૧. દેવદહવગ્ગો

૧. દેવદહસુત્તવણ્ણના

૧. દિબ્બન્તિ કામગુણેહિ કીળન્તિ, લળન્તિ, તેસુ વા વિહરન્તિ, વિજયસમત્થતાયોગેન પચ્ચત્થિકે વિજેતું ઇચ્છન્તિ; ઇસ્સરિયટ્ઠાનાદિસક્કારદાનગ્ગહણં તંતંઅત્થાનુસાસનઞ્ચ કરોન્તા વોહરન્તિ, પુઞ્ઞાનુભાવપ્પત્તાય જુતિયા જોતેન્તિ વાતિ દેવા વુચ્ચન્તિ રાજાનો. તથા હિ તે ચતૂહિ સઙ્ગહવત્થૂહિ જનં રઞ્જયન્તા સયં યથાવુત્તેહિ વિસેસેહિ રાજન્તિ દિબ્બન્તિ સોભન્તીતિ ચ, ‘‘રાજાનો’’તિ વુચ્ચન્તિ. તત્થાતિ તસ્મિં નિગમદેસે. સાતિ પોક્ખરણી. તન્તિ તં, ‘‘દેવદહ’’ન્તિ લદ્ધનામં પોક્ખરણિં ઉપાદાય, તસ્સ અદૂરભવત્તાતિ કેચિ. સબ્બં સુખાદિભેદં વેદયિતં. પુબ્બેતિ પુરિમજાતિયં. કતકમ્મપચ્ચયાતિ કતસ્સ કમ્મસ્સ પચ્ચયભાવતો જાતં કમ્મં પટિચ્ચ. તેન સબ્બાપિ વેદના કમ્મફલભૂતા એવ અનુભવિતબ્બાતિ દસ્સેતિ. તેનાહ ‘‘ઇમિના’’તિઆદિ. અનિયમેત્વા વુત્તન્તિ, ‘‘સન્તિ, ભિક્ખવે, એકે સમણબ્રાહ્મણા એવંવાદિનો’’તિ એવં ઇમે નામાતિ અવિસેસેત્વા વુત્તમત્થં. નિયમેત્વાતિ, ‘‘એવંવાદિનો, ભિક્ખવે, નિગણ્ઠા’’તિ એવં વિસેસેત્વા દસ્સેતિ.

કલિસાસનન્તિ પરાજયં. કલીતિ હિ અનત્થો વુચ્ચતિ, કલીતિ સસતિ વિપ્ફરતીતિ કલિસાસનં, પરાજયો. કલીતિ વા કોધમાનાદિકિલેસજાતિ, તાય પન અયુત્તવાદિતા કલિસાસનં. તં આરોપેતુકામો વિભાવેતુકામો. યે કમ્મં કતં અકતં વાતિ ન જાનન્તિ, તે કથં તં એદિસન્તિ જાનિસ્સન્તિ. યે ચ કમ્મં પભેદતો ન જાનન્તિ, તે કથં તસ્સ વિપાકં જાનિસ્સન્તિ; વિપાકપરિયોસિતભાવં જાનિસ્સન્તિ, યે ચ પાપસ્સ કમ્મસ્સ પટિપક્ખમેવ ન જાનન્તિ; તે કથં તસ્સ પહાનં કુસલકમ્મસ્સ ચ સમ્પાદનવિધિં જાનિસ્સન્તીતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો, ‘‘ઉત્તરિ પુચ્છાયપિ એસેવ નયો’’તિ આહ.

૨. કિઞ્ચાપિ ચૂળદુક્ખક્ખન્ધેપિ, (મ. નિ. ૧.૧૮૦) ‘‘એવં સન્તે’’તિ ઇમિના તેસં નિગણ્ઠાનં અજાનનભાવો એવ ઉજુકં પકાસિતો હેટ્ઠા દેસનાય તથા પવત્તત્તા. તથા હિ અટ્ઠકથાયં (મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૮૦) વુત્તં – ‘‘એવં સન્તેતિ તુમ્હાકં એવં અજાનનભાવે સતી’’તિ, તથાપિ તત્થ ઉપરિદેસનાય સમ્બદ્ધો એવમત્થો વુચ્ચમાનો યુજ્જતિ, ન અઞ્ઞથાતિ દસ્સેતું ઇધ, ‘‘મહાનિગણ્ઠસ્સ વચને સચ્ચે સન્તેતિ અત્થો’’તિ વુત્તં. એત્તકસ્સ ઠાનસ્સાતિ યથાવુત્તસ્સ પઞ્ચપરિમાણસ્સ કારણસ્સ.

૩. અનેકવારં વિસરઞ્જનં ઇધ ગાળ્હાપલેપનં, ન સાટકસ્સ વિય લિત્તતાતિ આહ – ‘‘બહલૂપ…પે… લિત્તેન વિયા’’તિ. વુત્તમેવ, ન પુન વત્તબ્બં, તત્થ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બન્તિ અધિપ્પાયો.

ઇમેસં નિગણ્ઠાનં તાદિસસ્સ તેસં અભાવતો, ‘‘જાનનકાલો સિયા’’તિ પરિકપ્પવસેન વદતિ. તેન એવં જાનિતું તેહિ સક્કા સિયા, તેસઞ્ચ દસ્સનં સચ્ચં સિયા. યસ્મા તેસં દસ્સનં અસચ્ચં, તસ્મા તે ન જાનિંસૂતિ દસ્સેતિ. ચતૂસુ કાલેસૂતિ વણમુખસ્સ પરિકન્તનકાલો, સલ્લસ્સ એસનકાલો, અબ્બુહનકાલો, વણમુખે અગદઙ્ગારઓદહનકાલોતિ ઇમેસુ ચતૂસુ કાલેસુ. સુદ્ધન્તેતિ સુદ્ધકોટ્ઠાસે, દુક્ખસ્સ અનવસેસતો નિજ્જીરણટ્ઠેન નિદ્દુક્ખભાવેતિ અત્થો. એકાય ઉપમાયાતિ, ‘‘સલ્લેન વિદ્ધસ્સ હિ વિદ્ધકાલે વેદનાય પાકટકાલો વિયા’’તિ ઇમાય એકાય ઉપમાય. તયો અત્થાતિ પુબ્બે અહુવમ્હા વા નો વા, પાપકમ્મં અકરિમ્હા વા નો વા, એવરૂપં વા પાપકમ્મં અકરિમ્હાતિ ઇમે તયો અત્થા. ચતૂહિ ઉપમાહીતિ વણમુખપરિકન્તનાદીહિ ચતૂહિ ઉપમાહિ. એકો અત્થોતિ, ‘‘એત્તકં દુક્ખં નિજ્જિણ્ણ’’ન્તિઆદિના વુત્તો એકો અત્થો. સો હિ દુક્ખનિજ્જીરણભાવસામઞ્ઞા એકો અત્થોતિ વુત્તો.

૪. ઇમે પન નિગણ્ઠા. આસઙ્કાય વિદ્ધોસ્મીતિ સઞ્ઞં ઉપ્પાદેત્વા. પચ્ચાહરિતુન્તિ પચ્ચાવત્તિતું, પરિહરિતુન્તિ અત્થો.

૫. અતીતવાદં સદ્દહન્તાનન્તિ, ‘‘અત્થિ ખો, ભો, નિગણ્ઠા પુબ્બે પાપકમ્મં કત’’ન્તિ એવં અતીતંસં આરબ્ભ પવત્તં મહાનિગણ્ઠસ્સ વાદં સદ્દહન્તાનં. ભૂતત્તાતિ યથાભૂતત્તા કિં અવિપરીતમેવ અત્થં આરમ્મણં કત્વા પવત્તાતિ પુચ્છતિ. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. સહ ધમ્મેનાતિ સહધમ્મો, સો એવ સહધમ્મિકો યથા ‘‘વેનયિકો’’તિ (અ. નિ. ૮.૧૧; પારા. ૮). ‘‘ધમ્મો’’તિ એત્થ કારણં અધિપ્પેતન્તિ આહ – ‘‘સહેતુકં સકારણ’’ન્તિ. પટિહરતિ પટિવત્તેતીતિ પટિહારો, વાદો એવ પટિહારો વાદપટિહારો; તં, ઉત્તરન્તિ અત્થો. તેનાહ – ‘‘પચ્ચાગમનકવાદ’’ન્તિ, ચોદનં પરિવત્તેત્વા પટિપાકતિકકરણન્તિ અત્થો. તેસન્તિ ઇદં આવુત્તિવસેન ગહેતબ્બં, ‘‘તેસં સદ્ધાછેદકવાદં નામ તેસં દસ્સેતી’’તિ.

૬. અવિજ્જા અઞ્ઞાણા સમ્મોહાતિ પરિયાયવચનમેતં. અવિજ્જાતિ વા અવિજ્જાય કરણભૂતાય. અઞ્ઞાણેનાતિ અજાનનેન. સમ્મોહેનાતિ સમ્મુય્હનેન મહામુળ્હતાય. સામંયેવ ઓપક્કમિકા એતરહિ અત્તનો ઉપક્કમહેતુ દુક્ખવેદનં વેદિયમાનં – ‘‘યંકિઞ્ચાયં…પે… પુબ્બેકતહેતૂ’’તિ વિપરીતતો સદ્દહથ. પુબ્બેકતહેતુવાદસઞ્ઞિતં વિપલ્લાસગ્ગાહં ગણ્હથ.

૭. દિટ્ઠધમ્મો વુચ્ચતિ પચ્ચક્ખભૂતો, તત્થ વેદિતબ્બં ફલં દિટ્ઠધમ્મવેદનીયં. તેનાહ – ‘‘ઇમસ્મિંયેવ અત્તભાવે વિપાકદાયક’’ન્તિ. પયોગેનાતિ કાયિકેન પયોગેન વા વાચસિકેન વા પયોગેન. પધાનેનાતિ પદહનેન ચેતસિકેન ઉસ્સાહનેન. આસન્ને ભવન્તરે વિપાચેતું ન સક્કા, પગેવ દૂરેતિ દસ્સેતું, ‘‘દુતિયે વા તતિયે વા અત્તભાવે’’તિ વુત્તં. નિબ્બત્તકભાવતો સુખવેદનાય હિતન્તિ સુખવેદનીયં. સા પન વિપાકવેદનાભાવતો એકન્તતો ઇટ્ઠારમ્મણા એવ હોતીતિ આહ ‘‘ઇટ્ઠારમ્મણવિપાકદાયક’’ન્તિ. વિપરીતન્તિ અનિટ્ઠારમ્મણવિપાકદાયકં. નિપ્ફન્નેતિ સદ્ધિં અઞ્ઞેન કમ્મેન નિબ્બત્તે. સમ્પરાયવેદનીયસ્સાતિ ઉપપજ્જવેદનીયસ્સ અપરાપરિયવેદનીયસ્સ. એવં સન્તેપીતિ કામં પરિપક્કવેદનીયન્તિ દિટ્ઠધમ્મવેદનીયમેવ વુચ્ચતિ, તથાપિ અત્થેત્થ અતિસયો દિટ્ઠધમ્મવિસેસભાવતો પરિપક્કવેદનીયસ્સાતિ દસ્સેતું, ‘‘અયમેત્થા’’તિઆદિ વુત્તં. યસ્મિં દિવસે કતં, તતો સત્તદિવસબ્ભન્તરે.

તત્રાતિ તસ્મિં પરિપક્કવેદનીયકમ્મસ્સ સત્તદિવસબ્ભન્તરે વિપાકદાને. એકવારં કસિત્વા નિસીદિ છાતજ્ઝત્તો હુત્વા. આગચ્છન્તી આહ – ‘‘ઉસ્સૂરે ભત્તં આહરીયિત્થા’’તિ દોમનસ્સં અનુપ્પાદેત્વા યથા કતપુઞ્ઞં અનુમોદતિ. વિજ્જોતમાનં દિસ્વા, ‘‘કિં નુ ખો ઇદમ્પિ તપ્પકારો, મમ ચિત્તવિકપ્પમત્તં, ઉદાહુ સુવણ્ણમેવા’’તિ વીમંસન્તો યટ્ઠિયા પહરિત્વા.

વાળયક્ખસઞ્ચરણત્તા રાજગહૂપચારસ્સ નગરે સહસ્સભણ્ડિકં ચારેસું. ઉપ્પન્નરાગો ચૂળાય ડંસિ. રઞ્ઞો આચિક્ખિત્વાતિ તં પવત્તિં રઞ્ઞો આચિક્ખિત્વા. મલ્લિકાય વત્થુ ધમ્મપદવત્થુમ્હિ (ધ. પ. અટ્ઠ. ૨.મલ્લિકાદેવીવત્થુ) આગતેન નયેન કથેતબ્બં.

મરણસન્તિકેપિ કતં, પગેવ તતો પુરેતરં અતીતત્તભાવેસુ ચ કતં. ઇધ નિબ્બત્તિતવિપાકોતિ વુત્તો અવસ્સંભાવિભાવતો. સમ્પરાયવેદનીયમેવ ભવન્તરે વિપાકદાયકભાવતો. ઇધ નિબ્બત્તિતગુણોત્વેવ વુત્તો, ન ઇધ નિબ્બત્તિતવિપાકોતિ વિમુત્તિભાવતો. પરિપક્કવેદનીયન્તિ વેદિતબ્બં હેટ્ઠા વુત્તપરિપક્કવેદનીયલક્ખણાનતિવત્તનતો. સબ્બલહું ફલદાયિકાતિ એતેન ફલુપ્પાદનસમત્થતાયોગેન કમ્મસ્સ પરિપક્કવેદનીયતાતિ દસ્સેતિ.

ચતુપ્પઞ્ચક્ખન્ધફલતાય સઞ્ઞાભવૂપગં કમ્મં બહુવેદનીયન્તિ વુત્તં. એકખન્ધફલત્તા અસઞ્ઞાભવૂપગં કમ્મં અપ્પવેદનીયં. કેચિ પન, ‘‘અરૂપાવચરકમ્મં બહુકાલં વેદિતબ્બફલત્તા બહુવેદનીયં, ઇતરં અપ્પવેદનીયં. રૂપારૂપાવચરકમ્મં વા બહુવેદનીયં, પરિત્તકમ્મં અપ્પવેદનીય’’ન્તિ વદન્તિ. સવિપાકં કમ્મન્તિ પચ્ચયન્તરસમવાયે વિપાકુપ્પાદનસમત્થં, ન આરદ્ધવિપાકમેવ. અવિપાકં કમ્મન્તિ પચ્ચયવેકલ્લેન વિપચ્ચિતું અસમત્થં અહોસિકમ્માદિભેદં.

૮. દિટ્ઠધમ્મવેદનીયાદીનન્તિ દિટ્ઠધમ્મવેદનીયાદીનં દસન્નં કમ્માનં ઉપક્કમેન કમ્માનં અઞ્ઞાથાભાવસ્સ અનાપાદનીયત્તા યથાસભાવેનેવ કમ્માનિ તિટ્ઠન્તિ. તત્થ નિગણ્ઠાનં ઉપક્કમો નિપ્પયોજનોતિ આહ ‘‘અફલો’’તિ. નિગણ્ઠાનં પદહનસ્સ મિચ્છાવાયામસ્સ નિપ્ફલભાવપ્પવેદનો પધાનચ્છેદકવાદો. પરેહિ વુત્તકારણેહીતિ યેહિ કારણેહિ નિગણ્ઠાનં વાદેસુ દોસં દસ્સેન્તિ. તેહિ પરેહિ વુત્તકારણેહિ. ન હિ લક્ખણયુત્તેન હેતુના વિના પરવાદેસુ દોસં દસ્સેતું સક્કા. તેનાહ ‘‘સકારણા હુત્વા’’તિ. નિગણ્ઠાનં વાદા ચ અનુવાદા ચાતિ નિગણ્ઠેહિ વુચ્ચમાના સકસકસમયપ્પવેદિકા વાદાચેવ સાવકેહિ વુચ્ચમાના તેસં અનુવાદા ચ. વિઞ્ઞૂહિ ગરહિતબ્બં કારણં આગચ્છન્તીતિ, ‘‘અયમેત્થ દોસો’’તિ તત્થ તત્થ વિઞ્ઞૂહિ પણ્ડિતેહિ ગરહારહં કારણં ઉપગચ્છન્તિ, પાપુણન્તીતિ અત્થો. તસ્સત્થોતિઆદીસુ અયં સઙ્ખેપત્થો, ‘‘વુત્તનયેન પરેહિ વુત્તેન કારણેન સકારણા હુત્વા દોસદસ્સનવસેન નિગણ્ઠાનં વાદા અનુપ્પત્તા, તતો એવ તં વાદં અપ્પસાદનીયભાવદસ્સનેન સોસેન્તા હેતુસમ્પત્તિવોહારસુક્ખનેન મિલાપેન્તા દુક્કટકમ્મકારિનોતિઆદયો દસ ગારય્હાપદેસા ઉપગચ્છન્તી’’તિ.

૯. સઙ્ગતિભાવહેતૂતિ તત્થ તત્થ યદિચ્છાય સમુટ્ઠિતસઙ્ગતિનિમિત્તં. સા પન સઙ્ગતિ નિયતિલક્ખણાતિ આહ ‘‘નિયતિભાવકારણા’’તિ. અચ્છેજ્જસુત્તાવુતઅભેજ્જમણિ વિય હિ પટિનિયતતા નિયતિપવત્તીતિ. છળભિજાતિહેતૂતિ કણ્હાભિજાતિ નીલાભિજાતિ લોહિતાભિજાતિ હલિદ્દાભિજાતિ સુક્કાભિજાતિ પરમસુક્કાભિજાતીતિ ઇમાસુ અભિજાતીસુ જાતિનિમિત્તં. પાપસઙ્ગતિકાતિ નિહીનસઙ્ગતિકા.

૧૦. અનદ્ધભૂતન્તિ એત્થ અધિ-સદ્દેન સમાનત્થો અદ્ધ-સદ્દોતિ આહ – ‘‘અનદ્ધભૂતન્તિ અનધિભૂત’’ન્તિ. યથા આપાયિકો અત્તભાવો મહતા દુક્ખેન અભિભુય્યતિ, ન તથા અયન્તિ આહ – ‘‘દુક્ખેન અનધિભૂતો નામ મનુસ્સત્તભાવો વુચ્ચતી’’તિ. ‘‘અચેલકો હોતી’’તિઆદિના (દી. નિ. ૧.૩૯૪) વુત્તાય નાનપ્પકારાય દુક્કરકારિકાય કિલમથેન. યદિ એવં કથં ધુતઙ્ગધરાતિ આહ ‘‘યે પના’’તિઆદિ. નિય્યાનિકસાસનસ્મિઞ્હિ વીરિયન્તિ વિવટ્ટસન્નિસ્સિતં કત્વા પવત્તિયમાનં વીરિયં સરીરં ખેદન્તમ્પિ સમ્માવાયામો નામ હોતિ ઞાયારદ્ધભાવતો.

થેરોતિ એત્થ આગતમહારક્ખિતત્થેરો. તિસ્સો સમ્પત્તિયો મનુસ્સદેવનિબ્બાનસમ્પત્તિયો, સીલસમાધિપઞ્ઞાસમ્પત્તિયો વા. ખુરગ્ગેયેવાતિ ખુરે સીસગ્ગે એવ, ખુરે સીસગ્ગતો અપનીતે એવાતિ અધિપ્પાયો. અયન્તિ, ‘‘ઇસ્સરકુલે નિબ્બત્તો’’તિઆદિના વુત્તો. ન સબ્બે એવ સક્કારપુબ્બકં પબ્બજિત્વા અરહત્તં પાપુણન્તીતિ આહ ‘‘યો દાસિકુચ્છિય’’ન્તિઆદિ. રજતમુદ્દિકન્તિ રજતમયં અઙ્ગુલિમુદ્દિકં. ગોરકપિયઙ્ગુમત્તેનપીતિ કપિત્થછલ્લિકઙ્ગુપુપ્ફગન્ધમત્તેનપિ.

ધમ્મેન ઞાયેન આગતસુખં ધમ્મસુખન્તિ આહ – ‘‘સઙ્ઘતો વા…પે… પચ્ચયસુખ’’ન્તિ. અમુચ્છિતોતિ અનજ્ઝાપન્નો. ઇદાનિ તં અનજ્ઝાપન્નતં તસ્સ ચ ફલં દસ્સેતું ‘‘ધમ્મિકં હી’’તિઆદિ વુત્તં. ઇમસ્સાતિ સમુદયસ્સ. સો હિ પઞ્ચક્ખન્ધસ્સ દુક્ખસ્સ કારણભૂતત્તા આસન્નો પચ્ચક્ખો કત્વા વુત્તો. તેનાહ ‘‘પચ્ચુપ્પન્નાન’’ન્તિઆદિ. સઙ્ખારન્તિ યથારદ્ધાય સાતિસયં કરણતો સઙ્ખારન્તિ લદ્ધનામં બલવવીરિયં ઉસ્સોળ્હિં. પદહતોતિ પયુઞ્જન્તસ્સ પવત્તેન્તસ્સ. મગ્ગેન વિરાગો હોતીતિ અરિયમગ્ગેન દુક્ખનિદાનસ્સ વિરજ્જના હોતિ. તેનાહ ‘‘ઇદં વુત્તં હોતી’’તિ. ઇમિના સુખાપટિપદા ખિપ્પાભિઞ્ઞા કથિતા અકસિરેનેવ સીઘતરં મગ્ગપજાનતાય બોધિતત્તા. મજ્ઝત્તતાકારોતિ વીરિયૂપેક્ખમાહ. સઙ્ખારં તત્થ પદહતીતિ પધાનસઙ્ખારં તત્થ દુક્ખનિદાનસ્સ વિરજ્જનનિમિત્તં વિરજ્જનત્થં પદહતિ. કથં? મગ્ગપ્પધાનેન ચતુકિચ્ચપ્પધાને અરિયમગ્ગે વાયામેન પદહતિ વાયમતિ. અજ્ઝુપેક્ખતોતિ વીરિયસ્સ અનચ્ચારદ્ધનાતિસિથિલતાય વીરિયસમતાયોજને બ્યાપારાકરણેન અજ્ઝુપેક્ખતો. તેનાહ ‘‘ઉપેક્ખં ભાવેન્તસ્સા’’તિ. ઉપેક્ખાભાવના ચ નામેત્થ તથાપવત્તા અરિયમગ્ગભાવના એવાતિ આહ – ‘‘મગ્ગભાવનાય ભાવેતી’’તિ.

એત્થ ચ એવં પાળિયા પદયોજના વેદિતબ્બા, – ‘‘સો એવં પજાનાતિ. કથં? સઙ્ખારં મે પદહતો સઙ્ખારપદહના ઇમસ્સ દુક્ખનિદાનસ્સ વિરાગો હોતિ, અજ્ઝુપેક્ખતો મે ઉપેક્ખના ઇમસ્સ દુક્ખનિદાનસ્સ વિરાગો હોતી’’તિ. પટિપજ્જમાનસ્સ ચાયં પુબ્બભાગવીમંસસ્સાતિ ગહેતબ્બં. તત્થ સઙ્ખારપ્પધાનાતિ સમ્મસનપદેન સુખેનેવ ખિપ્પતરં ભાવનાઉસ્સુક્કાપનવીરિયં દસ્સિતન્તિ સુખાપટિપદા ખિપ્પાભિઞ્ઞા દસ્સિતા. અજ્ઝુપેક્ખતોતિ એત્થ કસ્સચિ નાતિદળ્હં કત્વા પવત્તિતવીરિયેનપિ દુક્ખનિદાનસ્સ વિરાગો હોતિ વિપસ્સનમનુયુઞ્જતીતિ દસ્સિતં. ઉભયત્થાપિ ચતુત્થીયેવ પટિપદા વિભાવિતાતિ દટ્ઠબ્બં. ઇદાનિ, ‘‘યસ્સ હિ ખ્વાસ્સ…પે… ઉપેક્ખં તત્થ ભાવેતી’’તિ વારેહિ તાસંયેવ પટિપદાનં વસેન તેસં પુગ્ગલાનં પટિપત્તિ દસ્સિતા. વટ્ટદુક્ખનિદાનસ્સ પરિજિણ્ણં ઇમેહિ વારેહિ દુક્ખક્ખયો વિભાવિતો.

