપભાસદિસો, અભિઞ્ઞપ્પત્તપકતિસાવકાનં દીપપભાસદિસો, મહાસાવકાનં ઓક્કાપભાસદિસો, અગ્ગસાવકાનં ઓસધિતારકાપભાસદિસો, પચ્ચેકબુદ્ધાનં ચન્દપભાસદિસો, સમ્માસમ્બુદ્ધાનં રસ્મિસહસ્સપટિમણ્ડિતસરદસૂરિયમણ્ડલસદિસો ઉપટ્ઠાસિ. તથા સુક્ખવિપસ્સકાનં વિપસ્સનાચારો અન્ધાનં યટ્ઠિકોટિયા ગમનસદિસો, લોકિયાભિઞ્ઞપ્પત્તપકતિસાવકાનં દણ્ડકસેતુગમનસદિસો, મહાસાવકાનં જઙ્ઘસેતુગમનસદિસો, અગ્ગસાવકાનં સકટસેતુગમનસદિસો, પચ્ચેકબુદ્ધાનં મહાજઙ્ઘમગ્ગગમનસદિસો, સમ્માસમ્બુદ્ધાનં મહાસકમગ્ગગમનસદિસોતિ વેદિતબ્બો.

અરહત્તઞ્ચ કિર પત્વાતિ એત્થ કિર-સદ્દો અનુસ્સવલદ્ધોયમત્થોતિ દીપેતું વુત્તો. પત્વા અઞ્ઞાસિ અત્તનો વિપસ્સનાચારસ્સ મહાવિસયત્તા તિક્ખવિસદસૂરભાવસ્સ ચ સલ્લક્ખણેન. કથં પનાયં મહાથેરો દન્ધં અરહત્તં પાપુણન્તો સીઘં અરહત્તં પત્તતો પઞ્ઞાય અત્તાનં સાતિસયં કત્વા અઞ્ઞાસીતિ આહ – ‘‘યથા હી’’તિઆદિ. મહાજટન્તિ મહાજાલસાખં અતિવિય સિબ્બિતજાલં. યટ્ઠિં પન સારં વા ઉજું વા ન લભતિ વેણુગ્ગહણે અનુચ્ચિનિત્વા વેણુસ્સ ગહિતત્તા. એવંસમ્પદન્તિ યથા તેસુ પુરિસેસુ એકો વેળુગ્ગહણે અનુચ્ચિનિત્વા વેળુયટ્ઠિં ગણ્હાતિ, એકો ઉચ્ચિનિત્વા, એવં નિપ્ફત્તિકં. પધાનન્તિ ભાવનાનુયુઞ્જનં.

સત્તસટ્ઠિ ઞાણાનીતિ પટિસમ્ભિદામગ્ગે (પટિ. મ. ૧.૭૩ માતિકા) આગતેસુ તેસત્તતિયા ઞાણેસુ ઠપેત્વા છ અસાધારણઞાણાનિ સુતમયઞાણાદીનિ પટિભાનપટિસમ્ભિદાઞાણપરિયોસાનાનિ સત્તસટ્ઠિ ઞાણાનિ. તાનિ હિ સાવકેહિ પવિચિતબ્બાનિ, ન ઇતરાનિ. સોળસવિધં પઞ્ઞન્તિ (સં. નિ. અટ્ઠ. ૩.૫.૩૭૯; સં. નિ. ટી. ૩.૫.૩૭૯) મહાપઞ્ઞાદિકા, નવાનુપુબ્બવિહારસમાપત્તિપઞ્ઞાતિ ઇદં સોળસવિધં પઞ્ઞં.

તત્રાતિ તસ્સ. ઇદં હોતીતિ ઇદં દાનિ વુચ્ચમાનં અનુપુબ્બસમ્મસનં હોતિ. વિપસ્સનાકોટ્ઠાસન્તિ વિતક્કાદિસમ્મસિતબ્બધમ્મવિભાગેન વિભત્તવિપસ્સનાભાગં.

