૫. સુનક્ખત્તસુત્તવણ્ણના

૫૫. હેટ્ઠિમમગ્ગેહિ ઞાતમરિયાદાય પજાનનતો અઞ્ઞા, મગ્ગપઞ્ઞા. તસ્સ ફલભાવતો અગ્ગફલપઞ્ઞા, તંસહગતા સમ્માસઙ્કપ્પાદયો ચ ‘‘અઞ્ઞા’’તિ વુત્તાતિ આહ ‘‘અઞ્ઞાતિ અરહત્ત’’ન્તિ. ચતૂહિ પદેહિ કથિતા, ‘‘પરિચિણ્ણા મે ભગવા’’તિઆદીસુ વિય ન એકપદેનેવ. ‘‘લોકુત્તરો ધમ્મો અધિગતો મયા’’તિ મઞ્ઞનામત્તં અધિમાનોતિ દસ્સેન્તો, ‘‘અપ્પત્તે પત્તસઞ્ઞિનો’’તિઆદિમાહ.

૫૬. ઇદં ઠાનન્તિ ઇદં ઓભાસાદિસમ્મુતિહેતુભૂતં ઉળારતરં ઉદયબ્બયઞાણં. ઉળારતરભાવેન હિ તં મગ્ગફલપઞ્ઞાય પચ્ચયો હુત્વા યાથાવતો દુબ્બિઞ્ઞેય્યતાય વિપસ્સકં વિસંવાદેતિ. તેનાહ ‘‘અવિભૂતં અન્ધકાર’’ન્તિ. ઇમં પઞ્હન્તિ ઇમં સુત્તં ગમ્ભીરં લોકુત્તરપટિસંયુત્તં અત્તના ઞાતું ઇચ્છિતં અત્થં. ઉગ્ગહેત્વાતિ કેવલં પિટકસમ્પાદનવસેનેવ ઉગ્ગણ્હિત્વા. તેનાહ ‘‘અજાનિત્વા’’તિ. વિસેવમાનાતિ કિલેસવિસે અવમાનેન્તા, સાસનસ્સ વા અનુપકારવિરૂપપચ્ચયે સેવમાના. એવમસ્સાતિ એવં વુત્તનયેન તેસં કરણહેતુ અસ્સ ચિત્તસ્સ ધમ્મદેસનાવસેન પવત્તસ્સ. અઞ્ઞથાભાવો અદેસેતુકામતા હોતિ. તન્તિ યથાવુત્તમત્થં સન્ધાય. એતન્તિ ‘‘તસ્સપિ હોતિ અઞ્ઞથત્ત’’ન્તિ એવં વુત્તં.

૫૮. કિલેસેહિ આમસીયતીતિ આમિસં, લોકેપરિયાપન્નં આમિસન્તિ ઇધ પઞ્ચ કામગુણા અધિપ્પેતાતિ તેસુ વટ્ટામિસભાવેપિ લભિતે કામામિસભાવો સિદ્ધોતિ આહ – ‘‘વટ્ટામિસકામામિસલોકામિસભૂતેસૂ’’તિ. કામગુણા હિ વટ્ટસ્સ વડ્ઢનતો વટ્ટામિસં, કામેતબ્બતો કામતણ્હાય આમસિતબ્બતો કામામિસં, યેભૂય્યતો સત્તલોકસ્સ આમિસભાવતો લોકામિસં. કામગુણસભાગાતિ કામગુણાનુલોમા કામગુણપટિસંયુત્તા. આનેઞ્જસમાપત્તિપટિસંયુત્તાયાતિ કિલેસિઞ્જનરહિતતાય ઇધ આનેઞ્જાતિ અધિપ્પેતાહિ હેટ્ઠિમાહિ અરૂપસમાપત્તીહિ પટિસંયુત્તાય. એવરૂપોતિ લોકામિસભૂતેસુ પચ્ચયેસુ અધિમુત્તો તન્નિન્નો તગ્ગરુકો તપ્પબ્ભારો. એત્તાવતાતિ એવં સદ્ધાનં મનુસ્સાનં દસ્સનેન તેસં પવત્તિતાસયેન ચ. સીસં નિક્ખન્તં હોતીતિ લાભાસાય સીસં બહિ નિક્ખન્તં વિય હોતિ. ઉદરં ફલિતન્તિ અતિબહુભણ્ડં પક્ખિપિયમાનં પસિબ્બકં વિય લદ્ધબ્બસ્સ અતિપહૂતભાવેન ઉદરં ફીતં હોતિ.

૫૯. યથા પુરિમા દ્વે અરૂપસમાપત્તિયો અત્તનો પચ્ચનીકકિલેસેહિ અનિઞ્જનતો ‘‘અનિઞ્જા’’તિ વુચ્ચન્તિ, એવં ઇતરાપિ. તં પવુત્તન્તિ લોકામિસસંયોજનં વિગતં.