૧૧. બદ્ધચિત્તોતિ સમ્બદ્ધચિત્તો. બહલચ્છન્દોતિ બહલતણ્હાછન્દો. અતિચરિત્વાતિ અતિક્કમિત્વા. નટસત્થવિધિના નચ્ચનકા નટા, નચ્ચકા ઇતરે. સોમનસ્સં ઉપ્પજ્જતિ, ‘‘ઈદિસં નામ ઇત્થિં પરિચ્ચજિ’’ન્તિ. છિજ્જાતિ દ્વિધા હોતુ. ભિજ્જાતિ ભિજ્જતુ. ‘‘છિજ્જ વા ભિજ્જવા’’તિ પદદ્વયેનપિ વિનાસમેવ વદતિ. ઞત્વાતિ પુબ્બભાગઞાણેન જાનિત્વા. તદુભયન્તિ સઙ્ખારપદહનઉપેક્ખાભાવનં.

૧૨. પેસેન્તસ્સાતિ વાયમન્તસ્સ. તં સન્ધાયાતિ દુક્ખાય પટિપદાય નિય્યાનતં સન્ધાય.

ઉસુકારો વિય યોગી તેજનસ્સ વિય ચિત્તસ્સ ઉજુકરણતો. ગોમુત્તવઙ્કં, ચન્દલેખાકુટિલં, નઙ્ગલકોટિજિમ્હં ચિત્તં. અલાતા વિય વીરિયં આતાપન-પરિતાપનતો. કઞ્ચિકતેલં વિય સદ્ધા સિનેહનતો. નમનદણ્ડકો વિય લોકુત્તરમગ્ગો નિબ્બાનારમ્મણે ચિત્તસ્સ નામનતો. લોકુત્તરમગ્ગેન ચિત્તસ્સ ઉજુકરણં ભાવનાભિસમયતો દટ્ઠબ્બં. અન્તદ્વયવજ્જિતા મજ્ઝિમા પટિપત્તીતિ કત્વા કિલેસગણવિજ્ઝનં પહાનાભિસમયો. ઇતરા પન પટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞાતિ ઇમેસં દ્વિન્નં ભિક્ખૂનં ઇમાસુ દ્વીસુ યથાવુત્તાસુ ખિપ્પાભિઞ્ઞાસુ કથિતાસુ, ઇતરાપિ કથિતાવ હોન્તિ લક્ખણહારનયેન પટિપદાસામઞ્ઞતો. સહાગમનીયાપિ વા પટિપદા કથિતાવ, ‘‘ન હેવ અનદ્ધભૂતં અત્થાન’’ન્તિઆદિના પુબ્બભાગપટિપદાય કથિતત્તા. ‘‘આગમનીયપટિપદા પન ન કથિતા’’તિ ઇદં સવિસેસં અજ્ઝુપેક્ખસ્સ અકથિતતં સન્ધાય વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. નિક્ખમનદેસનન્તિ નિક્ખમનુપાયં દેસનં. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

દેવદહસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

૨. પઞ્ચત્તયસુત્તવણ્ણના

૨૧. એકેતિ એત્થ એક-સદ્દો અઞ્ઞત્થો, ન ગણનાદિઅત્થોતિ તં દસ્સેન્તો ‘‘એકચ્ચે’’તિ આહ. યં પન પાળિયં ‘‘સન્તી’’તિ વુત્તં. તેન તેસં દિટ્ઠિગતિકાનં વિજ્જમાનતાય અવિચ્છિન્નતા; તતો ચ નેસં મિચ્છાગહણતો સિથિલકરણવિવેચનેહિ અત્તનો દેસનાય કિચ્ચકારિતા અવિતથતા ચ દીપિતા હોતિ. પરમત્થસમણબ્રાહ્મણેસુ અપરન્તકપ્પિકતાય લેસોપિ નત્થીતિ આહ ‘‘પરિબ્બજુપગતભાવેના’’તિઆદિ. સસ્સતાદિવસેન અપરન્તં કપ્પેન્તીતિ અપરન્તકપ્પિનો, તે એવ અપરન્તકપ્પિકા. યસ્મા તેહિ અપરન્તં પુરિમતરસિદ્ધેહિ તણ્હાદિટ્ઠિકપ્પેહિ કપ્પેત્વા આસેવનબલવતાય ચ વિકપ્પેત્વા અપરભાગસિદ્ધેહિ અભિનિવેસભૂતેહિ તણ્હાદિટ્ઠિગ્ગાહેહિ ગણ્હન્તિ અભિનિવિસન્તિ પરામસન્તિ; તસ્મા વુત્તં – ‘‘અપરન્તં કપ્પેત્વા વિકપ્પેત્વા ગણ્હન્તી’’તિ. તણ્હુપાદાનવસેન કપ્પનગહણાનિ વેદિતબ્બાનિ. તણ્હાપચ્ચયા હિ ઉપાદાનં. વુત્તમ્પિ ચેતં મહાનિદ્દેસે ઉદ્દાનતો સઙ્ખેપતો. તણ્હાદિટ્ઠિવસેનાતિ તણ્હાય દિટ્ઠિયા ચ વસેન. દિટ્ટિયા વા ઉપનિસ્સયભૂતાય સહજાતાય અભિનન્દનકાય ચ તણ્હાય સસ્સતાદિઆકારેન અભિનિવિસન્તસ્સ મિચ્છાગાહસ્સ ચ વસેન. અનાગતધમ્મવિસયાય અધિપ્પેતત્તા અનાગતકાલવાચકો ઇધ અપર-સદ્દો. રૂપાદિખન્ધવિનિમુત્તસ્સ કપ્પનવત્થુનો અભાવા અન્ત-સદ્દો ભાગવાચકોતિ આહ – ‘‘અનાગતં ખન્ધકોટ્ઠાસ’’ન્તિ. કપ્પેત્વાતિ ચ તસ્મિં અપરન્તે તણ્હાય નાભિનિવેસાનં સમત્તનં પરિનિટ્ઠાપનમાહ. ઠિતાતિ તસ્સા લદ્ધિયા અવિજહનં.

અનુગતાતિ આરમ્મણકરણવસેન અનુ અનુ ગતા અપરન્તે પવત્તા. આરબ્ભાતિ આલમ્બિત્વા. વિસયો હિ તસ્સા દિટ્ઠિયા અપરન્તો. વિસયભાવતો એવ હિ સો તસ્સા આગમનટ્ઠાનં આરમ્મણપચ્ચયો ચાતિ વુત્તં ‘‘આગમ્મ પટિચ્ચા’’તિ. અધિવચનપદાનીતિ પઞ્ઞત્તિપદાનિ, દાસાદીસુ સિરિવડ્ઢકાદિસદ્દો વિય વચનમત્તમેવ અધિકારં કત્વા પવત્તિયા અધિવચનં પઞ્ઞત્તિ. અથ વા અધિ-સદ્દો ઉપરિભાવે, વુચ્ચતીતિ વચનં, ઉપરિ વચનં અધિવચનં, ઉપાદાનભૂતરૂપાદીનં ઉપરિ પઞ્ઞાપિયમાના ઉપાદાપઞ્ઞત્તીતિ અત્થો, તસ્મા પઞ્ઞત્તિદીપકપદાનીતિ અત્થો. પઞ્ઞત્તિમત્તઞ્હેતં વુચ્ચતિ, યદિદં, ‘‘અત્તા લોકો’’તિ ચ, ન રૂપવેદનાદયો વિય પરમત્થો. અધિકવુત્તિતાય વા અધિમુત્તિયોતિ દિટ્ઠિયો વુચ્ચન્તિ. અધિકઞ્હિ સભાવધમ્મેસુ સસ્સતાદિં પકતિઆદિં દ્રબ્યાદિં જીવાદિં કાયાદિઞ્ચ અભૂતમત્થં અજ્ઝારોપેત્વા દિટ્ઠિયો પવત્તન્તીતિ. અભિવદન્તીતિ, ‘‘ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ અભિનિવિસિત્વા વદન્તિ, ‘‘અયં ધમ્મો, નાયં ધમ્મો’’તિઆદિના વિવદન્તિ. અભિવદનકિરિયાય અજ્જાપિ અવિચ્છેદભાવદસ્સનત્થં વત્તમાનકાલવચનં.

સઞ્ઞા એતસ્સ અત્થીતિ સઞ્ઞીતિ આહ ‘‘સઞ્ઞાસમઙ્ગી’’તિ. નત્થિ એતસ્સ રોગો ભઙ્ગોતિ અરોગોતિ અરોગસદ્દસ્સ નિચ્ચપરિયાયતા વેદિતબ્બા. રોગરહિતતાસીસેન વા નિબ્બિકારતાય નિચ્ચતં પટિજાનાતિ દિટ્ઠિગતિકોતિ આહ ‘‘અરોગોતિ નિચ્ચો’’તિ. ઇમિનાતિ, ‘‘સઞ્ઞી અત્તા અરોગો પરં મરણા’’તિ ઇમિના વચનેન. સોળસ સઞ્ઞીવાદાતિ – રૂપીચતુક્કં, અરૂપીચતુક્કં, અન્તવાચતુક્કં, એકન્તસુખીચતુક્કન્તિ – ઇમેસં ચતુન્નં ચતુક્કાનં વસેન સોળસ સઞ્ઞીવાદા કથિતા. ઇમેસુયેવ પુરિમાનં દ્વિન્નં ચતુક્કાનં વસેન અટ્ઠ સઞ્ઞીવાદા અટ્ઠ ચ નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞીવાદા વેદિતબ્બા. સત્ત ઉચ્છેદવાદાતિ મનુસ્સત્તભાવે કામાવચરદેવત્તભાવે રૂપાવચરદેવત્તભાવે ચતુબ્બિધારુપ્પત્તભાવે ચવિત્વા સત્તસ્સ ઉચ્છેદપઞ્ઞાપનવસેન સત્ત ઉચ્છેદવાદા કથિતા. અસતો વિનાસાસમ્ભવતો અત્થિભાવનિબન્ધનો ઉચ્છેદવાદોતિ વુત્તં ‘‘સતોતિ વિજ્જમાનસ્સા’’તિ. યાવાયં અત્તા ન ઉચ્છિજ્જતિ, તાવ વિજ્જતિ એવાતિ ગહણતો નિરુદયવિનાસો ઇધ ઉચ્છેદોતિ અધિપ્પેતોતિ આહ ‘‘ઉપચ્છેદ’’ન્તિ. વિસેસેન નાસો વિનાસો, અભાવો, સો પન મંસચક્ખુ-પઞ્ઞાચક્ખુ-દસ્સનપથાતિક્કમોવાતિ આહ ‘‘અદસ્સન’’ન્તિ. અદસ્સને હિ નાસ-સદ્દો લોકે નિરુળ્હો. ભવવિગમન્તિ સભાવાપગમનં યો હિ નિરુદયવિનાસવસેન ઉચ્છિજ્જતિ, ન સો અત્તનો સભાવેનેવ તિટ્ઠતિ.

પઞ્ચ દિટ્ઠધમ્મનિબ્બાનવાદાતિ પઞ્ચકામગુણસુખમનુભોગવસેન ચતુબ્બિધરૂપજ્ઝાનસુખપરિભોગવસેન ચ દિટ્ઠધમ્મે નિબ્બાનપ્પત્તિપઞ્ઞાપનવાદા. દિટ્ઠધમ્મોતિ દસ્સનભૂતેન ઞાણેન ઉપલદ્ધધમ્મો. તત્થ યો અનિન્દ્રિયવિસયો, સોપિ સુપાકટભાવેન ઇન્દ્રિયવિસયો વિય હોતીતિ આહ – ‘‘દિટ્ઠધમ્મોતિ પચ્ચક્ખધમ્મો વુચ્ચતી’’તિ. તેનેવ ચ, ‘‘તત્થ તત્થ પટિલદ્ધઅત્તભાવસ્સેતં અધિવચન’’ન્તિ વુત્તં. સઞ્ઞીતિ આદિવસેન તીહાકારેહિ સન્તન્તિ સઞ્ઞી અસઞ્ઞી નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞીતિ ઇમેહિ આકારેહિ વિજ્જમાનં, સદા ઉપલબ્ભમાનં સસ્સતન્તિ અત્થો. સઞ્ઞી અત્તાતિઆદીનિ તીણિ દસ્સનાનિ. સન્તઅત્થવસેન એકન્તિ સસ્સતસ્સ અત્તનો વસેન એકં દસ્સનં. ઇતરાનિ દ્વેતિ ઉચ્છેદવાદ-દિટ્ઠધમ્મનિબ્બાનવાદસઞ્ઞિતાનિ દ્વે દસ્સનાનિ. તીણિ હુત્વા પઞ્ચ હોન્તીતિ ઇદં, ‘‘સન્તઅત્થવસેન એક’’ન્તિ સઙ્ગહવસેન વુત્તસ્સ સઞ્ઞીતિ આદિવિભાગવસેન વુત્તત્તા સુવિઞ્ઞેય્યન્તિ અટ્ઠકથાયં ન ઉદ્ધટં.

૨૨. રૂપીં વાતિ એત્થ (દી. નિ. ટી. ૧.૭૬-૭૭) યદિ રૂપં અસ્સ અત્થીતિ રૂપીતિ અયમત્થો અધિપ્પેતો. એવં સતિ રૂપવિનિમુત્તેન અત્તના ભવિતબ્બં સઞ્ઞાય વિય રૂપસ્સપિ અત્તનિયત્તા. ન હિ સઞ્ઞી અત્તાતિ એત્થ સઞ્ઞા અત્તા. તથા હિ વુત્તં સુમઙ્ગલવિલાસિનિયં (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૭૬-૭૭) ‘‘તત્થ પવત્તસઞ્ઞઞ્ચસ્સ સઞ્ઞાતિ ગહેત્વાતિ વુત્ત’’ન્તિ. એવં સન્તે, ‘‘કસિણરૂપં અત્તાતિ ગણ્હાતી’’તિ ઇદં કથન્તિ? ન ખો પનેતં એવં દટ્ઠબ્બં – ‘‘રૂપં અસ્સ અત્થીતિ રૂપી’’તિ, અથ ખો ‘‘રુપ્પનસીલો રૂપી’’તિ. રુપ્પનઞ્ચેત્થ રૂપસરિક્ખતાય કસિણરૂપસ્સ વડ્ઢિતાવડ્ઢિતકાલવસેન વિસેસાપત્તિ, સા ચ નત્થીતિ ન સક્કા વત્તું પરિત્તવિપુલતાદિવિસેસસબ્ભાવતો. યદિ એવં ઇમસ્સ વાદસ્સ સસ્સતદિટ્ઠિસઙ્ગહો ન યુજ્જતીતિ? નો ન યુજ્જતિ કાયભેદતો ઉદ્ધં અત્તનો નિબ્બિકારતાય તેન અધિપ્પેતત્તા. તથા હિ વુત્તં ‘‘અરોગો પરં મરણા’’તિ. અથ વા ‘‘રૂપં અસ્સ અત્થીતિ રૂપી’’તિ વુચ્ચમાનેપિ ન દોસો. કપ્પનાસિદ્ધેનપિ હિ ભેદેન સામિનિદ્દેસદસ્સનતો યથા ‘‘સિલાપુત્તકસ્સ સરીર’’ન્તિ. રુપ્પનં વા રુપ્પનસભાવો રૂપં, તં એતસ્સ અત્થીતિ રૂપી, અત્તા ‘‘રૂપિનો ધમ્મા’’તિઆદીસુ (ધ. સ. ૧૧ દુકમાતિકા) વિય. એવઞ્ચ કત્વા રૂપસભાવત્તા અત્તનો ‘‘રૂપં અત્તા’’તિ વચનં ઞાયાગતમેવાતિ ‘‘કસિણરૂપં અત્તાતિ ગણ્હાતી’’તિ વુત્તં. અરૂપિન્તિ એત્તાપિ વુત્તનયાનુસારેન યથારહં અત્થો વત્તબ્બો. સન્તસુખુમં મુઞ્ચિત્વા તબ્બિપરીતસ્સ ગહણે કારણં નત્થીતિ લાભી, ‘‘કસિણરૂપં અત્તા’’તિ ગણ્હાતીતિ લાભિતક્કિનો ઠપેત્વા, સેસતક્કી લાભિગ્ગહણેનેવ ગહિતા. અનુસ્સુતિતક્કિકોપિ સુદ્ધતક્કિકોપિ વા નિરઙ્કુસત્તા તક્કનસ્સ કસિણરૂપમ્પિ અત્તાતિ કદાચિપિ ગણ્હેય્યાતિ વુત્તં – ‘‘ઉભોપિ રૂપાનિ ગણ્હાતિયેવા’’તિ. સુદ્ધતક્કિકસ્સ ઉભયગ્ગહણં ન કતં, તસ્મા સાસઙ્કવચનં.

કસિણુગ્ઘાટિમાકાસ-પઠમારુપ્પવિઞ્ઞાણ-નત્થિભાવઆકિઞ્ચઞ્ઞાયતનાનિ અરૂપસમાપત્તિનિમિત્તં. ઠપેત્વા સઞ્ઞાક્ખન્ધન્તિ ઇદં સઞ્ઞાય અત્તનિયતં હદયે કત્વા વુત્તં. ‘‘રૂપિં વા’’તિ એત્થ વુત્તનયેન પન અત્થે વુચ્ચમાને સઞ્ઞાક્ખન્ધં બહિદ્ધા અકત્વા ‘‘અરૂપધમ્મે’’ઇચ્ચેવ વત્તબ્બં સિયા. મિસ્સકગ્ગાહવસેનાતિ રૂપારૂપસમાપત્તીનં નિમિત્તાનિ એકજ્ઝં કત્વા, ‘‘એકો અત્તા’’તિ, તત્થ પવત્તસઞ્ઞઞ્ચસ્સ, ‘‘સઞ્ઞા’’તિ ગહણવસેન. અયઞ્હિ દિટ્ઠિગતિકો રૂપારૂપસમાપત્તિલાભિતાય તંનિમિત્તં રૂપભાવેન અરૂપભાવેન ચ ગહેત્વા ઉપતિટ્ઠતિ, તસ્મા, ‘‘રૂપી અરૂપી ચા’’તિ અભિનિવેસં જનેતિ અજ્ઝત્તવાદિનો વિય તક્કમત્તેનેવ વા રૂપારૂપધમ્મે મિસ્સકવસેન ગહેત્વા, ‘‘રૂપી ચ અરૂપીચ અત્તા હોતી’’તિ. તક્કગાહેનેવાતિ સઙ્ખારાવસેસસુખુમભાવપ્પત્તધમ્મા વિય ચ અચ્ચન્તસુખુમભાવપત્તિયા સકિચ્ચસાધનાસમત્થતાય થમ્ભકુટ્ટહત્થપાદાનં સઙ્ઘાતો વિય નેવ રૂપી, રૂપસભાવાનતિવત્તનતો ન અરૂપીતિ એવં પવત્તતક્કગાહેન. લાભિવસેનપિ વા અન્તાનન્તિકચતુત્થવાદે વક્ખમાનનયેન અઞ્ઞમઞ્ઞપટિપક્ખવસેન અત્થો વેદિતબ્બો. કેવલં પન તત્થ દેસકાલભેદવસેન તતિયચતુત્થવાદા ઇચ્છિતા; ઇધ કાલવત્થુ ભેદવસેનાતિ અયમેવ વિસેસો. કાલભેદવસેન ચેત્થ તતિયવાદસ્સ પવત્તિ રૂપારૂપનિમિત્તાનં સહ અનુપટ્ઠાનતો; ચતુત્થવાદસ્સ પન વત્થુભેદવસેન પવત્તિ રૂપારૂપધમ્માનં સમૂહતો, ‘‘એકો અત્તા’’તિ તક્કવસેનાતિ તત્થ વક્ખમાનનયાનુસારેન વેદિતબ્બં.

યદિપિ અટ્ઠસમાપત્તિલાભિનો દિટ્ઠિગતિકસ્સ વસેન સમાપત્તિભેદેન સઞ્ઞાનાનત્તસમ્ભવતો દુતિયદિટ્ઠિપિ સમાપન્નકવસેન લબ્ભતિ; તથાપિ સમાપત્તિયં એકરૂપેનેવ સઞ્ઞાય ઉપટ્ઠાનતો, ‘‘પઠમદિટ્ઠિ સમાપન્નકવારેન કથિતા’’તિ આહ. તેનેવેત્થ સમાપન્નકગ્ગહણં કતં. એકસમાપત્તિલાભિનો એવ વા વસેન અત્થો વેદિતબ્બો. સમાપત્તિ ભેદેન સઞ્ઞાભેદસમ્ભવેપિ બહિદ્ધા પુથુત્તારમ્મણે સઞ્ઞાનાનત્તેન ઓળારિકેન નાનત્તસઞ્ઞીતિ, ‘‘દુતિયદિટ્ઠિ અસમાપન્નકવારેના’’તિ આહ. અવડ્ઢિતકસિણવસેન પરિત્તસઞ્ઞિતં, વડ્ઢિતકસિણવસેન અપ્પમાણસઞ્ઞિતં દસ્સેતું, ‘‘તતિયદિટ્ઠિ સુપ્પમત્તેન વા સરાવમત્તેન વા’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘અઙ્ગુટ્ઠપ્પમાણો વા અત્તા યવપ્પમાણો, અણુમત્તો વા અત્તા’’તિઆદિદસ્સનવસેન (ઉદા. અટ્ઠ. ૫૪; દી. નિ. ટી. ૧.૭૬-૭૭) પરિત્તો સઞ્ઞીતિ પરિત્તસઞ્ઞી. કપિલકણાદાદયો (વિભ. અનુટી. ૧૮૯) વિય અત્તનો સબ્બગતભાવપટિજાનનવસેન અપ્પમાણો સઞ્ઞીતિ અપ્પમાણસઞ્ઞીતિ એવમ્પેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

એતન્તિ, ‘‘રૂપિં વા’’તિઆદિના યથાવુત્તઅત્તવાદં. એકેસન્તિ એકચ્ચાનં. ઉપાતિવત્તતન્તિ અતિક્કમન્તાનં. નિદ્ધારણે ચેતં સામિવચનં. વિઞ્ઞાણકસિણમેકે અભિવદન્તીતિ યોજના. તેનાહ – ‘‘સઞ્ઞં…પે… અભિવદન્તી’’તિ. તત્થ ‘‘સઞ્ઞં ઠપેત્વા સેસાનિ તીણી’’તિ ઇદં સઞ્ઞાય ચતુક્કમ્પિ પરિપુણ્ણમેવ ગહેત્વા, અપરે અટ્ઠકન્તિ વદન્તિ. તદુભયન્તિ તં સઞ્ઞાઅટ્ઠકન્તિ વુત્તં ઉભયં. પરતો આવિ ભવિસ્સતીતિ, ‘‘ચતસ્સો રૂપસઞ્ઞી’’તિઆદિના ઉપરિ પકાસેસ્સતિ. વક્ખતિ હિ – ‘‘કોટ્ઠાસતો અટ્ઠ, અત્થતો પન સત્ત સઞ્ઞા હોન્તી’’તિ (મ. નિ. અટ્ઠ. ૩.૨૨). એત્થાતિ, ‘‘એતં વા પના’’તિ એતસ્મિં વાક્યે. સમતિક્કમિતું સક્કોન્તિ તત્થ આદીનવદસ્સનેન તદુદ્ધં આનિસંસદસ્સનેન ચ બ્રૂહિતસદ્ધાદિ ગુણત્તા, વિપરિયાયેન અસક્કુણનં વેદિતબ્બં. યે સક્કોન્તિ, તેવ ગહિતા તેસંયેવ વસેન વક્ખમાનસ્સ વિસેસસ્સ વત્તું સક્કુણેય્યત્તા. સક્કોન્તાનઞ્ચ નેસં ઉપાતિવત્તનં અત્તનો ઞાણબલાનુરૂપન્તિ ઇમમત્થં ઉપમાય દસ્સેતું, ‘‘તેસં પના’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ અપ્પમાણન્તિ અપ્પમાણારમ્મણો, અપ્પમાણારમ્મણતા ચસ્સ આગમનવસેન વેદિતબ્બા અનન્તારમ્મણતો વા. ન હિ આરમ્મણે અનન્તન્તિ પરમાનન્તસ્સ પમાણં વા ગણ્હાતિ. સુખદુક્ખેહિ અનિઞ્જનતો રૂપવિરાગભાવનાવિસેસતાય ચ આનેઞ્જં પત્વા તિટ્ઠતિ, અયં નો અત્તાતિ અભિવદન્તા તિટ્ઠન્તિ. વિઞ્ઞાણકસિણમેકેતિ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં એકે દિટ્ઠિગતિકા અત્તાતિ વદન્તિ. તેનાહ – ‘‘વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં તાવ દસ્સેતુ’’ન્તિ. તસ્સ પન આરમ્મણભૂતં કસિણુગ્ઘાટિમાકાસે પવત્તવિઞ્ઞાણન્તિ અપરે. તઞ્હિ કસિણં મનસિકારવસેન, ‘‘વિઞ્ઞાણકસિણ’’ન્તિ, વિઞ્ઞાણઞ્ચ તં આરમ્મણટ્ઠેન આયતનઞ્ચાતિ, ‘‘વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતન’’ન્તિ ચ વુચ્ચતિ. આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનમેકેતિ એત્થાપિ એસેવ નયો.