૯૪. પઠમે ઝાનેતિ ઉપસિલેસે ભુમ્મં, તસ્મા યે પઠમે ઝાને ધમ્માતિ યે પઠમજ્ઝાનસંસટ્ઠા ધમ્માતિ અત્થો. અન્તોસમાપત્તિયન્તિ ચ સમાપત્તિસહગતે ચિત્તુપ્પાદે સમાપત્તિસમઞ્ઞં આરોપેત્વા વુત્તં. વવત્થિતાતિ કતવવત્થના નિચ્છિતા. પરિચ્છિન્નાતિ ઞાણેન પરિચ્છિન્ના સલક્ખણતો પરિચ્છિજ્જ ઞાતા. ઓલોકેન્તોતિ ઞાણચક્ખુના પચ્ચક્ખતો પસ્સન્તો. અભિનિરોપનં આરમ્મણે ચિત્તસ્સ આરોપનં. અનુમજ્જનં આરમ્મણે ચિત્તસ્સ અનુવિચારણં. ફરણં પણીતરૂપેહિ કાયસ્સ બ્યાપનં, વિપ્ફારિકભાવો વા. સાતન્તિ સાતમધુરતા. અધિક્ખેપો વિક્ખેપસ્સ પટિપક્ખભૂતં સમાધાનં. ફુસનં ઇન્દ્રિયવિસયવિઞ્ઞાણસ્સ તતો ઉપ્પજ્જિત્વા આરમ્મણે ફુસનાકારેન વિય પવત્તિ. વેદયિતં આરમ્મણાનુભવનં. સઞ્જાનનં નીલાદિવસેન આરમ્મણસ્સ સલ્લક્ખણં. ચેતયિતં ચેતસો બ્યાપારો. વિજાનનં આરમ્મણૂપલદ્ધિ. કત્તુકમ્યતા ચિત્તસ્સ આરમ્મણેન અત્થિકતા. તસ્મિં આરમ્મણે અધિમુચ્ચનં, સન્નિટ્ઠાનં વા અધિમોક્ખો. કોસજ્જપક્ખે પતિતું અદત્વા ચિત્તસ્સ પગ્ગણ્હનં પગ્ગાહો, અધિગ્ગહોતિ અત્થો. આરમ્મણં ઉપગન્ત્વા ઠાનં, અનિસ્સજ્જનં વા ઉપટ્ઠાનં. સમપ્પવત્તેસુ અસ્સેસુ સારથિ વિય સકિચ્ચપસુતેસુ સમ્પયુત્તેસુ અજ્ઝુપેક્ખનં મજ્ઝત્તતા. સમ્પયુત્તધમ્માનં આરમ્મણે અનુનયનં સંચરણં અનુનયો. સભાવતોતિ યથાભૂતસભાવતો. સોળસન્નં એવ ચેત્થ ધમ્માનં ગહણં તેસંયેવ થેરેન વવત્થાપિતભાવતો, તે એવસ્સ તદા ઉપટ્ઠહિંસુ, ન ઇતરેતિ વદન્તિ. વીરિયસતિગ્ગહણેન ચેત્થ ઇન્દ્રિયભાવસામઞ્ઞતો સદ્ધાપઞ્ઞા; સતિગ્ગહણેનેવ એકન્તાનવજ્જભાવસામઞ્ઞતો પસ્સદ્ધિઆદયો છ યુગળા; અલોભાદોસા ચ સઙ્ગહિતા ઝાનચિત્તુપ્પાદપરિયાપન્નત્તા તેસં ધમ્માનં. થેરેન ચ ધમ્મા વવત્થાનસામઞ્ઞતો આરદ્ધા. તે ન ઉપટ્ઠહિંસૂતિ ન સક્કા વત્તુન્તિ અપરે.

વિદિતા ઉપ્પજ્જન્તીતિ ઉપ્પાદેપિ નેસં વેદનાનં પજાનનં હોતિયેવાતિ અત્થો. સેસપદદ્વયેપિ એસેવ નયો. તં જાનાતીતિ તંઞાણો, તસ્સ ભાવો તંઞાણતા, ઞાણસ્સ અત્તસંવેદનન્તિ અત્થો. તંસમાનયોગક્ખમાહિ સમ્પયુત્તધમ્મા. ઞાણબહુતાતિ ઞાણસ્સ બહુભાવો, એકચિત્તુપ્પાદે અનેકઞાણતાતિ અત્થો. ઇદાનિ તમેવત્થં વિવરિતું, ‘‘યથા હી’’તિઆદિ વુત્તં. ન સક્કા જાનિતું આરમ્મણકરણસ્સ અભાવતો. અસમ્મોહાવબોધો ચ ઈદિસસ્સ ઞાણસ્સ નત્થિ. એકેકમેવ ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ તસ્મિં ખણે એકસ્સેવ આવજ્જનસ્સ ઉપ્પજ્જનતો, ન ચ આવજ્જનેન વિના ચિત્તુપ્પત્તિ અત્થિ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘ચુલ્લાસીતિસહસ્સાનિ, કપ્પા તિટ્ઠન્તિ યે મરૂ;