૬૦. નિઘંસન્તિ ‘‘એત્તકો અય’’ન્તિ પરિચ્છેદન્તિ અત્થો. સિલેસેનાતિ ચમ્મકારસિલેસાદિસિલેસેન, વજિરલેપસિલેસે વત્તબ્બમેવ નત્થિ. તં ભિન્નન્તિ આનેઞ્જસંયોજનં ભિન્નં વિધમિતં સમતિક્કન્તં તાસુ સમાપત્તીસુ અપેક્ખાભાવતો. અજ્ઝાસયેન અસમ્બદ્ધત્તા વુત્તં – ‘‘દ્વેધાભિન્ના સેલા વિય હોતી’’તિ. તેનાહ – ‘‘તં સમાપજ્જિસ્સામીતિ ચિત્તં ન ઉપ્પજ્જતી’’તિ.

૬૧. વન્તન્તિ છડ્ડિતં, વિસ્સટ્ઠન્તિ અત્થો.

૬૨. ઉપરિસમાપત્તિલાભિનોતિ એત્થ ઉપરિસમાપત્તીતિ અરહત્તફલસમાપત્તિ અધિપ્પેતા, અરહતો ચ મગ્ગાધિગમેનેવ અનાગામિફલસમાપત્તિ, સેક્ખાનં વિસયા હેટ્ઠિમા ફલસમાપત્તિયો પટિપ્પસ્સદ્ધા. લોકિયા પન નિકન્તિપ્પહાનેન પટિનિસ્સટ્ઠાતિ આહ – ‘‘હેટ્ઠા…પે… ન ઉપ્પજ્જતી’’તિ.

૬૩. ‘‘પઞ્ચ ખો ઇમે, સુનક્ખત્ત, કામગુણા’’તિઆદિના આરદ્ધદેસના, ‘‘સમ્મા નિબ્બાનાધિમુત્તો પુરિસપુગ્ગલો’’તિ અરહત્તકિત્તનેન નિટ્ઠાપિતાતિ તતો પરં, ‘‘ઠાનં ખો પના’’તિઆદિકા દેસના, ‘‘પાટિયેક્કો અનુસન્ધી’’તિ વુત્તા. તેનાહ ‘‘હેટ્ઠા હી’’તિઆદિ. તત્થ યથા ખીણાસવસ્સ સમાપત્તિલાભિનોતિ યોજના, એવં વા ખીણાસવસ્સ સુક્ખવિપસ્સકસ્સાતિ યોજેતબ્બા. પટિક્ખિત્તં અટ્ઠકથાયં. તસ્સ પટિક્ખેપસ્સ કારણં દસ્સેતું ‘‘સમાપત્તિલાભિનો હી’’તિઆદિ વુત્તં. યથા સુક્ખવિપસ્સકો અધિમાનિકો સમાપત્તિલાભિનો સમાનયોગક્ખમો અપ્પત્તે પત્તસઞ્ઞિતાય ભેદાભાવતો, એવં સુક્ખવિપસ્સકો ખીણાસવો સમાનયોગક્ખમો ખીણાસવભાવેન વિસેસાભાવતો, તસ્મા ‘‘સમાપત્તિલાભિમ્હિ કથિતે ઇતરોપિ કથિતોવ હોતી’’તિ વુત્તં. દ્વિન્નં ભિક્ખૂનન્તિ સમાપત્તિલાભિનો અધિમાનિકસ્સ ખીણાસવસ્સ ચ. તેનેવાહ ‘‘પુથુજ્જનસ્સ તાવા’’તિઆદિ.

યદગ્ગેનાતિ યેન ભાગેન. યદિપિ ખીણાસવસ્સ અસપ્પાયારમ્મણં કિલેસાનં ઉપ્પત્તિયા પચ્ચયો ન હોતિ તેસં સબ્બસો સમુચ્છિન્નત્તા. સન્તવિહારપરિપન્થો પન સિયા વિસભાગતોતિ વુત્તં – ‘‘ખીણાસવસ્સપિ અસપ્પાયમેવા’’તિ. તેનાહ – ‘‘વિસં નામ…પે… વિસમેવા’’તિ. એતેન ‘‘યથા વિસજાનનં અપ્પમાણં, વિકારુપ્પાદનતો પન તં પરિહરિતબ્બં, એવં પરિઞ્ઞાતમ્પિ વત્તુ અત્થવિસેસાભાવેન એકરૂપમેવાતિ તં પરિહરિતબ્બમેવા’’તિ દસ્સેતિ. તેનાહ ‘‘ન હી’’તિઆદિ. ન હિ અસંવુતેન ભવિતબ્બં અસારુપ્પભાવતો. યુત્તપયુત્તેનેવાતિ સભાગારમ્મણસ્સ આલોકનાદીસુ યુત્તેનેવ ભવિતું વટ્ટતિ.