તયિદન્તિ ય-કારો પદસન્ધિકરોતિ આહ ‘‘તં ઇદ’’ન્તિ. દિટ્ઠિગતન્તિ યથા વુત્તં ‘‘સઞ્ઞી અત્તા’’તિ એવં વુત્તં દિટ્ઠિં. દિટ્ઠિયેવ હિ દિટ્ઠિગતં ‘‘મુત્તગતં (મ. નિ. ૨.૧૧૯; અ. નિ. ૯.૧૧), સઙ્ખારગત’’ન્તિઆદીસુ (મહાનિ. ૪૧) વિય. ગન્તબ્બાભાવતો વા દિટ્ઠિયા ગતમત્તં દિટ્ઠિગતં, દિટ્ઠિયા ગહણમત્તન્તિ અત્થો. દિટ્ઠિપકારો વા દિટ્ઠિગતં. લોકિયા હિ વિધયુત્તગતપકારસદ્દે સમાનત્થે ઇચ્છન્તિ. દિટ્ઠિપચ્ચયો દિટ્ઠિકારણં, અવિજ્જાદિ દિટ્ઠિટ્ઠાનન્તિ અત્થો. તત્થ અવિજ્જાપિ હિ દિટ્ઠિટ્ઠાનં ઉપનિસ્સયાદિભાવતો. યથાહ – ‘‘અસ્સુતવા, ભિક્ખવે, પુથુજ્જનો અરિયાનં અદસ્સાવી અરિયધમ્મસ્સ અકોવિદો’’તિઆદિ (ધ. સ. ૧૦૦૭). ફસ્સોપિ દિટ્ઠિટ્ઠાનં. યથાહ ‘‘તદપિ ફસ્સપચ્ચયા’’તિ (દી. નિ. ૧.૧૧૮-૧૨૪). સઞ્ઞાપિ દિટ્ઠિટ્ઠાનં. યથાહ ‘‘સઞ્ઞાનિદાના હિ પપઞ્ચસઙ્ખા’’તિ (સુ. નિ. ૮૮૦; મહાનિ. ૧૦૯). વિતક્કોપિ દિટ્ઠિટ્ઠાનં. યથાહ – ‘‘તક્કઞ્ચ દિટ્ઠીસુ પકપ્પયિત્વા, સચ્ચં મુસાતિ દ્વયધમ્મમાહૂ’’તિ (સુ. નિ. ૮૯૨; મહાનિ. ૧૨૧). અયોનિસોમનસિકારોપિ દિટ્ઠિટ્ઠાનં. યથાહ – ‘‘તસ્સેવં મનસિકરોતો છન્નં દિટ્ઠીનં અઞ્ઞતરા દિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જતિ, અત્થિ મે અત્તાતિ તસ્સ સચ્ચતો થેતતો દિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૯). દિટ્ઠારમ્મણન્તિ દિટ્ઠિઆરમ્મણભૂતં ઉપાદાનક્ખન્ધપઞ્ચકં. તેનાહ – ‘‘રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતી’’તિઆદિ (પટિ. મ. ૧.૧૩૦). રૂપવેદનાદિવિનિમુત્તસ્સ દિટ્ઠિયા આરમ્મણસ્સ અભાવતો અનાદિયિત્વા ઇદમેવ દસ્સેતિ – ‘‘ઇમિના પચ્ચયેન ઇદં નામ દસ્સનં ગહિત’’ન્તિ. ઇમિના પચ્ચયેનાતિ વા એત્થ પચ્ચયગ્ગહણેન આરમ્મણમ્પિ ગહિતમેવાતિ દટ્ઠબ્બં.

તદેવાતિ દિટ્ઠિગતઞ્ચેવ દિટ્ઠિપચ્ચયઞ્ચ. રૂપસઞ્ઞાનન્તિ એત્થ ઇતિ-સદ્દો આદિઅત્થો. એવં-સદ્દો પકારત્થો, ‘‘યદિ રૂપસઞ્ઞાન’’ન્તિઆદિના પકારેન વુત્તસઞ્ઞાનન્તિ અત્થો. નિરુપક્કિલેસા નીવરણાદિ ઉપક્કિલેસવિમુત્તિતો. ઉત્તમા પણીતભાવપ્પત્તિતો, તતો એવ સેટ્ઠા, સેટ્ઠત્તા એવ ઉત્તરિતરાભાવતો અનુત્તરિયા. અક્ખાયતીતિ ઉપટ્ઠાતિ. આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસઞ્ઞાય વિસું વુચ્ચમાનત્તા ચતુત્થારુપ્પસઞ્ઞાય ચ ઇમસ્મિં સઞ્ઞીવાદે અનોતરણતો, ‘‘યદિ આરુપ્પસઞ્ઞાનન્તિ ઇમિના આકાસાનઞ્ચાયતન-વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનસઞ્ઞા’’ઇચ્ચેવ વુત્તં. ઇતરેહિ પન દ્વીહીતિ, ‘‘યદિ એકત્તસઞ્ઞાનં, યદિ નાનત્તસઞ્ઞાન’’ન્તિ ઇમેહિ દ્વીહિ પદેહિ. સમાપન્નકવારો ચ તથા ઇધ કથિતોતિ અધિપ્પાયો. કોટ્ઠાસતો અટ્ઠ સઞ્ઞા ચતુક્કદ્વયસઙ્ગહતો. એકત્તસઞ્ઞીપદં ઠપેત્વા અત્થતો પન સત્ત સઞ્ઞા હોન્તિ અગ્ગહિતગ્ગહણેનાતિ અધિપ્પાયો. તેનાહ – ‘‘સમાપન્નક…પે… સઙ્ગહિતોયેવા’’તિ.

સઞ્ઞાગતન્તિ સઞ્ઞાવસેન ગતં, સઞ્ઞાસઙ્ગહં ગતં વા. તસ્સ પન અદિટ્ઠિગતસ્સપિ ઉપલબ્ભમાનત્તા, ‘‘સદ્ધિં દિટ્ઠિગતેના’’તિ વુત્તં. પચ્ચયેહિ સમાગન્ત્વા કતન્તિ સહ કારણભૂતેહિ પચ્ચયેહિ તેનેવ સહ કારણભાવેન સમાગન્ત્વા નિબ્બત્તિતં; પટિચ્ચસમુપ્પન્નન્તિ અત્થો. સઙ્ખતત્તા ઓળારિકં ઉપ્પાદવયઞ્ઞથત્તસબ્ભાવતો. યસ્સ હિ ઉપ્પાદો પઞ્ઞાયતિ, વયો પઞ્ઞાયતિ, ઠિતસ્સ અઞ્ઞથત્તં પઞ્ઞાયતિ, તં ખણે ખણે ભિજ્જનસભાવતો પસ્સન્તસ્સ પાકટભૂતવિકારં ઓળારિકં સિયા. ન ચેત્થ મગ્ગફલધમ્મા નિદસ્સેતબ્બા તેસં તથા અનનુપસ્સિતબ્બતો; તેસમ્પિ સઙ્ખતભાવેન ઇતરેહિ સમાનયોગક્ખમતાય દુન્નિવારયભાવતો. તથા હિ ‘‘અસેસવિરાગનિરોધા’’તિ (ઉદા. ૩) વચનતો મગ્ગસ્સપિ નિસ્સરણભાવેન ‘‘અત્થિ ખો પન સઙ્ખારાનં નિરોધો’’તિ નિબ્બાનમેવેત્થ પટિયોગભાવેન ઉદ્ધટં ‘‘નિરુજ્ઝન્તિ એત્થા’’તિ કત્વા. નિરોધસઙ્ખાતં નિબ્બાનં નામ અત્થીતિ એત્થ, – ‘‘અત્થિ, ભિક્ખવે, અજાતં અભૂતં અસઙ્ખત’’ન્તિ સુત્તપદં (ઉદા. ૭૩) આનેત્વા વત્તબ્બં. નિબ્બાનદસ્સીતિ સચ્છિકિરિયાભિસમયવસેન નિબ્બાનદસ્સી, તતો એવ ઇતરાભિસમયત્થસિદ્ધિયા તં સઙ્ખતં અતિક્કન્તો.

૨૩. અટ્ઠસુ અસઞ્ઞીવાદેસૂતિ ઇદં બ્રહ્મજાલે (દી. નિ. ૧.૭૮-૮૦) આગતનયેન વુત્તમેવ હિ સન્ધાય હેટ્ઠા, ‘‘સઞ્ઞીતિ ઇમિના અટ્ઠ અસઞ્ઞીવાદા કથિતા’’તિ વુત્તં. ઇધ પન ચત્તારો વાદા એવ ઉદ્ધટા. તેનાહ ‘‘અસઞ્ઞી’’તિઆદિ. એસ નયો પરતો ‘‘અટ્ઠસુ નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞીવાદેસૂ’’તિ એત્થાપિ. સઞ્ઞાય સતિ તાય વેદનાગાહસબ્ભાવતો ‘‘આબાધનટ્ઠેન સઞ્ઞા રોગો’’તિ વુત્તં. દુક્ખતાસૂલયોગતો કિલેસાસુચિપગ્ઘરણતો ઉપ્પાદજરાભઙ્ગેહિ ઉદ્ધુમાતપક્કપભિજ્જનતો ચ સઞ્ઞા ગણ્ડો; સ્વાયમત્થો દોસદુટ્ઠતાય એવ હોતીતિ આહ – ‘‘સદોસટ્ઠેન ગણ્ડો’’તિ. પીળાજનનતો અન્તોતુદનતો દુરુદ્ધરણતો ચ સઞ્ઞા સલ્લં; સ્વાયમત્થો અત્તભાવં અનુપવિસિત્વા અવટ્ઠાનેનાતિ આહ ‘‘અનુપવિટ્ઠટ્ઠેન સલ્લ’’ન્તિ. પટિસન્ધિગ્ગહણે વિઞ્ઞાણં કુતોચિ આગતં વિય હોતીતિ વુત્તં ‘‘પટિસન્ધિવસેન આગતિ’’ન્તિ. ગતિન્તિ પવત્તિં. સા પન તાસુ તાસુ ગતીસુ વુત્તિ હોતીતિ વુત્તં – ‘‘ચુતિવસેન ગતિ’’ન્તિ; વડ્ઢનવસેન ઘનપબન્ધવસેનાતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘અપરાપર’’ન્તિ. અપરાપરઞ્હિ પબન્ધવસેન પવત્તમાનં વિઞ્ઞાણં નન્દૂપસેચનં; ઇતરં ખન્ધત્તયં વા નિસ્સાય અભિવુદ્ધિં પતિટ્ઠં મહન્તઞ્ચ પાપુણાતીતિ. પવડ્ઢવસેન વા ગતિં, નિક્ખેપવસેન ચુતિં, તતો અપરાપરઞ્ચ રૂપપવત્તનવસેન ઉપપત્તિં, ઇન્દ્રિયપરિપાકવસેન વુડ્ઢિં તસ્સ તસ્સ કમ્મસ્સ કતૂપચિતભાવેન વિરુળ્હિં; તસ્સ કમ્મસ્સ ફલનિબ્બત્તિયા વેપુલ્લન્તિ યોજેતબ્બં.

કામઞ્ચાતિઆદિના ‘‘અઞ્ઞત્ર રૂપા’’તિઆદિકા ચોદના લક્ખણવસેન વુત્તાતિ દસ્સેત્વા અયઞ્ચ નયો ચોદનાય અવિસિટ્ઠવિસયતાય સિયા; વિસિટ્ઠવિસયા પનાયં ચોદનાતિ દસ્સેતું, ‘‘અયં પન પઞ્હો’’તિઆદિ વુત્તં. એત્તકે ખન્ધેતિ યથાવુત્તે રૂપવેદનાદિકે ચત્તારો ખન્ધે. અઞ્ઞત્ર રૂપાતિ ઇમિના યત્થ કત્થચિ રૂપેન વિના વિઞ્ઞાણસ્સ પવત્તિ નત્થીતિ દીપિતં હોતિ. ભવવિસેસચોદનાય સભાવતો એવ વિઞ્ઞાણેન વિના રૂપસ્સપિ પવત્તિ નત્થીતિ દીપિતં હોતીતિ આહ – ‘‘અરૂપભવેપિ રૂપં, અસઞ્ઞાભવે ચ વિઞ્ઞાણં અત્થી’’તિ. નિરોધસમાપન્નસ્સાતિ સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધં સમાપન્નસ્સપિ વિઞ્ઞાણં અત્થિ. બ્યઞ્જનચ્છાયાય ચે અત્થં પટિબાહસીતિ યદિ સદ્દત્થમેવ ગહેત્વા અધિપ્પાયં ન ગણ્હસિ નેય્યત્થં સુત્તન્તિ. એત્થ ચ અસઞ્ઞભવે નિબ્બત્તસત્તવસેન પઠમવાદો; સઞ્ઞં અત્તતો સમનુપસ્સતીતિ એત્થ વુત્તનયેન સઞ્ઞંયેવ અત્તાતિ ગહેત્વા તસ્સ કિઞ્ચનભાવેન ઠિતાય અઞ્ઞાય સઞ્ઞાય અભાવતો અસઞ્ઞીતિ પવત્તો દુતિયવાદો; તથા સઞ્ઞાય સહ રૂપધમ્મે સબ્બે એવ વા રૂપારૂપધમ્મે અત્તાતિ ગહેત્વા પવત્તો તતિયવાદો; તક્કગ્ગાહવસેનેવ પવત્તો ચતુત્થવાદો. તેસુ યં વત્તબ્બં, તં હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞીવાદેપિ અસઞ્ઞભવે નિબ્બત્તસ્સ સત્તસ્સ ચુતિપટિસન્ધીસુ; સબ્બત્થ વા પટુસઞ્ઞાકિચ્ચં કાતું અસમત્થાય સુખુમાય સઞ્ઞાય અત્થિભાવપટિજાનનવસેન પઠમવાદો; અસઞ્ઞીવાદે વુત્તનયેન સુખુમાય સઞ્ઞાય વસેન સઞ્જાનનસભાવતાપટિજાનનવસેન ચ દુતિયવાદાદયો પવત્તાતિ. એવમેત્થ એતેસં વાદાનં સબ્ભાવો વેદિતબ્બો. સેસં વુત્તનયમેવ.

૨૪. યત્થ ન સઞ્ઞા, તત્થ ઞાણસ્સ સમ્ભવો એવ નત્થીતિ આહ – ‘‘અસઞ્ઞા સમ્મોહો’’તિ, અસઞ્ઞભાવો નામ સમ્મોહપ્પવત્તીતિ અત્થો. યથા નિય્યન્તીતિ નિય્યાનિયાતિ બહુલં વચનતો કત્તુસાધનો નિય્યાનિયસદ્દો, એવં ઇધ વિઞ્ઞાતબ્બસદ્દોતિ આહ – ‘‘વિજાનાતીતિ વિઞ્ઞાતબ્બ’’ન્તિ, વિજાનનં વિઞ્ઞાણન્તિ અત્થો. તેન દિટ્ઠસુતમુતવિઞ્ઞાતબ્બમત્તેનાતિ દિટ્ઠસુતમુતવિઞ્ઞાણપ્પમાણેનાતિ અત્થો દટ્ઠબ્બો. તેનાહ – ‘‘પઞ્ચદ્વારિકસઞ્ઞાપવત્તિમત્તેના’’તિ, નિબ્બિકપ્પભાવતો પઞ્ચદ્વારિકસઞ્ઞાપવત્તિસમેન ભાવનાભિનીહારેનાતિ અત્થો. ઓળારિકસઙ્ખારપ્પવત્તિમત્તેનાતિ ઓળારિકાનં સઙ્ખારાનં પવત્તિયા. ઓળારિકસઙ્ખારાતિ ચેત્થ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનપરિયોસાના સમાપત્તિધમ્મા અધિપ્પેતા. ઉપસમ્પદન્તિ યે સઞ્ઞાય, અસઞ્ઞિભાવે ચ દોસં દિસ્વા નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં વણ્ણેન્તાપિ રૂપજ્ઝાનપટિલાભમત્તેન તસ્સ સમ્પાદનં પટિલાભં અધિગમં પઞ્ઞપેન્તિ, તેસં તસ્સ બ્યસનં અક્ખાયતિ અનુપાયભાવતો. તેનાહ ‘‘વિનાસો’’તિઆદિ. વુટ્ઠાનન્તિ સદિસસમાપજ્જનપુબ્બકં પરિવુટ્ઠાનં. સમાપત્તિ એવ તેસં નત્થિ અનધિગતત્તા. ઓળારિકસઙ્ખારપ્પવત્તિયા અન્તમસો આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસઙ્ખારપ્પવત્તિયાપિ પત્તબ્બન્તિ ન અક્ખાયતિ તેપિ સમતિક્કમિત્વા પત્તબ્બતો. સઙ્ખારાનન્તિ નિદ્ધારણે સામિવચનં. અવસેસાતિ ઇતો પરં સુખુમભાવો નામ નત્થીતિ સુખુમભાવાપત્તિયા અવસેસા. તેનાહ – ‘‘ભાવનાવસેન સબ્બસુખુમભાવં પત્તા સઙ્ખારા’’તિ. એતન્તિ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં, પત્તબ્બં નામ હોતિ તાદિસસઙ્ખારપ્પત્તિયં તબ્બોહારતો. સઙ્ખતં સમેચ્ચ સમ્ભુય્ય પચ્ચયેહિ કતત્તા.

૨૫. ‘‘યે તે સમણબ્રાહ્મણા સતો સત્તસ્સ ઉચ્છેદં વિનાસં વિભવં પઞ્ઞપેન્તી’’તિ (મ. નિ. ૩.૨૫) વક્ખમાનત્તા સબુદ્ધિયં વિપરિવત્તમાને એકજ્ઝં ગહેત્વા, ‘‘તત્રા’’તિ ભગવતા વુત્તન્તિ આહ – ‘‘તત્રાતિ સત્તસુ ઉચ્છેદવાદેસુ ભુમ્મ’’ન્તિ. ઉદ્ધં સરન્તિ ઉદ્ધં ગતં સરન્તાતિ તં દસ્સેન્તો આહ ‘‘ઉદ્ધં વુચ્ચતી’’તિઆદિ. સરન્તાતિ યત્થ પત્થેન્તિ ન લભન્તિ, તં જાનન્તા. આસત્તિન્તિ આસીસનં. પેચ્ચાતિ પરલોકે. વાણિજૂપમા વિયાતિ ભવપરિયાપન્નફલવિસેસાપેક્ખાય પટિપજ્જનતો. સક્કાયસ્સ ભયાતિ સન્તો કાયોતિ સક્કાયો, પરમત્થતો વિજ્જમાનો ધમ્મસમૂહોતિ કત્વા ઉપાદાનક્ખન્ધપઞ્ચકં, તતો ભાયનેન. મા ખીયિ મા પરિક્ખયં અગમાસિ. મા ઓસીદિ મા હેટ્ઠા ભસ્સિ. અબ્ભન્તિ આકાસં મા ઉન્દ્રિયિ મા ભિજ્જિત્વા પતિ. ગદ્દુલેન બદ્ધો ગદ્દુલબદ્ધો. દળ્હથમ્ભો વિય ખીલો વિય ચ સક્કાયો દુમ્મોચનીયતો. સા વિય દિટ્ઠિગતિકો તસ્સ અનુપરિવત્તનતો. દણ્ડકો વિય દિટ્ઠિ છેદનકરણાય અસમત્થભાવકરણતો. રજ્જુ વિય તણ્હા બન્ધનતો ચ, આરમ્મણકરણવસેન સમન્નાગમનવસેન ચ સમ્બદ્ધભાવતો. તેન વુત્તં – ‘‘દિટ્ઠિદણ્ડકે પવેસિતાય તણ્હારજ્જુયા’’તિ.

૨૬. ભગવા અત્તનો દેસનાવિલાસેન વેનેય્યજ્ઝાસયવસેન (ચતુચત્તારીસ અપરન્તકપ્પિકવાદા તત્થ તત્થ અન્તોગધાતિ) ઉદ્દેસવસેન પઞ્ચેવ સઙ્ગહેત્વા યથુદ્દેસં નિગમેન્તો, ‘‘ઇમાનેવ પઞ્ચાયતનાની’’તિ આહ. તત્થ દુક્ખસ્સ નિમિત્તભાવતો દિટ્ઠિગતાનં કારણટ્ઠેન આયતનત્થોતિ વુત્તં – ‘‘ઇમાનેવ પઞ્ચ કારણાની’’તિ. સઞ્ઞીઆદિવસેન તીણિ ઉચ્છેદવાદોતિ ચત્તારિ ભાજિતાનિ. ઇતરં પન દિટ્ઠધમ્મનિબ્બાનં કુહિં પવિટ્ઠં? સરૂપતો અભાજિતત્તા યથાભાજિતેસુ વાદેસુ કત્થ અન્તોગધન્તિ પુચ્છતિ. ઉદ્દેસે પન સરૂપતો ગહિતમેવ, ‘‘દિટ્ઠધમ્મનિબ્બાનં વા પનેકે અભિવદન્તી’’તિ. ઇતરો એકત્તસઞ્ઞીવાદે નાનત્તસઞ્ઞીવાદે અન્તોગધન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘એકત્ત…પે… વેદિતબ્બ’’ન્તિ આહ યથાસુખઞ્ચેતં વુત્તં. પઠમો હિ દિટ્ઠધમ્મનિબ્બાનવાદો નાનત્તસઞ્ઞીવાદે અન્તોગધો, ઇતરે ચત્તારો એકત્તસઞ્ઞીવાદે.