ન ત્વેવ તેપિ જીવન્તિ, દ્વીહિ ચિત્તેહિ સંયુતા’’તિ. (મહાનિ. ૧૦, ૩૯) ચ,

‘‘નત્થિ ચિત્તે યુગા ગહી’’તિ ચ –

વત્થારમ્મણાનં પરિગ્ગહિતતાયાતિ યસ્મિઞ્ચ આરમ્મણે યે ઝાનધમ્મા પવત્તન્તિ, તેસં વત્થારમ્મણાનં પગેવ ઞાણેન પરિચ્છિજ્જ ગહિતત્તા. યથા નામ મિગસૂકરાદીનં આસયેપરિગ્ગહિતે તત્ર ઠિતા મિગા વા સૂકરા વા તતો ઉટ્ઠાનતોપિ આગમનતોપિ નેસાદસ્સ સુખગ્ગહણા હોન્તિ, એવંસમ્પદમિદં. તેનાહ ‘‘થેરેન હી’’તિઆદિ. તેનાતિ વત્થારમ્મણાનં પરિગ્ગહિતભાવેન. અસ્સાતિ થેરસ્સ. તેસં ધમ્માનન્તિ ઝાનચિત્તુપ્પાદપરિયાપન્નાનં ધમ્માનં. ઉપ્પાદં આવજ્જન્તસ્સાતિઆદિના ઉપ્પાદાદીસુ યં યદેવ આરબ્ભ ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ; તસ્મિં તસ્મિં ખણે તસ્સ તસ્સેવ ચસ્સ પાકટભાવો દીપિતો. ન હિ આવજ્જનેન વિના ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ. અહુત્વા સમ્ભોન્તીતિ પુબ્બે અવિજ્જમાના હુત્વા સમ્ભવન્તિ, અનુપ્પન્ના ઉપ્પજ્જન્તીતિ અત્થો. ઉદયં પસ્સતિ તેસં ધમ્માનં, ‘‘અહુત્વા સમ્ભોન્તી’’તિ ઉપ્પાદક્ખણસમઙ્ગિભાવદસ્સનતો. પુબ્બે અભાવબોધકો હિ અત્તલાભો ધમ્માનં ઉદયો. હુત્વાતિ ઉપ્પજ્જિત્વા. પટિવેન્તીતિ પટિ ખણે ખણે વિનસ્સન્તિ. વયં પસ્સતિ, ‘‘હુત્વા પટિવેન્તી’’તિ તેસં ધમ્માનં ભઙ્ગક્ખણસમઙ્ગિભાવદસ્સનતો. વિદ્ધંસભાવબોધકો હિ ધમ્માનં વિજ્જમાનતો વયો.

તેસુ ધમ્મેસુ નત્થિ એતસ્સ ઉપયો રાગવસેન ઉપગમનન્તિ અનુપયો, અનનુરોધો. હુત્વા વિહરતીતિ યોજના. તથા નત્થિ એતસ્સ અપાયો પટિઘવસેન અપગમનન્તિ અનપાયો, અવિરોધો. ‘‘એતં મમ, એસો મે અત્થા’’તિ તસ્સ તણ્હાદિટ્ઠિઅભિનિવેસાભાવતો તણ્હાદિટ્ઠિનિસ્સયેહિ અનિસ્સિતો. અપ્પટિબદ્ધોતિ અનુપયાનિસ્સિતભાવતો વિપસ્સનાય પરિબન્ધવસેન છન્દરાગેન ન પટિબદ્ધો ન વિબન્ધિતો. વિપ્પમુત્તોતિ તતો એવ વિક્ખમ્ભનવિમુત્તિવસેન કામરાગતો વિમુત્તો. વિસંયુત્તો વિક્ખમ્ભનવસેનેવ પટિપક્ખધમ્મેહિ વિસંયુત્તો.