૬૪. યત્થ સયં નિપતતિ ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ સન્તાનસ્સ વિપ્પસન્નવસેન રુપ્પનતો, વિસસઙ્ખાતસ્સ દુક્ખસ્સ મૂલભાવતો ચ ‘‘અવિજ્જાસઙ્ખાતો વિસદોસો’’તિ વુત્તં. રુપ્પતીતિ કત્તબ્બાદિમુચ્છાપાદનેન વિકારં ઉપ્પાદેતિ. અનુદ્ધંસેય્યાતિ વિબાધેય્ય. રાગો હિ ઉપ્પજ્જમાનોવ કુસલચિત્તપ્પવત્તિયા ઓકાસં અદેન્તો તં વિબાધતિ; તથાભૂતો સદ્ધાસિનેહસ્સ સમથવિપસ્સનાભિવુડ્ઢિયા વમનેન ચ તં વિસોસેતિ મિલાપેતિ. તેનાહ ‘‘સોસેય્ય મિલાપેય્યા’’તિ. સગહણસેસન્તિ ગહેતબ્બવિસં સાવસેસં કત્વાતિ અત્થો. ન અલં ન સમત્થન્તિ અનલં. સૂકપરિયાયો પાળિયં વુત્તો સુક-સદ્દોતિ આહ – ‘‘વીહિસુકાદિ ચ સૂક’’ન્તિ.

સઉપાદાનસલ્લુદ્ધારો વિય અપ્પહીનો અવિજ્જાવિસદોસો દટ્ઠબ્બો મહાનત્થુપ્પાદનતો. અસપ્પાય…પે… અસંવુતકાલો દટ્ઠબ્બો અત્તભાવસ્સ અપરિહરણભાવતો. મરણં વિય સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તનં અધિસીલસઙ્ખાતસ્સ આયુનો અપેતત્તા. મરણમત્તં દુક્ખં વિય આપત્તિયા આપજ્જનં યથાવુત્તસ્સ આયુનો ઉપપીળનકભાવતો. ઇમિનાવ નયેન ઓપમ્મસંસન્દનન્તિ એત્થ અનુપાદિસેસસલ્લુદ્ધારો વિય પહીનો અવિજ્જાવિસદોસો; સપ્પાય…પે… સુસંવુતકાલો, તદુભયેન વણે પુથુત્તં ન ગતે મરણાભાવો વિય સિક્ખાય અપચ્ચક્ખાનં, મરણમત્તદુક્ખાભાવો વિય અઞ્ઞતરાય સંકિલિટ્ઠાય આપત્તિયા અનાપજ્જનન્તિ યોજના વેદિતબ્બા.

૬૫. સતિયાતિ એત્થ યસ્મા ‘‘અરિયાયા’’તિ ન વિસેસિતન્તિ આહ – ‘‘સતિ પઞ્ઞાગતિકા’’તિઆદિ. પઞ્ઞા ચેત્થ લોકિયા અધિપ્પેતા, ન લોકુત્તરાતિ આહ – ‘‘પરિસુદ્ધાય વિપસ્સનાપઞ્ઞાયા’’તિ.

ખીણાસવસ્સ બલન્તિ ઉળારતમેસુ દિબ્બસદિસેસુપિ આરમ્મણેસુ મનચ્છટ્ઠાનં ઇન્દ્રિયાનં અનુપનમનહેતુભૂતં સુસંવુતકારિસઙ્ખાતં ખીણાસવબલં દસ્સેન્તો, ‘‘સંવુતકારી’’તિ વુત્તં, ઉક્કંસગતસતિવેપુલ્લત્તા યથા અસંવરસ્સ અસંવરો હોતિ, એવં સતિસમ્પજઞ્ઞબલેન ચક્ખાદિદ્વારાનિ સંવરિત્વા દસ્સનાદિકિચ્ચકારી. એવં જાનિત્વાતિ ‘‘ઉપધિ દુક્ખસ્સ મૂલ’’ન્તિ એવં વિપસ્સનાપઞ્ઞાસહિતાય મગ્ગપઞ્ઞાય જાનિત્વા. ઉપધીયતિ દુક્ખં એતેહીતિ ઉપધી, કિલેસાતિ આહ – ‘‘કિલેસુપધિપહાના નિરુપધી’’તિ. તતો એવ ઉપાદીયતિ દુક્ખં એતેહીતિ કિલેસા ‘‘ઉપાદાના’’તિપિ વુચ્ચન્તીતિ આહ – ‘‘નિરુપાદાનોતિ અત્થો’’તિ. ઉપધી સમ્મદેવ ખીયન્તિ એત્તાતિ ઉપધિસઙ્ખયો, નિબ્બાનન્તિ આહ – ‘‘ઉપધીનં સઙ્ખયભૂતે નિબ્બાને’’તિ. આરમ્મણતોતિ આરમ્મણં કત્વા તદારમ્મણાય ફલવિમુત્તિયા વિમુત્તો. કામુપધિસ્મિં કાયં ઉપસંહરિસ્સતીતિ ‘‘કામેસેવિસ્સામી’’તિ તત્થ કાયં ઉપનામેસ્સતિ; કાયૂપસંહારો તાવ તિટ્ઠતુ, તથા ચિત્તં વા ઉપ્પાદેસ્સતીતિ એતં કારણં નત્થીતિ. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

સુનક્ખત્તસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.