૨૭. અતીતકોટ્ઠાસસઙ્ખાતન્તિ અતીતં ખન્ધકોટ્ઠાસસઙ્ખાતં પુબ્બન્તં. પુબ્બે નિવુત્થધમ્મવિસયા કપ્પના ઇધાધિપ્પેતા, તસ્મા અતીતકાલવાચકો ઇધ પુબ્બસદ્દો, રૂપાદિખન્ધવિનિમુત્તઞ્ચ કપ્પનાવત્થુ નત્થિ, અન્તસદ્દો ચ કોટ્ઠાસવાચકો. તેન વુત્તં ‘‘અતીતકોટ્ઠાસસઙ્ખાતં પુબ્બન્તં કપ્પેત્વા’’તિ. ‘‘કપ્પેત્વા’’તિ ચ તસ્મિં પુબ્બન્તે તણ્હાયનાભિનિવિસાનં સમત્થનં પરિનિટ્ઠાપનં વદતિ. સેસમ્પીતિ ‘‘પુબ્બન્તાનુદિટ્ઠી’’તિ એવમાદિકં. પુબ્બે વુત્તપ્પકારન્તિ ‘‘અપરન્તાનુદિટ્ઠિનો’’તિઆદીસુ વુત્તપ્પકારં. એકેકસ્મિઞ્ચ અત્તાતિ આહિતો અહંમાનો એત્થાતિ કત્વા, લોકોતિ લોકિયન્તિ એત્થ પુઞ્ઞપાપાનિ તબ્બિપાકા ચાતિ કત્વા, તં તં ગહણવિસેસં ઉપાદાય પઞ્ઞાપનં હોતીતિ આહ – ‘‘રૂપાદીસુ અઞ્ઞતરં અત્તાતિ ચ લોકોતિ ચ ગહેત્વા’’તિ. સબ્બદાભાવેન સસ્સતો. અમરો નિચ્ચો ધુવોતિ તસ્સેવ વેવચનાનિ. મરણાભાવેન અમરો, ઉપ્પાદાભાવેન સબ્બકાલં વત્તનતો નિચ્ચો, થિરટ્ઠેન વિકારાભાવેન ધુવો, યથાહાતિઆદિના યથાવુત્તમત્થં નિદ્દેસપટિસમ્ભિદાપાળીહિ વિભાવેતિ. અયઞ્ચ અત્થો ‘‘રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, વેદનં… સઞ્ઞં… સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં અત્તતો સમનુપસ્સતી’’તિ (પટિ. મ. ૧.૧૩૦-૧૩૧) ઇમિસ્સા પઞ્ચવિધાય સક્કાયદિટ્ઠિયા વસેન વુત્તો. ‘‘રૂપવન્ત’’ન્તિઆદિકાય (પટિ. મ. ૧.૧૩૦-૧૩૧) પન પઞ્ચદસવિધાય સક્કાયદિટ્ઠિયા વસેન ચત્તારો ચત્તારો ખન્ધે, ‘‘અત્તા’’તિ ગહેત્વા તદઞ્ઞં – ‘‘લોકો’’તિ પઞ્ઞપેન્તીતિ અયમ્પિ અત્થો લબ્ભતિ, તથા એકં ખન્ધં, ‘‘અત્તા’’તિ ગહેત્વા તદઞ્ઞે ‘‘લોકો’’તિ પઞ્ઞપેન્તીતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. એસેવ નયોતિ ઇમિના યથા ‘‘રૂપાદીસુ અઞ્ઞતરં અત્તાતિ ચ લોકોતિ ચ ગહેત્વા સસ્સતો…પે… ધુવો’’તિ અત્થો વુત્તો; એવં અસસ્સતો અનિચ્ચો અધુવો ઉચ્છિજ્જતિ વિનસ્સતિ ન હોતિ પરં મરણા; નિચ્ચો ચ અનિચ્ચો ચ નેવનિચ્ચો નાનિચ્ચોતિ એવમાદિમત્થં અતિદિસતિ.

ચત્તારો સસ્સતવાદાતિ લાભીવસેન તયો, તક્કીવસેન એકોતિ એવં ચત્તારો. પુબ્બેનિવાસઞાણલાભી તિત્થિયો મન્દપઞ્ઞો અનેકજાતિસતસહસ્સમત્તં અનુસ્સરતિ, મજ્ઝિમપઞ્ઞો દસ સંવટ્ટવિવટ્ટકપ્પાનિ, તિક્ખપઞ્ઞો ચત્તારીસ સંવટ્ટવિવટ્ટકપ્પાનિ, ન તતો પરં. સો એવં અનુસ્સરન્તો અત્તા ચ લોકો ચાતિ અભિવદતિ. તક્કી પન તક્કપરિયાહતં વીમંસાનુચરિતં સયંપટિભાનં સસ્સતો અત્તા ચ લોકો ચાતિ અભિવદતિ. તેન વુત્તં – ‘‘લાભીવસેન તયો, તક્કીવસેન એકોતિ એવં ચત્તારો સસ્સતવાદા’’તિ. એતેનેવ ચ અધિચ્ચસમુપ્પત્તિકવાદો વિય સસ્સતવાદો કસ્મા દુવિધેન ન વિભત્તોતિ ચે? પટિક્ખિત્તત્તાતિ દટ્ઠબ્બં.

એત્થ ચ, ‘‘સસ્સતો અત્તા ચ લોકો ચા’’તિ વાદે અયમયુત્તતાવિભાવના – યદિ હિ પરેન પરિકપ્પિતો અત્તા, લોકો વા સસ્સતો સિયા, તસ્સ નિબ્બિકારતાય પુરિમરૂપાવિજહનતો કસ્સચિ વિસેસાધાનસ્સ કાતું અસક્કુણેય્યતાય અહિતતો નિવત્તનત્થં હિતે ચ પટિપત્તિઅત્થં ઉપદેસો એવ નિપ્પયોજનો સિયા સસ્સતવાદિનો. કથં વા સો ઉપદેસો પવત્તીયતિ વિકારાભાવતો; એવઞ્ચ અત્તનો અજટાકાસસ્સ વિય દાનાદિકિરિયા હિંસાદિકિરિયા ચ ન સમ્ભવતિ; તથા સુખસ્સ દુક્ખસ્સ ચ અનુભવનનિબન્ધો એવ સસ્સતવાદિનો ન યુજ્જતિ કમ્મબદ્ધાભાવતો, જાતિઆદીનં અસમ્ભવતો કુતો વિમોક્ખો. અથ પન ધમ્મમત્તં તસ્સ ઉપ્પજ્જતિ ચેવ વિનસ્સતિ ચ, યસ્સ વસેનાયં કિરિયાદિવોહારોતિ વદેય્ય. એવમ્પિ પુરિમરૂપાવિજહનેન અવટ્ઠિતસ્સ અત્તનો ધમ્મમત્તન્તિ ન સક્કા સમ્ભાવેતું; તે વા પનસ્સ ધમ્મા અવત્થાભૂતા તતો અઞ્ઞે વા સિયું અનઞ્ઞે વા, યદિ અઞ્ઞે, ન તાહિ તસ્સ ઉપ્પન્નાહિપિ કોચિ વિસેસો અત્થિ. યો હિ કરોતિ પટિસંવેદેતિ ચવતિ ઉપપજ્જતિ ચાતિ ઇચ્છિતં. તસ્મા તદવત્થો એવ યથાવુત્તદોસો, કિઞ્ચ ધમ્મકપ્પનાપિ નિરત્થકા સિયા. અથ અનઞ્ઞે, ઉપ્પાદવિનાસવન્તીહિ અવત્થાહિ અનઞ્ઞસ્સ અત્તનો તાસં વિય ઉપ્પાદવિનાસસમ્ભવાપત્તિતો કુતો નિચ્ચતાવકાસો. તાસમ્પિ વા અત્તનો વિય નિચ્ચતાતિ બન્ધનવિમોક્ખાનં અસમ્ભવો એવાતિ ન યુજ્જતિ એવ સસ્સતવાદો; ન ચેત્થ કોચિ વાદી ધમ્માનં સસ્સતભાવે પરિસુદ્ધં યુત્તિં વત્તું સમત્થો અત્થિ; યુત્તિરહિતઞ્ચ વચનં ન પણ્ડિતાનં ચિત્તમારાધેતીતિ વિઞ્ઞૂહિ છડ્ડિતો એવાયં સસ્સતવાદોતિ.

સત્ત ઉચ્છેદવાદાતિ એત્થ તે સરૂપમત્તતો હેટ્ઠા દસ્સિતા એવ, તત્થ દ્વે જના ઉચ્છેદદિટ્ઠિં ગણ્હન્તિ લાભી ચ અલાભી ચ. તત્થ લાભી નામ દિબ્બચક્ખુઞાણલાભી દિબ્બેન ચક્ખુના અરહતો ચુતિં દિસ્વા ઉપપત્તિં અપસ્સન્તો. યો વા પુથુજ્જનાનમ્પિ ચુતિમત્તમેવ દટ્ઠું સક્કોતિ, પુબ્બયોગાભાવેન પરિકમ્માકરણેન વા ઉપપાતં દટ્ઠું ન સક્કોતિ. સો ‘‘તત્થ તત્થેવ અત્તા ઉચ્છિજ્જતી’’તિ ઉચ્છેદદિટ્ઠિં ગણ્હાતિ. અલાભી – ‘‘કો પરલોકં જાનાતિ, એત્તકો જીવવિસયો, યાવ ઇન્દ્રિયગોચરો’’તિ અત્તનો ધીતુયા હત્થગ્ગણ્હનકરાજા વિય કામસુખગિદ્ધતાય વા, ‘‘યથા રુક્ખપણ્ણાનિ રુક્ખતો પતિતાનિ ન પટિસન્ધિયન્તિ, એવં સબ્બેપિ સત્તા અપ્પટિસન્ધિકમરણમેવ ગચ્છન્તિ, જલબુબ્બુળકૂપમા સત્તા’’તિ તક્કમત્તવસેન વા ઉચ્છેદદિટ્ઠિં ગણ્હાતિ. તત્થ યં હેટ્ઠા વુત્તં – ‘‘મનુસ્સત્તભાવે કામાવચરદેવત્તભાવે રૂપાવચરદેવત્તભાવે ચતુબ્બિધઅરૂપત્તભાવે ચવિત્વા સત્તસ્સ ઉચ્છેદપઞ્ઞાપનવસેન સત્ત ઉચ્છેદવાદા કથિતા’’તિ. તત્થ યુત્તં તાવ પુરિમેસુ તીસુ વાદેસુ ‘‘કાયસ્સ ભેદા’’તિ વુત્તં; પઞ્ચવોકારભવપરિયાપન્નં અત્તભાવં આરબ્ભ પવત્તત્તા તેસં વાદાનં, ન યુત્તં ચતુવોકારભવપરિયાપન્નં અત્તભાવં નિસ્સાય પવત્તેસુ ચતુત્થાદીસુ ચતૂસુ વાદેસુ, ‘‘કાયસ્સ ભેદા’’તિ વુત્તં. ન હિ અરૂપીનં કાયો અત્થીતિ? સચ્ચમેતં, રૂપભવે પવત્તવોહારેનેવ દિટ્ઠિગતિકો અરૂપભવેપિ કાયવોહારમારોપેત્વા આહ ‘‘કાયસ્સ ભેદા’’તિ. યથા દિટ્ઠિગતિકેહિ દિટ્ઠિયો પઞ્ઞત્તા, તથેવ ભગવા દસ્સેસીતિ. અરૂપકાયભાવતો વા ફસ્સાદિધમ્મસમૂહભૂતે અરૂપત્તભાવે કાયનિદ્દેસો દટ્ઠબ્બો.

એત્થાહ – ‘‘કામાવચરદેવત્તભાવાદિનિરવસેસવિભવપતિટ્ઠાપકાનં દુતિયવાદાદીનં યુત્તો અપરન્તકપ્પિકભાવો અનાગતદ્ધવિસયત્તા તેસં વાદાનં; ન પન દિટ્ઠિગતિક-પચ્ચક્ખભૂત-મનુસ્સત્તભાવ-સમુચ્છેદપતિટ્ઠાપકસ્સ પઠમવાદસ્સ પચ્ચુપ્પન્નવિસયત્તા’’તિ. યદિ એવં યથા હિ દુતિયાદિવાદાનં, પુરિમપુરિમવાદસઙ્ગહિતસ્સેવ અત્તનો ઉત્તરુત્તરભવોપપત્તિયા સમુચ્છેદનતો યુજ્જતિ અપરન્તકપ્પિકતા, તથા ચ ‘‘નો ચ ખો, ભો, અયં અત્તા એત્તાવતા સમ્મા સમુચ્છિન્નો હોતી’’તિઆદિ વુત્તં. એવં અનાગતસ્સેવ મનુસ્સત્તભાવસમુચ્છેદસ્સ અધિપ્પેતત્તા પઠમવાદસ્સપિ અપરન્તકપ્પિકતા યુજ્જતિ. એવં સબ્બસ્સપિ પુબ્બન્તતો આગતસ્સ ઉચ્છેદપઞ્ઞાપનવસેન ઇધ પુબ્બન્તકપ્પિકેસુ દેસના ગતા. એતે ઉચ્છેદવાદા હેટ્ઠા અપરન્તકપ્પિકેસુ દેસના ગતા. એતે ઉચ્છેદવાદા હેટ્ઠા અપરન્તકપ્પિકેસુ તત્થ તત્થેવ ઉચ્છિજ્જતિ, ન તતો ઉદ્ધં પવત્તિ અત્થીતિ દસ્સનત્થં વુત્તા. જલબુબ્બુળકૂપમા હિ સત્તાતિ તસ્સ લદ્ધિ.

ઇધાતિ પુબ્બન્તકપ્પિકેસુ. ઇધેવ મનુસ્સત્તભાવાદિકે ઉચ્છિજ્જતિ વિનટ્ઠવિનાસવસેન. એવં અનાગતે અનુપ્પત્તિદસ્સનપરાનં ઉચ્છેદવાદાનં અપરન્તકપ્પિકેસુ ગહણં; પુબ્બન્તતો પન આગતસ્સ અત્તનો ઇધેવ ઉચ્છેદદસ્સનપરાનં પુબ્બન્તકપ્પિકેસુ ગહણં. ઇતો પરં ન ગચ્છતીતિ પન ઇદં અત્થતો આપન્નસ્સ અત્થસ્સ દસ્સનં. સત્તેસુ સઙ્ખારેસુ ચ એકચ્ચસસ્સતન્તિ પવત્તો એકચ્ચસસ્સતવાદો. સો પન બ્રહ્મકાયિક-ખિડ્ડાપદોસિક-મનોપદોસિકત્તભાવતો ચવિત્વા ઇધાગતાનં તક્કિનો ચ ઉપ્પજ્જનવસેન ચતુબ્બિધોતિ આહ ‘‘ચત્તારો એકચ્ચસસ્સતવાદા’’તિ. ‘‘સઙ્ખારેકચ્ચસસ્સતિકા’’તિ ઇદં તેહિ સસ્સતભાવેન ગય્હમાનાનં ધમ્માનં યથાસભાવદસ્સનવસેન વુત્તં, ન પનેકચ્ચસસ્સતિકમતદસ્સનવસેન. તસ્સ હિ સસ્સતાભિમતં અસઙ્ખતમેવાતિ લદ્ધિ. તથા હિ વુત્તં (દી. નિ. ૧.૪૯) બ્રહ્મજાલે – ‘‘ચિત્તન્તિ વા મનોતિ વા વિઞ્ઞાણન્તિ વા અયં અત્તા નિચ્ચો ધુવો સસ્સતો અવિપરિણામધમ્મો સસ્સતિસમં તથેવ ઠસ્સતી’’તિ. ન હિ યસ્સ ભાવસ્સ પચ્ચયેહિ અભિસઙ્ખતભાવં પટિજાનાતિ; તસ્સેવ નિચ્ચધુવાદિભાવો અનુમ્મત્તકેન ન સક્કા પટિઞ્ઞાતું. એતેન, ‘‘ઉપ્પાદવયધુવતાયુત્તભાવા સિયા નિચ્ચા, સિયા અનિચ્ચા, સિયા ન વત્તબ્બા’’તિઆદિના પવત્તસ્સ સત્તભઙ્ગવાદસ્સ અયુત્તતા વિભાવિતા હોતિ.

તત્થાયં (દી. નિ. ટી. ૧.૩૮) અયુત્તતાવિભાવના – યદિ, ‘‘યેન સભાવેન યો ધમ્મો અત્થીતિ વુચ્ચતિ, તેનેવ સભાવેન સો ધમ્મો નત્થી’’તિઆદિના વુચ્ચેય્ય, સિયા અનેકન્તવાદો; અથ અઞ્ઞેન, સિયા ન અનેકન્તવાદો; ન ચેત્થ દેસન્તરાદિસમ્બદ્ધભાવો યુત્તો વત્તું તસ્સ સબ્બલોકસિદ્ધત્તા વિવાદાભાવતો. યે પન વદન્તિ – ‘‘યથા સુવણ્ણઘટે મકુટે કતે ઘટભાવો નસ્સતિ, મકુટભાવો ઉપ્પજ્જતિ, સુવણ્ણભાવો તિટ્ઠતિયેવ, એવં સબ્બભાવાનં કોચિ ધમ્મો નસ્સતિ, કોચિ ઉપ્પજ્જતિ, સભાવો પન તિટ્ઠતી’’તિ. તે વત્તબ્બા – કિં તં સુવણ્ણં, યં ઘટે મકુટે ચ અવટ્ઠિતં? યદિ રૂપાદિ, સો સદ્દો વિય અનિચ્ચો, અથ રૂપાદિસમૂહો, સમૂહો નામ સમ્મુતિમત્તં. તસ્સ વોહારમત્તસ્સ અત્થિતા નત્થિતા નિચ્ચતા વા ન વત્તબ્બા. તસ્સ પરમત્થસભાવેન અનુપલબ્ભનતોતિ અનેકન્તવાદો ન સિયા. ધમ્મા ચ ધમ્મિતો અઞ્ઞે વા સિયું અનઞ્ઞે વા. યદિ અઞ્ઞે, ન તેસં અનિચ્ચતાય ધમ્મી અનિચ્ચો અઞ્ઞત્તા. ન હિ રૂપા ચક્ખુવિઞ્ઞાણં અઞ્ઞત્તા, ન ચ રૂપે ચક્ખુવિઞ્ઞાણસદ્દો હોતિ; કિઞ્ચ ધમ્મકપ્પનાપિ નિરત્થિકા સિયા ધમ્મિનો નિચ્ચાનિચ્ચતાય અસિજ્ઝનતો અથ અનઞ્ઞે; ઉપ્પાદવિનાસવન્તેહિ અનઞ્ઞસ્સ ધમ્મિનો તેસં વિય ઉપ્પાદવિનાસસબ્ભાવતો કુતો નિચ્ચતાવકાસો, તેસમ્પિ વા ધમ્મિનો વિય નિચ્ચતાપત્તિ સિયા. અપિચ નિચ્ચાનિચ્ચનવત્તબ્બરૂપો અત્તા ચ લોકો ચ પરમત્થતો વિજ્જમાનતાપટિજાનનતો યથા નિચ્ચાદીનં અઞ્ઞતરં રૂપં, યથા વા દીપાદયો. ન હિ દીપાદીનં ઉદયબ્બયસભાવાનં નિચ્ચાનિચ્ચનવત્તબ્બસભાવતા સક્કા વત્તું જીવસ્સ નિચ્ચાદીસુ અઞ્ઞતરં રૂપં વિયાતિ એવં સત્તભઙ્ગસ્સ વિય સેસભઙ્ગાનમ્પિ અસમ્ભવોયેવાતિ સત્તભઙ્ગવાદસ્સ અયુત્તતા વેદિતબ્બાતિ.

એત્થ ચ, ‘‘ઇસ્સરો નિચ્ચો, અઞ્ઞે સત્તા અનિચ્ચા’’તિ એવં પવત્તવાદા સત્તેકચ્ચસસ્સતવાદા; સેય્યથાપિ ઇસ્સરવાદાદયો. ‘‘પરમાણવો નિચ્ચા ધુવા, દ્વિઅણુકાદયો અનિચ્ચા’’તિ એવં પવત્તવાદા સઙ્ખારેકચ્ચસસ્સતવાદા; સેય્યથાપિ કણાદવાદાદયો. નનુ ચ ‘‘એકચ્ચે ધમ્મા સસ્સતા, એકચ્ચે અસસ્સતા’’તિ; એતસ્મિં વાદે ચક્ખાદીનં અસસ્સતતાસન્નિટ્ઠાનં યથાસભાવાવબોધો એવ, તયિદં કથં મિચ્છાદસ્સનન્તિ, કો એવમાહ – ‘‘ચક્ખાદીનં અસસ્સતભાવસન્નિટ્ઠાનં મિચ્છાદસ્સન’’ન્તિ? અસસ્સતેસુયેવ પન કેસઞ્ચિ ધમ્માનં સસ્સતભાવાભિનિવેસો ઇધ મિચ્છાદસ્સનં; તેન પન એકવારે પવત્તમાનેન ચક્ખાદીનં અસસ્સતભાવાવબોધો વિદૂસિતો સંસટ્ઠભાવતો; વિસસંસટ્ઠો વિય સપ્પિમણ્ડો સકિચ્ચકારણાસમત્તતાય સમ્માદસ્સનપક્ખે ઠપેતબ્બતં નારહતિ. અથ વા અસસ્સતભાવેન નિચ્છિતાપિ ચક્ખુઆદયો સમારોપિતજીવસભાવા એવ દિટ્ઠિગતિ કેહિ ગય્હન્તીતિ તદવબોધસ્સ મિચ્છાદસ્સનભાવો ન સક્કા નિવારેતું. તથા હિ વુત્તં બ્રહ્મજાલે (દી. નિ. ૧.૪૯) – ‘‘ચક્ખુન્તિ વા…પે… કાયોતિ વા અયં મે અત્તા’’તિઆદિ. એવઞ્ચ કત્વા અસઙ્ખતાય સઙ્ખતાય ચ ધાતુયા વસેન યથાક્કમં એકચ્ચે ધમ્મા સસ્સતા; એકચ્ચે અસસ્સતાતિ એવં પવત્તો વિભજ્જવાદોપિ એકચ્ચસસ્સતવાદો આપજ્જતીતિ એવંપકારા ચોદના અનોકાસા હોતિ અવિપરીતધમ્મસભાવસમ્પટિપત્તિભાવતો.

ન મરતીતિ અમરા. કા સા? ‘‘એવન્તિપિ મે નો’’તિઆદિના (દી. નિ. ૧.૬૨) નયેન પરિયન્તરહિતા દિટ્ઠિગતિકસ્સ દિટ્ઠિ ચ વાચા ચ, અમરાય દિટ્ઠિયા વાચાય વિવિધો ખેપોતિ અમરાવિક્ખેપો. સો એતસ્સ અત્થીતિ અમરાવિક્ખેપો. અથ વા અમરાતિ એકા મચ્છજાતિ, સા ઉમ્મુજ્જનનિમ્મુજ્જનાદિવસેન ઉદકે સન્ધાવમાના ગાહં ન ગચ્છતિ; એવમેવં અયમ્પિ વાદો ઇતો ચિતો ચ સન્ધાવતિ, ગાહં નાગચ્છતીતિ અમરાવિક્ખેપો, સો એવ અમરાવિક્ખેપિકો. સ્વાયં વાદો મુસાવાદઅનુયોગછન્દરાગમોહહેતુકતાય ચતુધા પવત્તોતિ આહ – ‘‘ચત્તારો અમરાવિક્ખેપિકા વુત્તા’’તિ. નનુ ચેત્થ (દી. નિ. ટી. ૧.૬૫-૬૬) ચતુબ્બિધોપિ અમરાવિક્ખેપિકો કુસલાદિકે ધમ્મે પરલોકત્તિકાદીનિ ચ યથાભૂતં અનવબુજ્ઝમાનો, તત્થ તત્થ પઞ્હં પુટ્ઠો પુચ્છાય વિક્ખેપનમત્તં આપજ્જતીતિ તસ્સ કથં દિટ્ઠિગતિકભાવો. ન હિ અવત્તુકામસ્સ વિય પુચ્છિતમત્થં અજાનન્તસ્સ વિક્ખેપકરણમત્તેન દિટ્ઠિગતિકતા યુત્તાતિ? ન હેવં પુચ્છાવિક્ખેપકરણમત્તેન તસ્સ દિટ્ઠિગતિકતા ઇચ્છિતા, અથ ખો મિચ્છાભિનિવેસેન. સસ્સતવસેન મિચ્છાભિનિવિટ્ઠોયેવ હિ મન્દબુદ્ધિતાય કુસલાદિધમ્મે પરલોકત્તિકાદીનિ ચ, યાથાવતો અપ્પટિપજ્જમાનો અત્તના અવિઞ્ઞાતસ્સ અત્થસ્સ પરં વિઞ્ઞાપેતું અસમત્થતાય મુસાવાદાદિભયેન ચ વિક્ખેપં આપજ્જતીતિ. તથા હિસ્સ વાદસ્સ સસ્સતદિટ્ઠિસઙ્ગહો વુત્તો. અથ વા પુઞ્ઞપાપાનં, તબ્બિપાકાનઞ્ચ અનવબોધેન, અસદ્દહનેન ચ, ‘‘તબ્બિસયાય પુચ્છાય વિક્ખેપકરણંયેવ યુત્તં સુન્દરઞ્ચા’’તિ, ખન્તિં રુચિં ઉપ્પાદેત્વા અભિનિવિસન્તસ્સ ઉપ્પન્ના વિસુંયેવેકા એસા દિટ્ઠિ સત્તભઙ્ગદિટ્ઠિ વિયાતિ દટ્ઠબ્બા. તથા ચેવ વુત્તં – ‘‘પરિયન્તરહિતા દિટ્ઠિગતિકસ્સ દિટ્ઠિ ચેવ વાચા ચા’’તિ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૬૧). કથં પનસ્સા સસ્સતદિટ્ઠિસઙ્ગહો? ઉચ્છેદવસેન અનભિનિવેસતો. ‘‘નત્થિ કોચિ ધમ્માનં યથાભૂતવેદી વિવાદબહુલત્તા લોકસ્સ; ‘એવમેવ’ન્તિ પન સદ્દન્તરેન ધમ્મે નિજ્ઝાનના અનાદિકાલિકા લોકે’’તિ ગાહવસેન સસ્સતલેસોપેત્થ લબ્ભતિયેવ.