કિલેસમરિયાદા તેન કતા ભવેય્યાતિ અન્તોસમાપત્તિયં પવત્તે સોળસ ધમ્મે આરબ્ભ પવત્તમાનં વિપસ્સનાવીથિં ભિન્દિત્વા સચે રાગાદયો ઉપ્પજ્જેય્યું; તસ્સ વિપસ્સનાવીથિયા કિલેસમરિયાદા તેન ચિત્તેન, ચિત્તસમઙ્ગિના વા કતા ભવેય્ય. તેસૂતિ તેસુ ધમ્મેસુ. અસ્સાતિ થેરસ્સ. એકોપીતિ રાગાદીસુ એકોપીતિ ચ વદન્તિ. વુત્તાકારેન એકચ્ચાનં અનાપાથગમને સતિ વિપસ્સના ન તેસુ ધમ્મેસુ નિરન્તરપ્પવત્તાતિ આરમ્મણમરિયાદા ભવેય્ય. વિક્ખમ્ભિતપચ્ચનીકત્તાતિ વિપસ્સનાય પટિપક્ખધમ્માનં પગેવ વિક્ખમ્ભિતત્તા ઇદાનિપિ વિક્ખમ્ભેતબ્બા કિલેસા નત્થીતિ વુત્તં.

ઇતોતિ પઠમજ્ઝાનતો. અનન્તરોતિ ઉપરિમો ઝાનાદિવિસેસો. તસ્સ પજાનનસ્સાતિ, ‘‘અત્થિ ઉત્તરિ નિસ્સરણ’’ન્તિ એવં પવત્તજાનનસ્સ. બહુલીકરણેનાતિ પુનપ્પુનં ઉપ્પાદનેન.

સમ્પસાદનટ્ઠેનાતિ કિલેસકાલુસિયાપગમનેન, તસ્સ વિચારક્ખોભવિગમેન વા ચેતસો સમ્મદેવ પાસાદિકભાવેન.

વીરિયં સતિ ઉપેક્ખાતિ આગતટ્ઠાને પારિસુદ્ધિઉપેક્ખા, અદુક્ખમસુખાવેદનાતિ એત્થ ઝાનુપેક્ખાતિ, ‘‘સુખટ્ઠાને વેદનુપેક્ખાવા’’તિ વુત્તં. સુખટ્ઠાનેતિ ચ પઠમજ્ઝાનાદીસુ સુખસ્સ વુત્તટ્ઠાને. પસ્સદ્ધત્તાતિ સમધુરચેતયિતભાવેન આરમ્મણે વિસટવિત્થતભાવતો યો સો ચેતસો આભોગો વુત્તો. સામઞ્ઞફલાદીસુ સતિયા પારિસુદ્ધિ, સા થન અત્થતો સતિવિનિમુત્તા નત્થીતિ આહ ‘‘પરિસુદ્ધાસતિયેવા’’તિ. પારિસુદ્ધિઉપેક્ખા, ન ઝાનુપેક્ખાદયો.

૯૫. ઈદિસેસુ ઠાનેસુ સતિયા ન કદાચિપિ ઞાણવિરહો અત્થીતિ આહ – ‘‘ઞાણેન સમ્પજાનો હુત્વા’’તિ. તથા હિ તતિયજ્ઝાને, ‘‘સતિમા સુખવિહારી’’તિ એત્થ સમ્પજાનોતિ અયમત્થો વુત્તો એવ હોતિ. ન સાવકાનં અનુપદધમ્મવિપસ્સના હોતિ સઙ્ખારાવસેસસુખુમપ્પવત્તિયા દુવિઞ્ઞેય્યત્તા વિનિબ્ભુજિત્વા ગહેતું અસક્કુણેય્યભાવતો. તેનાહ – ‘‘કલાપવિપસ્સનં દસ્સેન્તો એવમાહા’’તિ.

૯૬. પઞ્ઞાય ચસ્સદિસ્વા આસવા પરિક્ખીણા હોન્તીતિ દસ્સનસમકાલં ખીયમાના આસવા, ‘‘દિસ્વા પરિક્ખીણા હોન્તી’’તિ વુત્તા. સમાનકાલેપિ હિ એદિસો સદ્દપ્પયોગો દિસ્સતિ –

‘‘ચક્ખુઞ્ચ પટિચ્ચ રૂપે ચ ઉપ્પજ્જતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણ’’ન્તિ (મ. નિ. ૧.૨૦૪, ૪૦૦; ૩.૪૨૧, ૪૨૫, ૪૨૬; સં. નિ. ૨.૪૩-૪૫; ૨.૪.૬૦; કથા. ૪૬૫, ૪૬૭).