અમતિ ગચ્છતિ એત્થ સભાવો ઓસાનન્તિ અન્તો, મરિયાદો, સો એતસ્સ અત્થીતિ અન્તવા. તેનાહ ‘‘સપરિયન્તો’’તિ. અવડ્ઢિતકસિણસ્સ પુગ્ગલસ્સ એવં હોતીતિ યોજના. દુતિયવાદો ‘‘અનન્તવા લોકો’’તિ વાદો. તતિયવાદો ‘‘અન્તવા ચ અનન્તવા ચા’’તિ વાદો. ચતુત્થવાદો ‘‘નેવન્તવા નાનન્તવા’’તિ વાદો. એતે એવ ચત્તારો વાદિનો સન્ધાય બ્રહ્મજાલે (દી. નિ. ૧.૫૩) – ‘‘અન્તાનન્તિકા અન્તાનન્તં લોકસ્સ પઞ્ઞપેન્તિ ચતૂહિ વત્થૂહી’’તિ વુત્તં. તત્થ (દી. નિ. ટી. ૧.૫૩) યુત્તં તાવ પુરિમાનં તિણ્ણં વાદીનં અન્તત્તઞ્ચ અનન્તત્તઞ્ચ અન્તાનન્તત્તઞ્ચ આરબ્ભ પવત્તવાદત્તા અન્તાનન્તિકત્તં. પચ્છિમસ્સ પન તદુભયપટિસેધવસેન પવત્તવાદત્તા કથમન્તાનન્તિકત્તન્તિ? તદુભયપટિસેધવસેન પવત્તવાદત્તા એવ. યસ્મા પટિસેધવાદોપિ અન્તાનન્તવિસયો એવ તં આરબ્ભ પવત્તત્તા. અપરે આહુ – ‘‘યથા તતિયવાદે સમ્ભેદવસેન એતસ્સેવ અન્તવન્તતા અનન્તતા ચ સમ્ભવતિ, એવં તક્કીવાદેપિ કાલભેદવસેન ઉભયસમ્ભવતો અઞ્ઞમઞ્ઞપટિસેધેન ઉભયઞ્ઞેવ વુચ્ચતિ. કથં? અન્તવન્તતાપટિસેધેન હિ અનન્તતા વુચ્ચતિ, અનન્તતાપટિસેધેન ચ અન્તવન્તતા, અન્તાનન્તાનઞ્ચ તતિયવાદભાવો કાલભેદસ્સ અધિપ્પેતત્તા. ઇદં વુત્તં હોતિ યસ્મા અયં લોકસઞ્ઞિતો અત્તા ઝાયીહિ અધિગતવિસેસેહિ અનન્તો કદાચિ સક્ખિ દિટ્ઠો અનુસુય્યતિ; તસ્મા નેવન્તવા. યસ્મા પન તેહિ એવ કદાચિ અન્તવા સક્ખિ દિટ્ઠો અનુસુય્યતિ, તસ્મા ન પન અનન્તવા’’તિ. યથા ચ અનુસ્સુતિતક્કીવસેન, એવં જાતિસ્સરતક્કિઆદીનઞ્ચ વસેન યથાસમ્ભવં યોજેતબ્બં. અયઞ્હિ તક્કિકો અવડ્ઢિતભાવપુબ્બકત્તા પટિભાગનિમિત્તાનં વડ્ઢિતભાવસ્સ વડ્ઢિતકાલવસેન અપચ્ચક્ખકારિતાય અનુસ્સવાદિમત્તે ઠત્વા – ‘‘નેવન્તવા’’તિ પટિક્ખિપતિ, અવડ્ઢિતકાલવસેન પન ‘‘નાનન્તો’’તિ. ન પન અન્તવન્તતાનન્તતાનં અચ્ચન્તમભાવેન યથા તં ‘‘નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞી’’તિ, અવસ્સઞ્ચ એતં એવં વિઞ્ઞાતબ્બં, અઞ્ઞથા વિક્ખેપપક્ખંયેવ ભજેય્ય ચતુત્થવાદો. ન હિ અન્તવન્તતાનન્તતાતદુભયવિનિમુત્તો અત્તનો પકારો અત્થિ, તક્કીવાદી ચ યુત્તિમગ્ગકો, કાલભેદવસેન ચ તદુભયમ્પિ એકસ્મિં ન ન યુજ્જતીતિ. અનન્તરચતુક્કન્તિ એકત્તસઞ્ઞીતિ આગતસઞ્ઞીચતુક્કં.

એકન્તસુખીતિ એકન્તેનેવ સુખી. તં પનસ્સ સુખં દુક્ખેન અવોમિસ્સં હોતીતિ આહ ‘‘નિરન્તરસુખી’’તિ. એકન્તસુખમેવાતિ ઇદં સુખબહુલતં સન્ધાય વુત્તં. અતીતાસુ સત્તસુ જાતીસૂતિ ઇદં તતો પરં જાતિસ્સરઞાણેન અનુસ્સરિતું ન સક્કાતિ કત્વા વુત્તં. તાદિસમેવાતિ સુખસમઙ્ગિમેવ અત્તભાવં. ‘‘એવં સુખસમઙ્ગી’’તિ તં અનુસ્સરન્તસ્સ જાતિસ્સરસ્સ અતીતજાતિયમ્પિ ઇધ વિય દુક્ખફુટ્ઠસ્સ તં અનુસ્સરન્તસ્સ.

સબ્બેસમ્પીતિ લાભીનં તક્કીનમ્પિ. તથાતિ ઇમિના ‘‘સબ્બેસમ્પી’’તિ ઇદં પદં આકડ્ઢતિ. કામાવચરં નામ અદુક્ખમસુખં અનુળારં અવિભૂતન્તિ આહ ‘‘ચતુત્થજ્ઝાનવસેના’’તિ. ચતુત્થજ્ઝાનં કારણભૂતં એતસ્સ અત્થિ, તેન વા નિબ્બત્તન્તિ ચતુત્થજ્ઝાનિકં. મજ્ઝત્તસ્સાતિ મજ્ઝત્તભૂતસ્સ મજ્ઝત્તવેદનાબહુલસ્સ. મજ્ઝત્તભૂતટ્ઠાનમેવ અત્તનો મજ્ઝત્તતાપત્તમેવ ભૂતપુબ્બં અનુસ્સરન્તસ્સ. એકચ્ચસસ્સતિકાતિ એકચ્ચસસ્સતવાદિનો વુત્તા. પુગ્ગલાધિટ્ઠાનેન હિ એકચ્ચસસ્સતિકા. એસ નયો સેસેસુપિ. અધિચ્ચસમુપ્પન્નવાદો સસ્સતવાદસમુદ્દિટ્ઠોતિ કત્વા ‘‘દ્વે અધિચ્ચસમુપ્પન્નિકા’’તિ ચ વુત્તં.

૨૮. દિટ્ઠુદ્ધારન્તિ યથાવુત્તાનં દિટ્ઠીનં અનિય્યાનિકભાવદસ્સનવસેન પદુદ્ધરણં. પચ્ચત્તંયેવ ઞાણન્તિ અપરપ્પચ્ચયં અત્તનિયેવ ઞાણં. તં પન અત્તપચ્ચક્ખં હોતીતિ આહ ‘‘પચ્ચક્ખઞાણ’’ન્તિ. સુવણ્ણસ્સ વિય દોસાપગમેન ઉપક્કિલેસવિગમેન ઞાણસ્સ વિસુદ્ધન્તિ આહ ‘‘પરિસુદ્ધન્તિ નિરુપક્કિલેસ’’ન્તિ. કિલેસન્ધકારવિગમતો સપ્પભાસમુજ્જલમેવ હોતીતિ વુત્તં – ‘‘પરિયોદાતન્તિ પભસ્સર’’ન્તિ બાહિરસમયસ્મિમ્પિ હોન્તિ ઝાનસ્સ સમિજ્ઝનતો. મયમિદં જાનામાતિ ‘‘સસ્સતો અત્તા ચ લોકો ચ ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ ચ મિચ્છાગાહવસેન અઞ્ઞાણભાગમેવ પરિબ્રૂહેત્વા તતો એવ યથાગહિતં ગાહં સન્ધાય – ‘‘મયમિદં અત્થં તત્થ જાનામા’’તિ એવં તત્થ મિચ્છાગાહે અવિજ્જમાનં ઞાણકોટ્ઠાસં ઓતારેન્તિયેવ અનુપ્પવેસેન્તિયેવ. ન તં ઞાણં, મિચ્છાદસ્સનં નામેતં, કિં પન તં મિચ્છાદસ્સનં નામ? સસ્સતો અત્તા ચ લોકો ચાતિઆદિના મિચ્છાભિનિવેસભાવતો. તેનાહ ‘‘તદપિ…પે… અત્થો’’તિ. યં તં દિટ્ઠિયા ઉપનિસ્સયભૂતં ઞાણં, તં સન્ધાયાહ – ‘‘જાનનમત્તલક્ખણત્તા ઞાણભાગમત્તમેવા’’તિ. ઞાણમ્પિ હિ દિટ્ઠિયા ઉપનિસ્સયો હોતિયેવ લાભિનો ઇતરસ્સ ચ તથા તથા મિચ્છાભિનિવેસતો. અનુપાતિવત્તનતો અનતિક્કમનતો. અસાધારણતો ન ઉપાતિવત્તન્તિ એતેનાતિ અનુપાતિવત્તનં, તતો. ઉપાદાનપચ્ચયતોતિ ઉપાદાનસ્સ પચ્ચયભાવતો. એતેન ફલૂપચારેનેવ ઉપાદાનમાહ. યદિ બ્રહ્મજાલે આગતા સબ્બાપિ દિટ્ઠિયો ઇધ કથિતા હોન્તિ, એવં સન્તે ઇદં સુત્તં બ્રહ્મજાલસુત્તેન એકસદિસન્તિ આહ – ‘‘બ્રહ્મજાલે પના’’તિઆદિ. ‘‘અઞ્ઞત્ર રૂપં અઞ્ઞત્ર વેદના સક્કાયંયેવ અનુપરિધાવન્તી’’તિ વચનતો ઇધ સક્કાયદિટ્ઠિ આગતા. બ્રહ્મજાલં કથિતમેવ હોતિ તત્થ આગતાનં દ્વાસટ્ઠિયાપિ દિટ્ઠીનં ઇધાગતત્તા. સસ્સતુચ્છેદાભિનિવેસો અત્તાભિનિવેસપુબ્બકો, ‘‘અત્તા સસ્સતો અત્તા ઉચ્છેદો’’તિ પવત્તનતો.

૩૦. દ્વાસટ્ઠિ…પે… દસ્સેતુન્તિ કથં પનાયમત્થો ‘‘ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો’’તિઆદિપાળિયા દસ્સિતો હોતીતિ? અપ્પહીનસક્કાયદિટ્ઠિકસ્સ પુબ્બન્તાપરન્તદિટ્ઠિઉપાદિયનજોતનતો. પરિચ્ચાગેનાતિ વિક્ખમ્ભનેન. ચતુત્થજ્ઝાનનિરોધા તતિયજ્ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતીતિ એત્થ ન પરિહીનચતુત્થજ્ઝાનસ્સ તતિયજ્ઝાનં ભવતિ, તતિયજ્ઝાના વુટ્ઠિતસ્સ પન ચતુત્થજ્ઝાના વુટ્ઠિતસ્સ ચ તતિયં પટિલોમનયેન સમ્ભવતિ. તેનાહ ‘‘અયં પનેત્થા’’તિઆદિ. એવંસમ્પદમિદં વેદિતબ્બન્તિ ‘‘પવિવેકા પીતિ નિરુજ્ઝતી’’તિ ઇદં, ‘‘નિરામિસસુખસ્સનિરોધા’’તિ એત્થ વિય વુટ્ઠાનનિરોધવસેન વુત્તન્તિ વેદિતબ્બન્તિ અત્થો. હીનજ્ઝાનપરિયાદાનકદોમનસ્સન્તિ નીવરણસહગતદોમનસ્સમાહ. તઞ્હિ ઝાનપરિયાદાનકરં. કમ્મનીયભાવોતિ સમાપત્તિં પત્તો વિય સમાપત્તિસમાપજ્જનભાવે કમ્મક્ખમભાવો. સોમનસ્સવિધુરત્તા દોમનસ્સં વિયાતિ દોમનસ્સન્તિ વુત્તં. ‘‘ઉપ્પજ્જતિ પવિવેકા પીતી’’તિ પુન વુત્તા પીતિ ઝાનદ્વયપીતિ. યં ઠાનં છાયા જહતીતિ યં પદેસં આતપેન અભિભુય્યમાનં છાયા જહતિ. તત્થ આતપે છાયાતિ પદેસેન આતપસઞ્ઞિતાનં ભૂતસઙ્ખતાનં પહાનટ્ઠાનમાહ. તેનાહ ‘‘યસ્મિં ઠાને’’તિઆદિ.

૩૧. નિરામિસં સુખન્તિ તતિયજ્ઝાનસુખં દૂરસમુસ્સારિતકામામિસત્તા.

૩૨. અદુક્ખમસુખન્તિ ચતુત્થજ્ઝાનવેદનં, ન યં કિઞ્ચિ ઉપેક્ખાવેદનં.

૩૩. નિગ્ગહણોતિ મમંકારભાવેન કિઞ્ચિપિ અગણ્હન્તો. નિબ્બાનસ્સ સપ્પાયન્તિ નિબ્બાનાધિગમસ્સ, નિબ્બાનસ્સેવ વા અવિલોમવસેન એકન્તિકુપાયતાય સપ્પાયં. તેનાહ ‘‘ઉપકારભૂત’’ન્તિ. સબ્બત્થાતિ સબ્બેસુ તેભૂમકધમ્મેસુ. એતન્તિ એતં યથાવુત્તસમથભાવનાય કિલેસાનં વિક્ખમ્ભનં. સબ્બત્થ નિકન્તિયા અસુક્ખાપિતત્તા કથં નિબ્બાનસ્સ ઉપકારપટિપદા નામ જાતં? ન જાયતે વાત્યધિપ્પાયો. સબ્બત્થાતિ પુબ્બન્તાનુદિટ્ઠિઆદિકે સબ્બસ્મિં. અગ્ગણ્હનવસેનાતિ તણ્હાગાહેન અગ્ગહણવસેન. યત્થ હિ તણ્હાગાહો વિમોચિતો, તત્થ દિટ્ઠિમાનગ્ગાહા સુક્ખા વિય હોન્તિ તદેકટ્ઠભાવતો. તાદિસસ્સ નિબ્બાનગામિની પટિપદા એવ આસન્ને, ન દૂરે. તેન વુત્તં – ‘‘ઉપકારપટિપદા નામ જાત’’ન્તિ. તાદિસસ્સ ચ સન્તોહમસ્મીતિઆદિકા સમનુપસ્સના અધિમાનપક્ખે તિટ્ઠતીતિ આહ – ‘‘અભિવદતીતિ અભિમાનેન ઉપવદતી’’તિ. ઇદમેવ ઉપાદિયતીતિ નિયમાભાવતો ‘‘અટ્ઠારસવિધમ્પી’’તિ વુત્તં. સેસપદેપિ એસેવ નયો. દિટ્ઠુપાદાને સતિ સેસઉપાદાનસમ્ભવો અવુત્તસિદ્ધોતિ તદેવ ઉદ્ધટં.

સે આયતને વેદિતબ્બેતિ નિરોધસ્સ કારણં નિબ્બાનં વેદિતબ્બં. દ્વિન્નં આયતનાનન્તિ ચક્ખાયતનાદીનં દ્વિન્નં આયતનાનં. પટિક્ખેપેન નિબ્બાનં દસ્સિતં વેનેય્યજ્ઝાસયવસેન.

ન ગાધતીતિ ન પતિટ્ઠાતિ. અતોતિ અસ્મા નિબ્બાના. સરાતિ તણ્હા. સઙ્ખારપટિક્ખેપેનાતિ સઙ્ખારેકદેસભૂતાનં ચતુન્નં મહાભૂતાનં પટિક્ખેપેન.

વિઞ્ઞાણન્તિ વિસિટ્ઠેન ઞાણેન જાનિતબ્બં. તતો એવ અનિદસ્સનં અચક્ખુવિઞ્ઞેય્યં અનિન્દ્રિયગોચરં. અનન્તન્તિ અન્તરહિતં, નિચ્ચન્તિ અત્થો. સબ્બતો પભન્તિ કિલેસન્ધકારાભાવતો ચ સમન્તતો પભસ્સરં. ‘‘સબ્બતો પપ’’ન્તિ વા પાઠો, સબ્બતો પતતિત્થન્તિ અત્થો. ચત્તારીસકમ્મટ્ઠાનસઙ્ખાતેહિ તિત્થેહિ ઓતરિત્વા અનુપવિસિતબ્બં અમતસરન્તિ વુત્તં હોતિ. અનુપાદા કઞ્ચિ ધમ્મં અગ્ગહેત્વા વિમુચ્ચન્તિ એત્થાતિ અનુપાદાવિમોક્ખો, નિબ્બાનં. અનુપાદા વિમુચ્ચતિ એતેનાતિ અનુપાદાવિમોક્ખો, અગ્ગમગ્ગો. અનુપાદાવિમોક્ખન્તિકતાય પન અરહત્તફલં અનુપાદાવિમોક્ખોતિ વુત્તં. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

પઞ્ચત્તયસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

૩. કિન્તિસુત્તવણ્ણના

૩૪. ભવોતિ પરિત્તો. અભવોતિ મહન્તો. વુદ્ધિઅત્થો હિ અયં અ-કારો, ‘‘સંવરાસંવરો, ફલાફલ’’ન્તિઆદીસુ વિય, તસ્મા ભવાભવહેતૂતિ ખુદ્દકસ્સ મહન્તસ્સ વા ભવસ્સ હેતુ, તં પચ્ચાસીસમાનોતિ અત્થો. તેનાહ – ‘‘તસ્મિં તસ્મિં ભવે સુખં વેદિસ્સામી’’તિઆદિ.

૩૫. લોકુત્તરબોધિપક્ખિયધમ્મે ઉદ્દિસ્સ પુથુજ્જનાનં વિવાદો સમ્ભવતીતિ આહ – ‘‘લોકિયલોકુત્તરાવ કથિતા’’તિ. લોકિયાપિ હિ બોધિપક્ખિયધમ્મા લોકુત્તરધમ્માધિગમસ્સ આસન્નકારણત્તા વિસેસકારણન્તિ યાવ અઞ્ઞેહિ લોકિયધમ્મેહિ અભિવિસિટ્ઠોતિ કત્વા, ‘‘ઇમેસુ સત્તતિંસબોધિપક્ખિયધમ્મેસૂ’’તિ અવિસેસેન વુત્તં. અત્થતો નાનં હોતીતિ અત્થતો ભેદો હોતિ બોધિપક્ખિયધમ્માનં સમધિગતત્તા. ન હિ કાયાદયો ભાવેતબ્બા, સતિયેવ પન ભાવેતબ્બાતિ. બ્યઞ્જનતો નાનં ભેદં. ઇમિનાપિ કારણેનાતિ ઇમાયપિ યુત્તિયા. ઇદાનિ તં યુત્તિં દસ્સેન્તો – ‘‘અત્થઞ્ચ બ્યઞ્જનઞ્ચા’’તિઆદિમાહ. તત્થ સમાનેત્વાતિ સુત્તન્તરતો સમાનેત્વા, સુત્તન્તરપદેહિ ચ સમાનેત્વા. અઞ્ઞથાતિ અઞ્ઞતો, ભૂતતો અપગતં કત્વાતિ અત્થો. મિચ્છા રોપિતભાવોતિ અયાથાવતો ઠપિતભાવો. અત્થઞ્ચ બ્યઞ્જનઞ્ચ વિઞ્ઞાપનકારણમેવાતિ અવિપરીતત્થસ્સ સદ્દસ્સ ચ બુજ્ઝનહેતુતાય.

૩૭. ઇધ ધમ્મવિનયટ્ઠાને સતિયેવ સતિપટ્ઠાનન્તિ ગહિતા, અત્થતો સમેતિ નામ યાથાવતો અત્થસ્સ ગહિતત્તા. અસભાવનિરુત્તિભાવતો બ્યઞ્જનતો નાનત્તન્તિ તં લિઙ્ગભેદેન વચનભેદેન ચ દસ્સેન્તો, ‘‘સતિપટ્ઠાનોતિ વા સતિપટ્ઠાનાતિ વા મિચ્છા રોપેથા’’તિ આહ. અપ્પમત્તકન્તિ અણુમત્તં સલ્લહુકં, ન ગરુતરં અધનિતં કત્વા વત્તબ્બમ્પિ ધનિતં ઘોસવન્તં કત્વા રોપિતે વુત્તદોસાભાવતોતિ તેનાહ – ‘‘નિબ્બુતિં પત્તું સક્કા હોતી’’તિ.

બ્યઞ્જનસ્સ મિચ્છારોપનં ન વિસેસન્તરાયકરં હોતીતિ ઞાપનત્થં, ચતુસુ મગ્ગેસુ પઞ્હં કથેત્વાવ પરિનિબ્બુતો. સુત્તન્તબ્યઞ્જનં સન્ધાયેતં વુત્તં – ‘‘અપ્પમત્તકં ખો પના’’તિ.

૩૮. અથ ચતુત્થવારે વિવાદો કસ્મા જાતો? યાવતા નેસં વચનં અત્થતો ચેવ સમેતિ બ્યઞ્જનતો ચાતિ અધિપ્પાયો. સઞ્ઞાય વિવાદોતિ કિઞ્ચાપિ સમેતિ અત્થતો ચેવ બ્યઞ્જનતો ચ, સઞ્ઞા પન નેસં અવિસુદ્ધા, તાય સઞ્ઞાય વસેન વિવાદો જાતોતિ દસ્સેન્તો ‘‘અહ’’ન્તિઆદિમાહ. અહં સતિપટ્ઠાનન્તિ વદામિ, અયં સતિપટ્ઠાનોતિ વદતીતિ એવં તેસં ઞાણં હોતીતિ ઇમમત્થં, ‘‘એસેવ નયો’’તિ ઇમિના અતિદિસતિ.

૩૯. ન ચોદનત્થાય વેગાયિતબ્બન્તિ સીઘં સીઘં ન ચોદના કાતબ્બાતિ અત્થો. તસ્માતિ યસ્મા એકચ્ચો કોધનભાવેન એવં પટિપ્ફરિ, તસ્મા. અનાદાનદિટ્ઠીતિ આદિયિત્વા અનભિનિવિસનતો અનાદાનદિટ્ઠી અદળ્હગ્ગાહી. પક્ખિપન્તો વિયાતિ ગિલિત્વા પક્ખિપન્તો વિય.

ઉપઘાતોતિ ચિત્તપ્પઘાતો ફરસુપઘાતો વિય. વણઘટ્ટિતસ્સ વિયાતિ વણે ઘટ્ટિતસ્સ વિય દુક્ખુપ્પત્તિ ચિત્તદુક્ખુપ્પત્તિ. દ્વે વારે વત્વાપિ વિસજ્જેતીતિ સુપ્પટિનિસ્સગ્ગી એવં પગેવ ચોદિતમત્તે વિસ્સજ્જેતિ ચેતિ અધિપ્પાયો. કથનવસેન ચ કાયચિત્તકિલમથો. એવરૂપોતિ સહસા અવિસ્સજ્જેન્તેન ચોદકસ્સ વિહેસાવાદો હુત્વાપિ અક્કોધનાદિસભાવો.

ઉપેક્ખાતિ સકેન કમ્મેન પઞ્ઞાયિસ્સતીતિ તસ્મિં પુગ્ગલે અજ્ઝુપેક્ખણા. ઉપેક્ખં અતિમઞ્ઞતિ નામ તસ્સ અનાચારસ્સ અનજ્ઝુપેક્ખણતો.

૪૦. વચનસઞ્ચારોતિ પેસુઞ્ઞવસેન અઞ્ઞથાવચનુપસંહારો. દિટ્ઠિપળાસોતિ યુગગ્ગાહવસેન લદ્ધિ. સા પન ચિત્તસ્સ અનારાધનિયભાવો સત્થુચિત્તસ્સ અનારાધકભાવો. કલહોતિ અધિકરણુપ્પાદવસેન પવત્તો વિગ્ગહો ભણ્ડનસ્સ પુબ્બભાગો.

યેન કારણેનાતિ યેન ધમ્મેન સત્થુસાસનેન. તમેવ હિ સન્ધાય વદતિ – ‘‘ધમ્મોતિ સારણીયધમ્મો અધિપ્પેતો’’તિ. એત્થાતિ ‘‘ધમ્મસ્સ ચાનુધમ્મ’’ન્તિ એત્થ. ધમ્મોતિ સમ્બુદ્ધસ્સ તસ્સ તથા પવત્તં બ્યાકરણં યથા વિવાદાપન્ના સઞ્ઞત્તિં ગચ્છન્તિ. તેનાહ – ‘‘તેસં ભિક્ખૂનં સઞ્ઞત્તિકરણ’’ન્તિ. તદેવ બ્યાકરણં અનુધમ્મોતિ ભિક્ખુના વુચ્ચમાનો અનુપવત્તો ધમ્મો. તેનાહ – ‘‘તદેવ બ્યાકરોતિ નામા’’તિ. કોચીતિ યો કોચિ. સહધમ્મિકો સકારણો. અઞ્ઞત્થો અયં કિં સદ્દોતિ આહ ‘‘અઞ્ઞો’’તિ. અસ્સાતિ વુત્તનયેન પટિપન્નભિક્ખુનો, તસ્સ પટિપત્તિ ન કેનચિ ગરહણીયા હોતીતિ અત્થો. સેસં સબ્બં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

કિન્તિસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

૪. સામગામસુત્તવણ્ણના

૪૧. દ્વેધિકજાતાતિ જાતદ્વેધિકા સઞ્જાતભેદા. દ્વેજ્ઝજાતાતિ દુવિધભાવં પત્તા. ભણ્ડન્તિ પરિભાસન્તિ એતેનાતિ ભણ્ડનં, વિરુદ્ધચિત્તતા. તન્તિ ભણ્ડનં. ધમ્મવિનયન્તિ પાવચનં. વિતુજ્જન્તા મુખસત્તીહિ. સહિતં મેતિ મય્હં વચનં સહિતં સિલિટ્ઠં પુબ્બાપરસમ્બન્ધં અત્થયુત્તં. તેનાહ ‘‘અત્થસંહિત’’ન્તિ. અધિચિણ્ણન્તિ આચિણ્ણં. વિપરાવત્તન્તિ વિરોધદસ્સનવસેન પરાવત્તિતં, પરાવત્તં દૂસિતન્તિ અત્થો. તેનાહ – ‘‘ચિરકાલવસેન…પે… નિવત્ત’’ન્તિ. પરિયેસમાનો ચર, તત્થ તત્થ ગન્ત્વા સિક્ખાહીતિ અત્થો. સચે સક્કોસિ, ઇદાનિમેવ મયા વેઠિતદોસં નિબ્બેઠેહિ. મરણમેવાતિ અઞ્ઞમઞ્ઞઘાતવસેન મરણમેવ.

નાટપુત્તસ્સ ઇમેતિ નાટપુત્તિયા. તે પન તસ્સ સિસ્સાતિ આહ ‘‘અન્તેવાસિકેસૂ’’તિ. પુરિમપટિપત્તિતો પટિનિવત્તનં પટિવાનં, તં રૂપં સભાવો એતેસન્તિ પટિવાનરૂપા. તેનાહ ‘‘નિવત્તનસભાવા’’તિ. કથનં અત્થસ્સ આચિક્ખનં. પવેદનં તસ્સ હેતુદાહરણાનિ આહરિત્વા બોધનં. ન ઉપસમાય સંવત્તતીતિ અનુપસમસંવત્તનં, તદેવ અનુપસમસંવત્તનિકં, તસ્મિં. સમુસ્સિતં હુત્વા પતિટ્ઠાહેતુભાવતો થૂપં પતિટ્ઠાતિ આહ – ‘‘ભિન્નથૂપેતિ ભિન્નપતિટ્ઠે’’તિ. થૂપોતિ વા ધમ્મસ્સ નિય્યાનભાવો વેદિતબ્બો, અઞ્ઞધમ્મે અભિભુય્ય સમુસ્સિતટ્ઠેન. સો નિગણ્ઠસ્સ સમયે કેહિચિ અભિન્નસમ્મતોપિ ભિન્નો વિનટ્ઠોયેવ સબ્બેન સબ્બં અભાવતોતિ ભિન્નથૂપો. સો એવ નિય્યાનભાવો વટ્ટદુક્ખતો મુચ્ચિતુકામાનં પટિસરણં, તં એત્થ નત્થીતિ અપ્પટિસરણો, તસ્મિં ભિન્નથૂપે અપ્પટિસરણેતિ એવમેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો.

આચરિયપ્પમાણન્તિ આચરિયમુટ્ઠિ હુત્વા પમાણભૂતં. નાનાનીહારેનાતિ નાનાકારેન. ‘‘વિવાદો ન ઉપ્પજ્જી’’તિ વત્વા તસ્સ અનુપ્પત્તિકારણં દસ્સેન્તો, ‘‘સત્થા હિ…પે… અવિવાદકારણં કત્વાવ પરિનિબ્બાયી’’તિ વત્વા તં વિવરિતું ‘‘ભગવતા હી’’તિઆદિ વુત્તં. પતિટ્ઠા ચ અવસ્સયો ચ, ‘‘અયં ધમ્મો અયં વિનયો ઇદં સત્થુસાસન’’ન્તિ વિનિચ્છયને મહાપદેસા, પઞ્હબ્યાકરણાનિ ચ, યસ્મા તેસુ પતિટ્ઠાય તે અવસ્સાય ધમ્મવિનયધરા ચ નિચ્છયં ગચ્છન્તિ. તથા હિ સુત્તન્તમહાપદેસતો વિનયે કેનચિ પુચ્છિતો અત્થો ચતુન્નં પઞ્હબ્યાકરણાનં વસેન સુવિનિચ્છિતરૂપો, તસ્મા ધમ્મવિનયો ઇધ સત્થુ કિચ્ચં કાતું સક્કોતીતિ આહ – ‘‘તેનેવા’’તિઆદિ, તસ્મા ઉળારાય દેસનાય ભાજનન્તિ અધિપ્પાયો.

૪૨. પટિપવિટ્ઠં કત્વા આહરિતબ્બતો, સચ્ચં કારિતબ્બતો પાભતં મૂલન્તિ આહ – ‘‘કથાપાભત’’ન્તિ, ધમ્મકથાય મૂલકારણન્તિ અત્થો. યેસં વસેન વિવાદો ઉપ્પન્નો, તેયેવ અધમ્મવાદિનો, તેસં તાવ સો અહિતાય દુક્ખાય સંવત્તતુ, તતો અઞ્ઞેસં દેવમનુસ્સાનં કથન્તિ, ચોદના પરમ્પરાય સંકિલેસવત્થુભાવતોતિ પરિહારો. તેનાહ – ‘‘કોસમ્બકક્ખન્ધકે વિયા’’તિઆદિ.

૪૩. અભિઞ્ઞા દેસિતાતિ અભિવિસિટ્ઠાય પઞ્ઞાય જાનિત્વા બોધિતા. પતિસ્સયમાનરૂપાતિ અપદિસ્સ પતિસ્સયમાના ગરુકવસેન નિસ્સયમાનસભાવા. તેનાહ – ‘‘ઉપનિસ્સાય વિહરન્તી’’તિ, ગરુતરં નિસ્સયં કત્વા વિહરન્તીતિ અત્થો. પરિવારે પઞ્ઞત્તાનીતિ, ‘‘આજીવહેતુ આજીવકારણા’’તિ, એવં નિદ્ધારેત્વા પરિવારપાળિયં (પરિ. ૩૩૬) આસઙ્કરવસેન ઠપિતાનિ. ‘‘એવઞ્ચ પન, ભિક્ખવે, ઇમં સિક્ખાપદં ઉદ્દિસેય્યા’’તિ (પારા. ૩૯, ૪૨, ૪૩) વિભઙ્ગપાઠવસેનેવ હિ તાનિ ભગવતા પઞ્ઞત્તાનિ. તાનિ ઠપેત્વા સેસાનિ સબ્બસિક્ખાપદાનિ અધિપાતિમોક્ખં નામાતિ, ઇદં ગોબલીબદ્દઞાયેન વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં તેસમ્પિ અધિપાતિમોક્ખભાવતો.

તત્રાયં નયોતિ તસ્મિં સુપ્પજહનાય અપ્પમત્તકભાવે અયં વક્ખમાનો. તાનીતિ પણીતભોજનાનિ. યો કોચીતિ ભિક્ખુ વા ભિક્ખુની વા. દુક્કટવત્થુકન્તિ યં કિઞ્ચિ દુક્કટાપત્તિવત્થુકં. તેનાતિ સુપ્પજહનભાવેન મૂલાપત્તિવીતિક્કમસ્સ અણુમત્તતાય.

પુબ્બભાગમગ્ગન્તિ લોકિયમગ્ગં. તત્રાતિ તસ્મિં પુબ્બભાગમગ્ગં નિસ્સાય વિવાદુપ્પાદે. ઓભાસઞાણન્તિ ઓભાસસ્સ ઉપ્પત્તિહેતુભૂતં ઞાણં. તત્થ પન સો મગ્ગસઞ્ઞિભાવેન મગ્ગો ચ ચતુબ્બિધોતિ સુતત્તા, ‘‘પટ્ઠમમગ્ગો નામા’’તિઆદિમાહ. એવન્તિ એવં અસન્દિદ્ધં અપરિસઙ્કિતં પરિચ્ચત્તં કત્વા કમ્મટ્ઠાનં કથેતું ન સક્કોતિ.

ચેતિયં ન દિટ્ઠન્તિ તસ્સ કતં થૂપં વદતિ. નિન્દિયે પુથુજ્જનભાવે ઠિતં પાસંસં અરિયભાવં આરોપેત્વા તં મિચ્છાલદ્ધિં અભિનિવિસ્સ પગ્ગય્હ વોહરણતો સગ્ગોપિ મગ્ગોપિ વારિતોયેવાતિ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘યો નિન્દિયં પસંસતિ, તં વા નિન્દતિ યો પસંસિયો;

વિચિનાતિ મુખેન સો કલિં, કલિના તેન સુખં ન વિન્દતી’’તિ. (સુ. નિ. ૬૬૩; સં. નિ. ૧.૧૮૦-૧૮૧; અ. નિ. ૪.૩; નેત્તિ. ૯૨);

‘‘ખણેનેવ અરહત્તં પાપુણિતું સમત્થકમ્મટ્ઠાનકથં આચિક્ખિસ્સામી’’તિ હિ ઇમિના તત્થ કોહઞ્ઞમ્પિ દિસ્સતિ; ઇતરેસુ પન વત્તબ્બમેવ નત્થિ. ઉપ્પાટેત્વાતિ ઉદ્ધરિત્વા. ‘‘અથ તે ભિક્ખૂ’’તિઆદિ સેસં નામ. ‘‘અમતં તે પરિભુઞ્જન્તિ, યે કાયગતાસતિં પરિભુઞ્જન્તી’’તિ (અ. નિ. ૧.૬૦૦) વચનં દુગ્ગહિતં ગણ્હાપેત્વા, ‘‘એત્તાવતા વો અમતં પરિભુત્તં નામ ભવિસ્સતી’’તિ આહ.

૪૪. એવન્તિ આકારલક્ખણમેતં, ન આકારનિયમનં. તેન ઇમિનાવ કારણેન ચ યો વિવાદો ઉપ્પજ્જેય્યાતિ વુત્તં હોતિ. ગરુસ્મિં ગરૂતિ પવત્તં ચિત્તં ગરુવિસયત્તા તંસહચરિતત્તા ગરુ, તસ્સ ભાવો ગારવં, ગરુકરણં, તં એત્થ નત્થીતિ અગારવો. તેનાહ ‘‘ગારવવિરહિતો’’તિ. ગરુસ્સ ગારવવસેન પતિસ્સયનં પતિસ્સોતિ વુચ્ચતિ નીચવુત્તિતા, તપ્પટિપક્ખતો અપ્પતિસ્સોતિ આહ – ‘‘અપ્પતિસ્સયો અનીચવુત્તી’’તિ. એત્થ યથાયં પુગ્ગલો સત્થરિ અગારવો નામ હોતિ, તં દસ્સેતું, ‘‘એત્થ પના’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ તીસુકાલેસુ ઉપટ્ઠાનં ન યાતીતિઆદિ સમુદાયકિત્તનઅનવસેસદસ્સનં, અવયવતો પન અગારવસિદ્ધિ યથા તં સામઞ્ઞતો સિક્ખાપદસમાદાનં તબ્બિસેસો ભેદો. એસ નયો સેસેસુપિ.

સક્કચ્ચં ન ગચ્છતીતિ આદરવસેન ન ગચ્છતિ. સઙ્ઘે કતોયેવ હોતિ સઙ્ઘપરિયાપન્નત્તા તસ્સ, યથા સઙ્ઘં ઉદ્દિસ્સ દિન્નં એકેન ભિક્ખુના પટિગ્ગહિતં સઙ્ઘસ્સ દિન્નમેવ હોતિ. અપરિપૂરયમાનોવ સિક્ખાય અગારવો. તેનાહ ભગવા – ‘‘સિક્ખાય ન પરિપૂરકારી’’તિ (મ. નિ. ૨.૧૩૫). અત્તનો પરિસાય ઉપ્પન્નં વિવાદમૂલં વિસેસતો અત્તના વૂપસમેતબ્બતો અત્તનો ચ અનત્થાવહતો ‘‘અજ્ઝત્ત’’ન્ત્વેવ વુત્તં. એસ નયો બહિદ્ધાતિ એત્થાપિ.

૪૬. છઠાનાનીતિ છમૂલાનિ. યથા સમનવસેન સમથાનં વિવાદાદીસુ અધિકત્તુભાવો, એવં વિવાદાદીનં તેહિ અધિકત્તબ્બતાપીતિ આહ – ‘‘વૂપસમનત્થાય…પે… અધિકરણાની’’તિ. તેન અધિકરણસદ્દસ્સ કમ્મત્થતં આહ. સમથા વા સમનવસેન અધિકરીયન્તિ એત્થાતિ અધિકરણાનિ, વિવાદાદયો.

વિવાદો ઉપ્પન્નમત્તોવ હુત્વા પરતો કક્ખળત્થાય સંવત્તનતો યં વત્થું નિસ્સાય પઠમં ઉપ્પન્નો વિવાદાનુસારેન મૂલકં વિય અનુબન્ધરોગો તમેવ તદઞ્ઞં વા વત્થું કત્વા પવડ્ઢન્તો વિવાદાધિકરણં પત્વા ઉપરિ વડ્ઢતિ નામ, અનુવાદાપત્તિકિચ્ચાધિકરણં પત્વા વિવાદસ્સ ચ વડ્ઢનં પાકટમેવ. તેન વુત્તં – ‘‘ચત્તારિ અધિકરણાનિ પત્વા ઉપરિ વડ્ઢન્તો સો વિવાદો’’તિ. ઉપ્પન્નાનં ઉપ્પન્નાનન્તિ (દી. નિ. ટી. ૩.૩૩૧) ઉટ્ઠિતાનં ઉટ્ઠિતાનં. સમથત્થન્તિ સમનત્થં.

અટ્ઠારસહિ વત્થૂહીતિ લક્ખણવચનમેતં યથા ‘‘યદિ મે બ્યાધી દાહેય્યું. દાતબ્બમિદમોસધ’’ન્તિ (સં. નિ. ટી. ૨.૩.૩૯-૪૨; કઙ્ખા. અભિ. ટી. અધિકરણસમથવણ્ણના), તસ્મા તેસુ અઞ્ઞતરેન વિવદન્તા, ‘‘અટ્ઠારસહિ વત્થૂહિ વિવદન્તી’’તિ વુચ્ચન્તિ. ઉપવદનાતિ અક્કોસો. ચોદનાતિ અનુયોગો.

અધિકરણસ્સ સમ્મુખાવ વિનયનતો સમ્મુખાવિનયો. સન્નિપતિતપરિસાય ધમ્મવાદીનં યેભુય્યતાય યેભુય્યસિકકમ્મસ્સ કરણં યેભુય્યસિકા. કારકસઙ્ઘસ્સ સામગ્ગિવસેન સમ્મુખીભાવો, ન યથા તથા કારકપુગ્ગલાનં સમ્મુખતામત્તં. ભૂતતાતિ તચ્છતા. સચ્ચપરિયાયો હિ ઇધ ધમ્મ-સદ્દો ‘‘ધમ્મવાદી’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૯) વિય. વિનેતિ એતેનાતિ વિનયો, તસ્સ તસ્સ અધિકરણસ્સ વૂપસમાય ભગવતા વુત્તવિધિ, તસ્સ વિનયસ્સ સમ્મુખતા વિનયસમ્મુખતા. વિવાદવત્થુસઙ્ખાતે અત્થે પચ્ચત્થિકા અત્થપચ્ચત્થિકા, તેસં અત્થપચ્ચત્થિકાનં. સઙ્ઘસમ્મુખતા પરિહાયતિ સમ્મતપુગ્ગલેહેવ વૂપસમનતો.

નન્તિ વિવાદાધિકરણં. ‘‘ન છન્દાગતિં ગચ્છતી’’તિઆદિના (પરિ. ૩૮૩) વુત્તં પઞ્ચઙ્ગસમન્નાગતં. ગુળ્હકાદીસુ અલજ્જુસ્સન્નાય પરિસાય ગુળ્હકો સલાકગ્ગાહો કાતબ્બો; લજ્જુસ્સન્નાય વિવટકો, બાલુસ્સન્નાય સકણ્ણજપ્પકો. યસ્સા કિરિયાય ધમ્મવાદિનો બહુતરા, સા યેભુય્યસિકાતિ આહ – ‘‘ધમ્મવાદીનં યેભુય્યતાયા’’તિઆદિ.

એવં વિનિચ્છિતન્તિ આપત્તિં દસ્સેત્વા રોપનવસેન વિનિચ્છિતં, પટિકમ્મં પન આપત્તાધિકરણસમથે પરતો આગમિસ્સતિ. ન સમણસારુપ્પં અસ્સામણકં, સમણેહિ અકાતબ્બં, તસ્મિં. અજ્ઝાચારે વીતિક્કમેસતિ. પટિચરતોતિ પટિચ્છાદેન્તસ્સ. પાપુસ્સન્નતાય પાપિયો, પુગ્ગલો, તસ્સ કાતબ્બકમ્મં તસ્સપાપિયસિકં.

સમ્મુખાવિનયેનેવ વૂપસમો નત્થિ પટિઞ્ઞાય, તથારૂપાય ખન્તિયા વા વિના અવૂપસમનતો. એત્થાતિ આપત્તિદેસનાયં. પટિઞ્ઞાતે આપન્નભાવાદિકે કરણકિરિયા, ‘‘આયતિં સંવરેય્યાસી’’તિ, પરિવાસદાનાદિવસેન ચ પવત્તં વચીકમ્મં પટિઞ્ઞાતકરણં.

યથાનુરૂપન્તિ ‘‘દ્વીહિ ચતૂહિ તિહિ એકેના’’તિ એવં વુત્તનયેન યથાનુરૂપં. એત્થાતિ ઇમસ્મિં સુત્તે, એતસ્મિં વા સમથવિચારે. વિનિચ્છયનયોતિ વિનિચ્છયે નયમત્તં. તેનાહ ‘‘વિત્થારો પના’’તિઆદિ.

૪૭. સઙ્ખેપતોવ વુત્તો, ન સમથક્ખન્ધકે વિય વિત્થારતો. તથાતિ ઇમિના ‘‘ધમ્મા’’તિ પદં આકડ્ઢતિ, એત્થ ઇતિ-સદ્દો આદિઅત્થો, એવમાદિના ઇમિના પકારેનાતિ વાતિ વુત્તં હોતિ. બોધિપક્ખિયધમ્માનં એકન્તાનવજ્જભાવતો નત્થિ અધમ્મભાવો, ભગવતો દેસિતાકારં હાપેત્વા વડ્ઢેત્વા વા કથનં યથાધમ્મં અકતન્તિ કત્વા અધમ્મભાવોતિ દસ્સેન્તો આહ – ‘‘તયો સતિપટ્ઠાના’’તિઆદિ.

નિય્યાનિકન્તિ સપાટિહીરં અપ્પટિવાનં હુત્વા પવત્તતિ. તથેવાતિ ઇમિના ‘‘એવં અમ્હાક’’ન્તિઆદિના વુત્તમત્થં આકડ્ઢતિ. ભૂતેન…પે… કાતબ્બકમ્મં ધમ્મો નામ યથાધમ્મં કરણતો, વુત્તવિપરિયાયતો ઇતો પરં અધમ્મો. અયં વિનયો નામ રાગાદીનં સંવરણતો પહાનતો પટિસઙ્ખાનતો ચ. અયં અવિનયો નામ રાગાદીનં અવિનયનતો. અયં વિનયો નામ યથાવિનયકરણતો, વુત્તવિપરિયાયેન ઇતરો અવિનયો. વત્થુસમ્પત્તિઆદિના એવ સબ્બેસં વિનયકમ્માનં અકુપ્પતાતિ આહ – ‘‘વત્થુસમ્પત્તિ…પે… અયં વિનયો નામા’’તિ, તપ્પટિપક્ખતો અવિનયો વેદિતબ્બો. તેનાહ ‘‘વત્થુવિપત્તી’’તિઆદિ.