‘‘નિહન્ત્વા તિમિરં સબ્બં, ઉગ્ગતેજો સમુગ્ગતો;

વેરોચનો રસ્મિમાલી, લોકચક્ખુપભઙ્કરો’’તિ. (પટ્ઠા. અનુટી. ૧.૨૫-૩૪; વિસુદ્ધિ. મહાટી. ૨.૫૮૦) ચ –

એવમાદીસુ. હેતુઅત્થો વા અયં દિસ્વાસદ્દો અસમાનકત્તુકો યથા – ‘‘ઘતં પિવિત્વા બલં હોતિ, સીહં દિસ્વા ભયં હોતી’’તિ (વિસુદ્ધિ. મહાટી. ૨.૮૦૨). દસ્સનહેતુકો હિ આસવાનં પરિક્ખયો પરિઞ્ઞાસચ્છિકિરિયાભાવનાભિસમયે સતિ પહાનાભિસમયસ્સ લબ્ભનતો. યુગનદ્ધં આહરિત્વાતિ પઠમજ્ઝાનં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય તત્થ ઝાનધમ્મે સમ્મસન્તો સમથવિપસ્સનં યુગનદ્ધં ભાવેતિ. એવં યાવ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય તત્થ સમ્મસન્તો સમથવિપસ્સનં યુગનદ્ધં કત્વા યથા થેરો અરહત્તં પાપુણિ. તં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘અરહત્તં પત્તવારો ઇધ ગહિતો’’તિ. ઇધાતિ ઇમસ્મિં સુત્તે. દીઘનખસુત્તદેસનાય (મ. નિ. ૨.૨૦૫-૨૦૬) હિ થેરો અરહત્તં પત્તો. તદા ચ અનાગામી હુત્વા નિરોધં સમાપજ્જતીતિ વચનઅવસરો નત્થિ, તસ્મા વુત્તં – ‘‘અરહત્તં પત્તવારો ઇધ ગહિતો’’તિ. યદિ એવં – ‘‘સબ્બસો નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં સમતિક્કમ્મ સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતી’’તિ ઇદં કસ્મા વુત્તન્તિ? થેરે વિજ્જમાને પણ્ડિતગુણે અનવસેસતો દસ્સેત્વા અરહત્તનિકૂટેન દેસનં નિટ્ઠાપેતું. નિરોધસમાપજ્જનં પન થેરસ્સ આચિણ્ણસમાચિણ્ણં. તેનાહ ‘‘નિરોધં પન…પે… વદન્તી’’તિ. તેન ફલસમાપત્તિમ્પિ અન્તરા સમાપજ્જતિયેવાતિ દસ્સેતિ.

વોમિસ્સં વિવરિતું ‘‘તત્થસ્સા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ‘‘નિરોધં સમાપજ્જિસ્સામી’’તિ આભોગેન સમથવિપસ્સનં યુગનદ્ધં આહરિત્વા ઠિતસ્સ નિરોધસમાપત્તિ સીસં નામ હોતિ, તસ્સ આભોગવસેન નિરોધસ્સ વારો આગચ્છતિ. ફલસમાપત્તિ ગૂળ્હો હોતિ, ‘‘ફલસમાપત્તિં સમાપજ્જિસ્સામી’’તિ આભોગસ્સ અભાવતો. ફલસમાપત્તિ સીસં હોતીતિ એત્થાપિ વુત્તનયેન અત્થો વેદિતબ્બો. એતેન આભોગપટિબદ્ધમેતેસં આગમનન્તિ દીપિતન્તિ વેદિતબ્બં. જમ્બુદીપવાસિનો થેરા પનાતિઆદિ અટ્ઠકથારુળ્હમેવ તં વચનં. અન્તોસમાપત્તિયન્તિ નિરોધં સમાપન્નકાલે. તિસમુટ્ઠાનિકરૂપધમ્મેતિ ઉતુકમ્માહારવસેન તિસમુટ્ઠાનિકરૂપધમ્મે.

૯૭. ચિણ્ણવસિતન્તિ પટિપક્ખદૂરિભાવેન સુભાવિતવસીભાવં. નિપ્ફત્તિં પત્તોતિ ઉક્કંસપરિનિપ્ફત્તિં પત્તો. ઉરે વાયામજનિતાય ઓરસો. પભાવિતન્તિ ઉપ્પાદિતં. ધમ્મેનાતિ અરિયમગ્ગધમ્મેન. તસ્સ હિ અધિગમેન અરિયાય જાતિયા જાતો નિબ્બત્તોતિ કત્વા, ‘‘ધમ્મજો ધમ્મનિમ્મિતો’’તિ વુચ્ચતિ. ધમ્મદાયસ્સાતિ નવવિધસ્સ લોકુત્તરધમ્મદાયસ્સ. આદિયનતોતિ ગણ્હનતો, સસન્તાને ઉપ્પાદનતોતિ અત્થો. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

અનુપદસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.