સમ્માપટિપત્તિયા નયનટ્ઠેન યથાવુત્તો ધમ્મો એવ નેત્તિ, તતો એવ સત્તસ્સ વિય રજ્જુ અસિથિલપવત્તિહેતુતાય ધમ્મરજ્જૂતિ અત્થો વુત્તો. સુત્તન્તપરિયાયેન તાવ દસ કુસલકમ્મપથા ધમ્મોતિ એવં વુત્તા. સા એવ વા હોતુ ધમ્મનેત્તિ, યો ઇધ ઇમિસ્સા વણ્ણનાય, ‘‘છત્તિંસ બોધિપક્ખિયધમ્મા’’તિઆદિના ધમ્મેન ચ વિનયેન ચ વુત્તો, સો એવ વા ધમ્મનેત્તિ હોતૂતિ આનેત્વા યોજના. તાય ધમ્મનેત્તિયા સમેતિ તાય યથાવુત્તાય ધમ્મનેત્તિયા સંસન્દતિ, એકલક્ખણમેવ હોતીતિ અત્થો. એવં વિવાદવત્થુભૂતો ધમ્મો ચે ‘‘ધમ્મો’’તિ, અધમ્મો ચે ‘‘અધમ્મો’’તિ, વિનયો ચે ‘‘વિનયો’’તિ, અવિનયો ચે ‘‘અવિનયો’’તિ નિચ્છિનન્તેન એકચ્ચાનં વિવાદાધિકરણમેવ દસ્સિતં તસ્સ વૂપસમધમ્માનં અપરિયોસાપિતત્તા.

૪૮. તં પનેતન્તિ વિવાદાધિકરણં પચ્ચામસતિ. વારે અત્થસંવણ્ણનાવસેન પત્તેપિ. દ્વીહીતિ યસ્મિં આવાસે વિવાદાધિકરણં ઉપ્પન્નં, તત્થ વાસીહિ દ્વીહિપિ ભિક્ખૂહિ અતિરેકતરા.

૪૯. ખન્ધસામન્તન્તિ આપત્તિક્ખન્ધભાવેન સમીપં. આપત્તિસામન્તં નામ પુબ્બભાગા આપજ્જિતબ્બઆપત્તિ. મેથુનરાગવસેન કાયસંસગ્ગે દુક્કટસ્સ વત્થૂતિ આહ – ‘‘પઠમપારાજિકસ્સ પુબ્બભાગે દુક્કટ’’ન્તિ. સેસાનં તિણ્ણં પારાજિકાનં પુબ્બભાગે થુલ્લચ્ચયમેવ.

૫૦. પરિક્કમિત્વા ઉપક્કમિત્વા. આપત્તાધિકરણં દસ્સિતં તત્થેવ વિસેસતો પટિઞ્ઞાય કારેતબ્બતાય ઇચ્છિતબ્બત્તા.

૫૨. કમ્મસ્સ વત્થુ દસ્સિતં ન સમથોતિ અધિપ્પાયો. નનુ ચાયં સમથાધિકારોતિ? સચ્ચં, સમથસ્સ પન કારણે દસ્સિતે સમથો દસ્સિતોવ હોતીતિ દસ્સેતું ‘‘એવરૂપસ્સ હી’’તિઆદિ વુત્તં.

૫૩. ઇદં કમ્મન્તિ ‘‘ઇદં અમ્હાકં ભણ્ડનજાતાન’’ન્તિઆદિના વુત્તકમ્મં. તિણવત્થારકસદિસત્તાતિ તંસદિસતાય તબ્બોહારોતિ દસ્સેતિ યથા – ‘‘એસ બ્રહ્મદત્તો’’તિ. આકારમત્તમેવ તિણવત્થારકકમ્મં નામ, ન પન તસ્સ સબ્બસો કરણવિધાનં. તેનાહ ‘‘ખન્ધકે’’તિઆદિ. ગિહીનં હીનેન ખુંસનવમ્ભનં યથા ‘‘તિલસંગુળિકા નત્થી’’તિ. ધમ્મિકપટિસ્સવેસુ વિસંવાદનવસેન આપન્ના આપત્તિ. અસ્સાતિ કિચ્ચાધિકરણસ્સ. સમ્મુખાવિનયેનેવ વૂપસમો સઙ્ઘસમ્મુખતાદિનાવ વૂપસમનતો.

૫૪. સોતાપત્તિફલસચ્છિકિરિયવચનતો કોસમ્બિયસુત્તે (મ. નિ. ૧.૪૯૨) સોતાપત્તિમગ્ગસમ્માદિટ્ઠિ કથિતા, ઇધ પન ‘‘દિટ્ઠિસામઞ્ઞગતો વિહરતિ’’ચ્ચેવ વુત્તત્તા, ‘‘ઇમસ્મિં સુત્તે સોતાપત્તિફલસમ્માદિટ્ઠિ વુત્તાતિ વેદિતબ્બા’’તિ વુત્તં. પાપકમ્મસ્સ અપ્પતા મહન્તતા સાવજ્જભાવસ્સ મુદુતિક્ખભાવેન વેદિતબ્બાતિ આહ ‘‘અણુન્તિ અપ્પસાવજ્જં. થૂલન્તિ મહાસાવજ્જ’’ન્તિ. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

સામગામસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

૫. સુનક્ખત્તસુત્તવણ્ણના

૫૫. હેટ્ઠિમમગ્ગેહિ ઞાતમરિયાદાય પજાનનતો અઞ્ઞા, મગ્ગપઞ્ઞા. તસ્સ ફલભાવતો અગ્ગફલપઞ્ઞા, તંસહગતા સમ્માસઙ્કપ્પાદયો ચ ‘‘અઞ્ઞા’’તિ વુત્તાતિ આહ ‘‘અઞ્ઞાતિ અરહત્ત’’ન્તિ. ચતૂહિ પદેહિ કથિતા, ‘‘પરિચિણ્ણા મે ભગવા’’તિઆદીસુ વિય ન એકપદેનેવ. ‘‘લોકુત્તરો ધમ્મો અધિગતો મયા’’તિ મઞ્ઞનામત્તં અધિમાનોતિ દસ્સેન્તો, ‘‘અપ્પત્તે પત્તસઞ્ઞિનો’’તિઆદિમાહ.

૫૬. ઇદં ઠાનન્તિ ઇદં ઓભાસાદિસમ્મુતિહેતુભૂતં ઉળારતરં ઉદયબ્બયઞાણં. ઉળારતરભાવેન હિ તં મગ્ગફલપઞ્ઞાય પચ્ચયો હુત્વા યાથાવતો દુબ્બિઞ્ઞેય્યતાય વિપસ્સકં વિસંવાદેતિ. તેનાહ ‘‘અવિભૂતં અન્ધકાર’’ન્તિ. ઇમં પઞ્હન્તિ ઇમં સુત્તં ગમ્ભીરં લોકુત્તરપટિસંયુત્તં અત્તના ઞાતું ઇચ્છિતં અત્થં. ઉગ્ગહેત્વાતિ કેવલં પિટકસમ્પાદનવસેનેવ ઉગ્ગણ્હિત્વા. તેનાહ ‘‘અજાનિત્વા’’તિ. વિસેવમાનાતિ કિલેસવિસે અવમાનેન્તા, સાસનસ્સ વા અનુપકારવિરૂપપચ્ચયે સેવમાના. એવમસ્સાતિ એવં વુત્તનયેન તેસં કરણહેતુ અસ્સ ચિત્તસ્સ ધમ્મદેસનાવસેન પવત્તસ્સ. અઞ્ઞથાભાવો અદેસેતુકામતા હોતિ. તન્તિ યથાવુત્તમત્થં સન્ધાય. એતન્તિ ‘‘તસ્સપિ હોતિ અઞ્ઞથત્ત’’ન્તિ એવં વુત્તં.

૫૮. કિલેસેહિ આમસીયતીતિ આમિસં, લોકેપરિયાપન્નં આમિસન્તિ ઇધ પઞ્ચ કામગુણા અધિપ્પેતાતિ તેસુ વટ્ટામિસભાવેપિ લભિતે કામામિસભાવો સિદ્ધોતિ આહ – ‘‘વટ્ટામિસકામામિસલોકામિસભૂતેસૂ’’તિ. કામગુણા હિ વટ્ટસ્સ વડ્ઢનતો વટ્ટામિસં, કામેતબ્બતો કામતણ્હાય આમસિતબ્બતો કામામિસં, યેભૂય્યતો સત્તલોકસ્સ આમિસભાવતો લોકામિસં. કામગુણસભાગાતિ કામગુણાનુલોમા કામગુણપટિસંયુત્તા. આનેઞ્જસમાપત્તિપટિસંયુત્તાયાતિ કિલેસિઞ્જનરહિતતાય ઇધ આનેઞ્જાતિ અધિપ્પેતાહિ હેટ્ઠિમાહિ અરૂપસમાપત્તીહિ પટિસંયુત્તાય. એવરૂપોતિ લોકામિસભૂતેસુ પચ્ચયેસુ અધિમુત્તો તન્નિન્નો તગ્ગરુકો તપ્પબ્ભારો. એત્તાવતાતિ એવં સદ્ધાનં મનુસ્સાનં દસ્સનેન તેસં પવત્તિતાસયેન ચ. સીસં નિક્ખન્તં હોતીતિ લાભાસાય સીસં બહિ નિક્ખન્તં વિય હોતિ. ઉદરં ફલિતન્તિ અતિબહુભણ્ડં પક્ખિપિયમાનં પસિબ્બકં વિય લદ્ધબ્બસ્સ અતિપહૂતભાવેન ઉદરં ફીતં હોતિ.

૫૯. યથા પુરિમા દ્વે અરૂપસમાપત્તિયો અત્તનો પચ્ચનીકકિલેસેહિ અનિઞ્જનતો ‘‘અનિઞ્જા’’તિ વુચ્ચન્તિ, એવં ઇતરાપિ. તં પવુત્તન્તિ લોકામિસસંયોજનં વિગતં.

૬૦. નિઘંસન્તિ ‘‘એત્તકો અય’’ન્તિ પરિચ્છેદન્તિ અત્થો. સિલેસેનાતિ ચમ્મકારસિલેસાદિસિલેસેન, વજિરલેપસિલેસે વત્તબ્બમેવ નત્થિ. તં ભિન્નન્તિ આનેઞ્જસંયોજનં ભિન્નં વિધમિતં સમતિક્કન્તં તાસુ સમાપત્તીસુ અપેક્ખાભાવતો. અજ્ઝાસયેન અસમ્બદ્ધત્તા વુત્તં – ‘‘દ્વેધાભિન્ના સેલા વિય હોતી’’તિ. તેનાહ – ‘‘તં સમાપજ્જિસ્સામીતિ ચિત્તં ન ઉપ્પજ્જતી’’તિ.

૬૧. વન્તન્તિ છડ્ડિતં, વિસ્સટ્ઠન્તિ અત્થો.

૬૨. ઉપરિસમાપત્તિલાભિનોતિ એત્થ ઉપરિસમાપત્તીતિ અરહત્તફલસમાપત્તિ અધિપ્પેતા, અરહતો ચ મગ્ગાધિગમેનેવ અનાગામિફલસમાપત્તિ, સેક્ખાનં વિસયા હેટ્ઠિમા ફલસમાપત્તિયો પટિપ્પસ્સદ્ધા. લોકિયા પન નિકન્તિપ્પહાનેન પટિનિસ્સટ્ઠાતિ આહ – ‘‘હેટ્ઠા…પે… ન ઉપ્પજ્જતી’’તિ.

૬૩. ‘‘પઞ્ચ ખો ઇમે, સુનક્ખત્ત, કામગુણા’’તિઆદિના આરદ્ધદેસના, ‘‘સમ્મા નિબ્બાનાધિમુત્તો પુરિસપુગ્ગલો’’તિ અરહત્તકિત્તનેન નિટ્ઠાપિતાતિ તતો પરં, ‘‘ઠાનં ખો પના’’તિઆદિકા દેસના, ‘‘પાટિયેક્કો અનુસન્ધી’’તિ વુત્તા. તેનાહ ‘‘હેટ્ઠા હી’’તિઆદિ. તત્થ યથા ખીણાસવસ્સ સમાપત્તિલાભિનોતિ યોજના, એવં વા ખીણાસવસ્સ સુક્ખવિપસ્સકસ્સાતિ યોજેતબ્બા. પટિક્ખિત્તં અટ્ઠકથાયં. તસ્સ પટિક્ખેપસ્સ કારણં દસ્સેતું ‘‘સમાપત્તિલાભિનો હી’’તિઆદિ વુત્તં. યથા સુક્ખવિપસ્સકો અધિમાનિકો સમાપત્તિલાભિનો સમાનયોગક્ખમો અપ્પત્તે પત્તસઞ્ઞિતાય ભેદાભાવતો, એવં સુક્ખવિપસ્સકો ખીણાસવો સમાનયોગક્ખમો ખીણાસવભાવેન વિસેસાભાવતો, તસ્મા ‘‘સમાપત્તિલાભિમ્હિ કથિતે ઇતરોપિ કથિતોવ હોતી’’તિ વુત્તં. દ્વિન્નં ભિક્ખૂનન્તિ સમાપત્તિલાભિનો અધિમાનિકસ્સ ખીણાસવસ્સ ચ. તેનેવાહ ‘‘પુથુજ્જનસ્સ તાવા’’તિઆદિ.

યદગ્ગેનાતિ યેન ભાગેન. યદિપિ ખીણાસવસ્સ અસપ્પાયારમ્મણં કિલેસાનં ઉપ્પત્તિયા પચ્ચયો ન હોતિ તેસં સબ્બસો સમુચ્છિન્નત્તા. સન્તવિહારપરિપન્થો પન સિયા વિસભાગતોતિ વુત્તં – ‘‘ખીણાસવસ્સપિ અસપ્પાયમેવા’’તિ. તેનાહ – ‘‘વિસં નામ…પે… વિસમેવા’’તિ. એતેન ‘‘યથા વિસજાનનં અપ્પમાણં, વિકારુપ્પાદનતો પન તં પરિહરિતબ્બં, એવં પરિઞ્ઞાતમ્પિ વત્તુ અત્થવિસેસાભાવેન એકરૂપમેવાતિ તં પરિહરિતબ્બમેવા’’તિ દસ્સેતિ. તેનાહ ‘‘ન હી’’તિઆદિ. ન હિ અસંવુતેન ભવિતબ્બં અસારુપ્પભાવતો. યુત્તપયુત્તેનેવાતિ સભાગારમ્મણસ્સ આલોકનાદીસુ યુત્તેનેવ ભવિતું વટ્ટતિ.

૬૪. યત્થ સયં નિપતતિ ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ સન્તાનસ્સ વિપ્પસન્નવસેન રુપ્પનતો, વિસસઙ્ખાતસ્સ દુક્ખસ્સ મૂલભાવતો ચ ‘‘અવિજ્જાસઙ્ખાતો વિસદોસો’’તિ વુત્તં. રુપ્પતીતિ કત્તબ્બાદિમુચ્છાપાદનેન વિકારં ઉપ્પાદેતિ. અનુદ્ધંસેય્યાતિ વિબાધેય્ય. રાગો હિ ઉપ્પજ્જમાનોવ કુસલચિત્તપ્પવત્તિયા ઓકાસં અદેન્તો તં વિબાધતિ; તથાભૂતો સદ્ધાસિનેહસ્સ સમથવિપસ્સનાભિવુડ્ઢિયા વમનેન ચ તં વિસોસેતિ મિલાપેતિ. તેનાહ ‘‘સોસેય્ય મિલાપેય્યા’’તિ. સગહણસેસન્તિ ગહેતબ્બવિસં સાવસેસં કત્વાતિ અત્થો. ન અલં ન સમત્થન્તિ અનલં. સૂકપરિયાયો પાળિયં વુત્તો સુક-સદ્દોતિ આહ – ‘‘વીહિસુકાદિ ચ સૂક’’ન્તિ.

સઉપાદાનસલ્લુદ્ધારો વિય અપ્પહીનો અવિજ્જાવિસદોસો દટ્ઠબ્બો મહાનત્થુપ્પાદનતો. અસપ્પાય…પે… અસંવુતકાલો દટ્ઠબ્બો અત્તભાવસ્સ અપરિહરણભાવતો. મરણં વિય સિક્ખં પચ્ચક્ખાય હીનાયાવત્તનં અધિસીલસઙ્ખાતસ્સ આયુનો અપેતત્તા. મરણમત્તં દુક્ખં વિય આપત્તિયા આપજ્જનં યથાવુત્તસ્સ આયુનો ઉપપીળનકભાવતો. ઇમિનાવ નયેન ઓપમ્મસંસન્દનન્તિ એત્થ અનુપાદિસેસસલ્લુદ્ધારો વિય પહીનો અવિજ્જાવિસદોસો; સપ્પાય…પે… સુસંવુતકાલો, તદુભયેન વણે પુથુત્તં ન ગતે મરણાભાવો વિય સિક્ખાય અપચ્ચક્ખાનં, મરણમત્તદુક્ખાભાવો વિય અઞ્ઞતરાય સંકિલિટ્ઠાય આપત્તિયા અનાપજ્જનન્તિ યોજના વેદિતબ્બા.

૬૫. સતિયાતિ એત્થ યસ્મા ‘‘અરિયાયા’’તિ ન વિસેસિતન્તિ આહ – ‘‘સતિ પઞ્ઞાગતિકા’’તિઆદિ. પઞ્ઞા ચેત્થ લોકિયા અધિપ્પેતા, ન લોકુત્તરાતિ આહ – ‘‘પરિસુદ્ધાય વિપસ્સનાપઞ્ઞાયા’’તિ.

ખીણાસવસ્સ બલન્તિ ઉળારતમેસુ દિબ્બસદિસેસુપિ આરમ્મણેસુ મનચ્છટ્ઠાનં ઇન્દ્રિયાનં અનુપનમનહેતુભૂતં સુસંવુતકારિસઙ્ખાતં ખીણાસવબલં દસ્સેન્તો, ‘‘સંવુતકારી’’તિ વુત્તં, ઉક્કંસગતસતિવેપુલ્લત્તા યથા અસંવરસ્સ અસંવરો હોતિ, એવં સતિસમ્પજઞ્ઞબલેન ચક્ખાદિદ્વારાનિ સંવરિત્વા દસ્સનાદિકિચ્ચકારી. એવં જાનિત્વાતિ ‘‘ઉપધિ દુક્ખસ્સ મૂલ’’ન્તિ એવં વિપસ્સનાપઞ્ઞાસહિતાય મગ્ગપઞ્ઞાય જાનિત્વા. ઉપધીયતિ દુક્ખં એતેહીતિ ઉપધી, કિલેસાતિ આહ – ‘‘કિલેસુપધિપહાના નિરુપધી’’તિ. તતો એવ ઉપાદીયતિ દુક્ખં એતેહીતિ કિલેસા ‘‘ઉપાદાના’’તિપિ વુચ્ચન્તીતિ આહ – ‘‘નિરુપાદાનોતિ અત્થો’’તિ. ઉપધી સમ્મદેવ ખીયન્તિ એત્તાતિ ઉપધિસઙ્ખયો, નિબ્બાનન્તિ આહ – ‘‘ઉપધીનં સઙ્ખયભૂતે નિબ્બાને’’તિ. આરમ્મણતોતિ આરમ્મણં કત્વા તદારમ્મણાય ફલવિમુત્તિયા વિમુત્તો. કામુપધિસ્મિં કાયં ઉપસંહરિસ્સતીતિ ‘‘કામેસેવિસ્સામી’’તિ તત્થ કાયં ઉપનામેસ્સતિ; કાયૂપસંહારો તાવ તિટ્ઠતુ, તથા ચિત્તં વા ઉપ્પાદેસ્સતીતિ એતં કારણં નત્થીતિ. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

સુનક્ખત્તસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

૬. આનેઞ્જસપ્પાયસુત્તવણ્ણના

૬૬. ખણપભઙ્ગુતાય ન નિચ્ચા ન ધુવાતિ અનિચ્ચા. તતો એવ પણ્ડિતેહિ ન ઇચ્ચા ન ઉપગન્તબ્બાતિપિ અનિચ્ચા. સો ચાયં અનિચ્ચત્થો ઉદયવયપરિચ્છિન્નતાય વેદિતબ્બોતિ દસ્સેન્તો, ‘‘હુત્વા અભાવટ્ઠેન અનિચ્ચા’’તિ આહ; ઉપ્પજ્જિત્વા વિનસ્સનતોતિ અત્થો. અયઞ્ચ અનિચ્ચતા વક્ખમાના ચ તુચ્છાદિતા દ્વિન્નમ્પિ કામાનં સાધારણોતિ આહ – ‘‘વત્થુકામાપિ કિલેસકામાપી’’તિ. રિત્તા વિવિત્તા, તેસં નિચ્ચસારાદીનં અત્તનિ અભાવતો તેહિ વિસુંભૂતા. યથા પન સબ્બસો સભાવરહિતમાકાસં ‘‘તુચ્છં રિત્ત’’ન્તિ વુચ્ચતિ, ન એવમેતે. એતે પન કેવલં નિચ્ચસારાદિવિરહતો એવ તુચ્છા રિત્તાતિ દસ્સેન્તો ‘‘ન પના’’તિઆદિમાહ. ‘‘ન હિ તુચ્છમુટ્ઠિ નામ નત્થી’’તિ ઇદં લોકસમઞ્ઞાવસેન વુત્તં, લોકસમઞ્ઞા લોકિયકથા ન લઙ્ઘિતબ્બા.

મુસાતિ ઇત્તરપચ્ચુપટ્ઠાનતાય ન દિસ્સતીતિ આહ ‘‘મુસાતિ નાસનકા’’તિ. વિસંવાદનટ્ઠેન વા મુસા. એતે હિ અસુભાદિસભાવાપિ બાલાનં સુભાદિભાવેન ઉપટ્ઠહન્તા સુભાદિગ્ગહણસ્સ પચ્ચક્ખભાવેન સત્તે વિસંવાદેન્તિ. નસ્સનસભાવાતિ ખણભઙ્ગત્તા ઇત્તરપચ્ચુપટ્ઠાનતાય દિસ્સમાના વિયપિ હુત્વા અપઞ્ઞાયનકપકતિકા. તેનાહ ‘‘ખેત્તં વિયા’’તિઆદિ. ધમ્મસદ્દો ચેત્થ ‘‘જાતિધમ્માન’’ન્તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૩૯૮) વિય પકતિપરિયાયો, તથા સભાવસદ્દો ચાતિ દટ્ઠબ્બં. મોસધમ્માતિ મોસનપકતિકા, કુસલભણ્ડહરણસભાવાતિ અત્થો. માયાકતન્તિ માયાય કતં ઉદકાદિમણિઆદિઆકારેન માયાદિના ઉપટ્ઠાપિતં; માયાકતં વિય માયાકતં અઞ્ઞસભાવા હુત્વા અતથા ઉપટ્ઠહનતો. તેનાહ ‘‘યથા’’તિઆદિ. ચક્ખુપથે એવ કતવિજ્જાય, ન તતો પરન્તિ વુત્તં – ‘‘દસ્સનૂપચારે ઠિતસ્સેવ તથા પઞ્ઞાયતી’’તિ. તયિદં સમ્બરવિજ્જાવસેન વુત્તં.

એવં તાવકાલિકભાવેન કામાનં માયાકતભાવં દસ્સેત્વા ઇદાનિ તતો અઞ્ઞેનપિ પકારેન દસ્સેતું ‘‘યથા ચા’’તિઆદિ વુત્તં. અનિચ્ચાદિસભાવાનં કામાનં નિચ્ચાદિસભાવદસ્સનં વિપલ્લાસસહગતતાય વેદિતબ્બં. બાલાનં લાપનતોતિ અપરિઞ્ઞાતવત્થુકાનં અન્ધબાલાનં પુગ્ગલાનં વિપલ્લાસહેતુતો. મનુસ્સલોકે ઠત્વા મનુસ્સાનં વા વસેન ભગવતા ભાસિતત્તા વુત્તં – ‘‘દિટ્ઠધમ્મિકા કામાતિ માનુસકા પઞ્ચ કામગુણા’’તિ. તતો એવ ચ ‘‘સમ્પરાયિકાતિ તે ઠપેત્વા અવસેસા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ દિટ્ઠધમ્મા પચ્ચક્ખસભાવા આરમ્મણભૂતા એતાસં અત્થીતિ દિટ્ઠધમ્મિકા. સમ્પરાયિકે કામે આરબ્ભ ઉપ્પન્નસઞ્ઞા સમ્પરાયિકા. તે સમેચ્ચ ધીયતિ એત્થ આણાતિ ધેય્યં, આણાપવત્તિટ્ઠાનં. મારસ્સ ધેય્યન્તિ મારધેય્યં તસ્સ ઇસ્સરિયપવત્તનત્તા. તેનાહ ‘‘યેહી’’તિઆદિ. ગહિતન્તિ વિસયવિસયીભાવેન ગહિતં, આરમ્મણવસેન આરમ્મણકરણવસેન ચ ગહિતન્તિ અત્થો. તત્થ આરમ્મણકરણવસેન ગહણં નામ ‘‘ઇદં મય્હ’’ન્તિ અવિભાગેન પરિગ્ગહકરણં; આરમ્મણવસેન પન ગહણં ભાગસો આરમ્મણાનુભવનન્તિ વદન્તિ. ઉભયસ્સપિ પન તણ્હારાગવસેન ગહણં સન્ધાય, ‘‘ઉભયમેતં ગહિત’’ન્તિ વુત્તં. મારોતિ કિલેસમારો. યદગ્ગેન કિલેસમારો, તદગ્ગેન દેવપુત્તમારોપિ તે અત્તનો વસં વત્તેતિ. તં સન્ધાયાતિ ધમ્મમુખેન પુગ્ગલગ્ગહણં સન્ધાય.

અપ્પહીનવિપલ્લાસા હિ પુગ્ગલા કામાધિમુત્તા મારસ્સ ઇસ્સરિયવત્તનટ્ઠાનતાય ‘‘મારધેય્ય’’ન્તિ વુત્તા, તથા મારસ્સ નિવાપગોચરપરિયાયેહિપિ તે એવં વુત્તાતિ દસ્સેન્તો, ‘‘યથા ચોળસ્સા’’તિઆદિમાહ. નિવપતીતિ નિવાપો, સો એવ બીજન્તિ નિવાપબીજં. તેતિ કામગુણા. યત્થાતિ યસ્મિં પદેસે.

મનસિ ભવાતિ માનસાતિ આહ ‘‘ચિત્તસમ્ભૂતા’’તિ. તે પન અવિજ્જાદયો પાળિયં આગતા. એવઞ્હિ લોહિતસન્નિસ્સયો પુબ્બો વિય અનુરોધૂપનિસ્સયો વિરોધોતિ દસ્સેન્તો, ‘‘મમાયિતે વત્થુસ્મિ’’ન્તિઆદિમાહ. તેધાતિ એત્થ ઇધાતિ નિપાતમત્તં ‘‘ઇધાહં, ભિક્ખવે, ભુત્તાવી અસ્સ’’ન્તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૩૦) વિય. કામલોકન્તિ કામગુણસઙ્ખાતં સઙ્ખારલોકં, યત્થ વા લોકે કામગુણવન્તં લોકં. ચિત્તેન અધિટ્ઠહિત્વાતિ ઝાનારમ્મણં પટિભાગનિમિત્તં ભાવનાચિત્તેન ઉપ્પાદેત્વા. પરિત્તં નામ વિક્ખમ્ભનઅસમત્થત્તા કિલેસેહિ પરિતો ખણ્ડિતં વિય હોતિ. તસ્સ પટિક્ખેપેનાતિ પરિત્તભાવપટિક્ખેપેન. પમાણન્તિપિ કામાવચરમેવ પાપકાનં પમાણકરણધમ્માનં વિક્ખમ્ભનવસેન અપ્પજહનતો. તપ્પટિક્ખેપવસેન અપ્પમાણં નામ મહગ્ગતન્તિ આહ – ‘‘રૂપાવચરં અરૂપાવચર’’ન્તિ. સમુચ્છેદવસેન કિલેસાનં અપ્પહાનેન મહગ્ગતજ્ઝાનમ્પિ સુભાવિતં નામ ન હોતિ, પગેવ પરિત્તજ્ઝાનન્તિ આહ – ‘‘સુભાવિતન્તિ…પે… લોકુત્તરસ્સેવેતં નામ’’ન્તિ. એતસ્સ વસેનાતિ ‘‘સુભાવિત’’ન્તિ પદસ્સ વસેન.

તમેવ પટિપદન્તિ તમેવ અભિજ્ઝાદિપહાનાવહં ઝાનપટિપદં. અરહત્તે તસ્સ ઉપાયભૂતાય વિપસ્સનાય વા ચતુત્થજ્ઝાને તસ્સ ઉપાયભૂતે ઉપચારે વા સતિ ચિત્તં પસન્નમેવ હોતીતિ આહ – ‘‘અરહત્તં વા…પે… ઉપચારં વા’’તિ. અધિમોક્ખસમ્પસાદોતિ ‘‘અજ્જેવ અરહત્તં ગણ્હિસ્સામી’’તિ વા વિપસ્સનાય વીથિપટિપન્નત્તા; ‘‘અજ્જેવ ચતુત્થજ્ઝાનં નિબ્બત્તેસ્સામી’’તિ વા ઉપચારસમાધિના ચિત્તસ્સ સમાહિતત્તા અધિમુચ્ચનભૂતો સમ્પસાદો. પટિલાભસમ્પસાદોતિ અરહત્તસ્સ ચતુત્થજ્ઝાનસ્સ વા અધિગમસઙ્ખાતો સમ્પસાદો. પટિલાભોપિ હિ કિલેસકાલુસિયાભિભવનતો ચિત્તસ્સ સુપ્પસન્નભાવાવહત્તા ‘‘સમ્પસાદો’’તિ વુત્તો. પચ્ચયાતિ નામરૂપપચ્ચયા અવિજ્જાદયો. સબ્બથાતિ સમુદયતો અત્થઙ્ગમતો અસ્સાદતો આદીનવતો નિસ્સરણતોતિ સબ્બપ્પકારેન. આસાતિ અધિમુચ્ચનવસેન આસીસના. તેનાહ – ‘‘આસા સન્તિટ્ઠતિ, અધિમોક્ખં પટિલભતી’’તિ.

પાદકન્તિ પદટ્ઠાનં. કિલેસા સન્નિસીદન્તીતિ નીવરણસહગતા એવ કિલેસા વિક્ખમ્ભનવસેન વૂપસમન્તિ. સતીતિ ઉપચારજ્ઝાનાવહા સતિ સન્તિટ્ઠતિ. સઙ્ખારગતન્તિ ભાવનાય સમતાય પવત્તમાનત્તા, ઇમે ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગાદયો એકરસા હુત્વા પવત્તન્તીતિ, ભાવનાચિત્તુપ્પાદપરિયાપન્નં સઙ્ખારગતં વિભૂતં પાકટં હુત્વા ઉપટ્ઠાતિ. ચિત્તુપ્પાદોતિ ભાવનાચિત્તુપ્પાદો. લેપપિણ્ડેતિ સિલેસપિણ્ડે લગ્ગમાનો વિય અપ્પિતો વિય હોતિ. ઉપચારેન સમાધિયતિ ઉપચારજ્ઝાનેન સમાધિયતિ. અયન્તિ અયં દુવિધોપિ અધિમુચ્ચનાકારો અધિમોક્ખસમ્પસાદો નામ. તસ્મિં સમ્પસાદે સતીતિ એતસ્મિં વિપસ્સનાલક્ખણે, ઉપચારજ્ઝાને વા અધિમોક્ખસમ્પસાદે સતિ. યો પન અરહત્તં વા પટિલભતિ ચતુત્થજ્ઝાનં વા, તસ્સ ચિત્તં વિપ્પસન્નં હોતિયેવ, અયં નિપ્પરિયાયતો પટિલાભસમ્પસાદો, એવં સન્તેપિ ઇધામિપ્પેતમેવ દસ્સેતું, ‘‘ઇધ પના’’તિઆદિ વુત્તં. વિપસ્સના હીતિઆદિ વુત્તસ્સ સમત્થનં. તત્થ પઞ્ઞાયાતિ અરહત્તપઞ્ઞાય. અધિમુચ્ચનસ્સાતિ સદ્દહનં ઉસ્સુક્કાપજ્જનસ્સ. ઉપચારન્તિ ઉપચારજ્ઝાનં. આનેઞ્જસમાપત્તિયા અધિમુચ્ચનસ્સ કારણન્તિ યોજના.

એતરહિ વાતિ ઇદાનિમેવ. આનેઞ્જં વાતિ ચતુત્થજ્ઝાનં વા. સમાપજ્જતીતિ અધિગચ્છતિ. ઇદં હીતિઆદિના સઙ્ખેપતો વુત્તમત્થં વિવરતિ. અરહત્તસચ્છિકિરિયા નામ અગ્ગમગ્ગભાવનાય સતિ અત્થતો આપન્ના હોતિ, અગ્ગમગ્ગપઞ્ઞા એવ તદત્થં અધિમુચ્ચિતબ્બાતિ દસ્સેન્તો, ‘‘અથ વા’’તિ વિકપ્પન્તરમાહ. તત્થ યથા નામ પાસાદસ્સ અત્થાય સમાનીતદબ્બસમ્ભારાવયવે અપ્પહોન્તે કૂટાગારં કાતું ન પહોન્તિયેવ, એવંસમ્પદમિદન્તિ દસ્સેન્તો, ‘‘તં અનભિસમ્ભુણન્તો આનેઞ્જં વા સમાપજ્જતી’’તિ આહ. ચતુસચ્ચં વા સચ્છિકરોતિ હેટ્ઠિમમગ્ગાધિગમનવસેન આનેઞ્જં વા સમાપજ્જતિ ઉભયસ્સપિ હેતુપરિગ્ગહિતત્તા.

તત્રાતિ તસ્મિં ‘‘પઞ્ઞાય વા અધિમુચ્ચતિ, આનેઞ્જં વા સમાપજ્જતી’’તિ યથાવુત્તે વિસેસાધિગમે અયં ઇદાનિ વુચ્ચમાનો યોજનાનયો. એવં હોતીતિ ઇદાનિ વુચ્ચમાનાકારેન ચિત્તાભિનીહારો હોતિ. કિચ્ચન્તિ પબ્બજિતકિચ્ચં. તતોતિ અરહત્તાધિગમનતો. ઓસક્કિતમાનસોતિ સંકુચિતચિત્તો. અન્તરા ન તિટ્ઠતીતિ અસમાહિતભૂમિયં ન તિટ્ઠતિ. ઇદાનિ યથાવુત્તમત્થં ઉપમાય વિભાવેતું ‘‘યથા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્રાયં સઙ્ખેપત્થો – યથા તસ્સ પુરિસસ્સ વનમહિંસં ગહેતું ઉસ્સાહવતો ઓસક્કન્તસ્સ સસગોધાદિગ્ગહણે વત્તબ્બમેવ નત્થિ, એવં ઇમસ્સપિ ભિક્ખુનો અરહત્તં ગહેતું ઉસ્સાહવતો તતો ઓસક્કિત્વા ચતુત્થજ્ઝાનસમાપજ્જને વત્તબ્બમેવ નત્થીતિ. એસેવ નયોતિ યથાવુત્તં ઉપમં ઉપમાસંસન્દનઞ્ચ મગ્ગભાવનાયોજનાયં ચતુસચ્ચસચ્છિકિરિયાયોજનાયઞ્ચ અતિદિસતિ.

હેતુઅત્થજોતનો યન્તિ નિપાતો, કરણે વા એતં પચ્ચત્તવચનન્તિ આહ ‘‘યેન કારણેના’’તિ. તસ્સ સંવત્તનં અરહતિ, તં વા પયોજનં એતસ્સાતિ તંસંવત્તનિકં. વિઞ્ઞાણન્તિ વિપાકવિઞ્ઞાણં. આનેઞ્જસભાવં ઉપગચ્છતીતિ આનેઞ્જૂપગં. યથા કુસલં આનેઞ્જસભાવં, એવં તં વિપાકવિઞ્ઞાણમ્પિ આનેઞ્જસભાવં ઉપગતં અસ્સ ભવેય્ય. તેનાહ – ‘‘કાદિસમેવ ભવેય્યાતિ અત્થો’’તિ. કેચીતિ અભયગિરિવાસિનો. કુસલવિઞ્ઞાણન્તિ વિપાકવિઞ્ઞાણમ્પિ તં કુસલં વિય વદન્તિ. તન્નામકમેવાતિ કુસલં વિય આનેઞ્જનામકમેવ સિયા. એત્થ ચ પુરિમવિકપ્પે ‘‘આનેઞ્જૂપગ’’ન્તિ તંસદિસતા વુત્તા, દુતિયવિકપ્પે તતો એવ તંસમઞ્ઞતા. સો પનાયમત્થોતિ આનેઞ્જસદિસતાય વિપાકકાલેપિ તંનામકમેવ અસ્સાતિ યથાવુત્તો અત્થો. ઇમિના નયેનાતિ ઇમિના વુત્તનયેન. એત્થ હિ આનેઞ્જાભિસઙ્ખારહેતુવિપાકવિઞ્ઞાણં ‘‘આનેઞ્જૂપગં હોતિ વિઞ્ઞાણ’’ન્તિ વુત્તત્તા તંનામકમેવ કત્વા દીપિતં. અરહત્તસ્સાપીતિ અપિસદ્દેન અગ્ગમગ્ગભાવનાયપિ હેટ્ઠિમમગ્ગભાવનાયપીતિ અત્થો સઙ્ગહિતોતિ દટ્ઠબ્બો. સમાધિવસેન ઓસક્કના કથિતાતિ ‘‘વિપુલેન મહગ્ગતેન ચેતસા વિહરેય્ય’’ન્તિ સમથનયં દસ્સેત્વા દેસના કથિતા.

૬૭. અયઞ્હિ ભિક્ખૂતિ યં ઉદ્દિસ્સ અયં દુતિયાનેઞ્જસપ્પાયદેસનાય ભિક્ખુ વુત્તો. પઞ્ઞવન્તતરોતિ વત્વા તં દસ્સેતું, ‘‘દ્વિન્નમ્પિ કમ્મટ્ઠાનં એકતો કત્વા સમ્મસતી’’તિ વુત્તં. હેટ્ઠિમસ્સ હિ ‘‘યે ચ દિટ્ઠધમ્મિકા કામા’’તિઆદિના રૂપસદ્દગન્ધરસફોટ્ઠબ્બાનેવ રૂપમુખેન વિપસ્સનાભિનિવેસો કતો, ઇમસ્સ પન ‘‘યં કિઞ્ચિ રૂપ’’ન્તિઆદિના સકલરૂપધમ્મવસેન. ભગવા હિ કમ્મટ્ઠાનં કથેન્તો કમ્મટ્ઠાનિકસ્સ ભિક્ખુનો કારણબલાનુરૂપમેવ પઠમં ભાવનાભિનિવેસં દસ્સેતિ; સો પચ્છા ઞાણે વિપુલં ગચ્છન્તે અનવસેસતો ધમ્મં પરિગ્ગણ્હાતિ. રૂપપટિબાહનેનાતિ રૂપવિરાગભાવનાય સબ્બસો સમતિક્કમેન. સબ્બત્થાતિ સબ્બેસુ તતિયાનેઞ્જાદીસુ.

પઞ્ઞવન્તતરોતિ પઞ્ઞુત્તરો. તિણ્ણમ્પિ કમ્મટ્ઠાનં એકતો કત્વાતિ કામગુણા સબ્બરૂપધમ્મા કામસઞ્ઞાતિ એવં તિણ્ણં પુગ્ગલાનં કમ્મટ્ઠાનવસેન તિધા વુત્તે સમ્મસનૂપગધમ્મે એકતો કત્વા, ‘‘સબ્બમેતં અનિચ્ચ’’ન્તિ એકજ્ઝં ગહેત્વા, સમ્મસતિ યથા – ‘‘યં કિઞ્ચિ સમુદયધમ્મં, સબ્બં તં નિરોધધમ્મ’’ન્તિ (દી. નિ. ૧.૨૯૮; સં. નિ. ૫.૧૦૮૧; મહાવ. ૧૬; ચૂળનિ. અજિતમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૪, ૭, ૮; તિસ્સમેત્તેય્યમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૧૦, ૧૧; પટિ. મ. ૨.૩૦). તેનાહ – ‘‘ઉભયમેતં અનિચ્ચ’’ન્તિઆદિ. કામરૂપસઞ્ઞાવસેન દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકભેદતો અટ્ઠ એકેકકોટ્ઠાસાતિ એવં કતં ઉભયન્તિ વુત્તન્તિ આહ – ‘‘દિટ્ઠધમ્મિક…પે… વસેન સઙ્ખિપિત્વા ઉભયન્તિ વુત્ત’’ન્તિ. તણ્હાદિટ્ઠિવસેનાતિ તણ્હાભિનન્દનાવસેન ‘‘એતં મમા’’તિ, દિટ્ઠાભિનન્દનાવસેન ‘‘એસો મે અત્તા’’તિ એવં અભિનન્દિતું. એસેવ નયોતિ ઇમિના તણ્હાદિટ્ઠિવસેન ‘‘એતં મમ, એસો મે અત્તા’’તિ અભિનન્દિતું અજ્ઝોસાય ગિલિત્વા પરિનિટ્ઠાપેત્વા ઠાતુન્તિ ઇમમત્થં અતિદિસતિ. કામપટિબાહનેનાતિ ઇદં આગમનપટિપદાદસ્સનત્થં, વણ્ણભણનત્થઞ્ચ વુત્તં. રૂપપટિબાહનં હિસ્સ આસન્નં, તતોપિ આકાસાનઞ્ચાયતનસમતિક્કમો, તંસમતિક્કમેન સહેવ સબ્બે તા વિપસ્સનાવસેન ઓસક્કના કથિતા ‘‘ઉભયમેતં અનિચ્ચ’’ન્તિઆદિવચનતો.

૬૮. ઇધ અત્તનો ચાતિ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનકમ્મટ્ઠાનં સન્ધાયાહ. નિરુજ્ઝન્તિ તપ્પટિબદ્ધછન્દરાગનિરોધેન, સમાપજ્જનક્ખણે પન અનુપ્પાદનેનપિ. તેનાહ ‘‘આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં પત્વા’’તિ. અતપ્પકટ્ઠેનાતિ ઉળારતરભાવેન ઝાનસમાપત્તિયા અતિત્તિકરભાવેન. તમેવ પટિપદન્તિ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનભાવનમાહ. સમાધિવસેન ઓસક્કના કથિતા તતિયારુપ્પકમ્મટ્ઠાનસ્સ વુત્તત્તા ‘‘યત્થેતા’’તિઆદિના.

ઇધ અત્તનોતિ દ્વિકોટિકસુઞ્ઞતામનસિકારસઙ્ખાતં વિપસ્સનાકમ્મટ્ઠાનં. હેટ્ઠા વુત્તપટિપદન્તિ અનન્તરં વુત્તઆકિઞ્ચઞ્ઞાયતનકમ્મટ્ઠાનં. સતિ સમથભાવનાયં સુઞ્ઞતામનસિકારસ્સ ઇધ સાતિસયત્તા વુત્તં. ‘‘દુતિયાકિઞ્ચઞ્ઞાયતને વિપસ્સનાવસેન ઓસક્કના કથિતા’’તિ.

૭૦. તતિયાકિઞ્ચઞ્ઞાયતને અત્તનોતિ ચતુકોટિકસુઞ્ઞતામનસિકારસઙ્ખાતં વિપસ્સનાકમ્મટ્ઠાનં. એત્થાતિ એતસ્મિં સુઞ્ઞતાનુપસ્સનાધિકારે. ક્વચીતિ કત્થચિ ઠાને, કાલે, ધમ્મે વા. અથ વા ક્વચીતિ અજ્ઝત્તં, બહિદ્ધા વા. અત્તનો અત્તાનન્તિ સકત્તાનં. ‘‘અયં ખો, ભો બ્રહ્મા…પે… વસી પિતા ભૂતભબ્યાન’’ન્તિઆદિના (દી. નિ. ૧.૪૨) પરપરિકપ્પિતં અત્તાનઞ્ચ કસ્સચિ કિઞ્ચનભૂતં ન પસ્સતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘કસ્સચી’’તિઆદિમાહ. તત્થ પરસ્સાતિ ‘‘પરા પજા’’તિ ‘‘પરો પુરિસો’’તિ ચ એવં ગહિતસ્સ. ન ચ મમ ક્વચનીતિ એત્થ મમ-સદ્દો અટ્ઠાનપયુત્તોતિ આહ ‘‘મમસદ્દં તાવ ઠપેત્વા’’તિ. પરસ્સ ચાતિ અત્તતો અઞ્ઞસ્સ, ‘‘પરો પુરિસો નામ અત્થિ મમત્થાય સજિતો, તસ્સ વસેન મય્હં સબ્બં ઇજ્ઝતી’’તિ એવં એકચ્ચદિટ્ઠિગતિકપરિકપ્પિતવસેન પરં અત્તાનં, તઞ્ચ અત્તનો કિઞ્ચનભૂતં ન પસ્સતીતિ દસ્સેન્તો, ‘‘ન ચ ક્વચની’’તિઆદિમાહ. એત્થ ચ નાહં ક્વચનીતિ સકઅત્તનો અભાવં પસ્સતિ. ન કસ્સચિ કિઞ્ચનતસ્મિન્તિ સકઅત્તનો એવ કસ્સચિ અનત્તનિયતં પસ્સતિ. ન ચ, મમાતિ એતં દ્વયં યથાસઙ્ખ્યં સમ્બન્ધિતબ્બં, અત્થીતિ પચ્ચેકં. ‘‘ન ચ ક્વચનિ પરસ્સ અત્તા અત્થી’’તિ પરસ્સ અત્તનો અભાવં પસ્સતિ, ‘‘તસ્સ પરસ્સ અત્તનો મમ કિસ્મિઞ્ચિ કિઞ્ચનતા ન ચત્થી’’તિ પરસ્સ અત્તનો અનત્તનિયતં પસ્સતિ. એવં અજ્ઝત્તં બહિદ્ધા ચ ખન્ધાનં અત્તત્તનિયસુઞ્ઞતા સુદ્ધસઙ્ખારપુઞ્જતા ચતુકોટિકસુઞ્ઞતાપરિગ્ગણ્હનેન દિટ્ઠા હોતિ. હેટ્ઠા વુત્તપટિપદન્તિ ઇધાપિ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનકમ્મટ્ઠાનમેવ વદતિ. વિપસ્સનાવસેનેવ ઓસક્કના કથિતા ચતુકોટિકસુઞ્ઞતાદસ્સનવિસેસભાવતો, તપ્પધાનત્તા ચસ્સ મનસિકારસ્સ.

ઇધ અત્તનોતિ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનકમ્મટ્ઠાનમાહ. સબ્બસઞ્ઞાતિ રૂપસઞ્ઞા પટિઘસઞ્ઞા નાનત્તસઞ્ઞા હેટ્ઠિમા તિસ્સો અરૂપસઞ્ઞાતિ એવં સબ્બસઞ્ઞા અનવસેસા નિરુજ્ઝન્તીતિ વદન્તિ. ‘‘હેટ્ઠા વુત્તા’’તિ પન વિસેસિતત્તા ઇમસ્મિં આગતા ચતુત્થજ્ઝાનસઞ્ઞાદયો અપિ સઞ્ઞાતિ અપરે. તન્તિ સમ્મુતિમત્તં કામસઞ્ઞાપટિબાહનવસેનેવ તેસં નાનત્તસઞ્ઞાદિનિરોધસ્સ અત્થસિદ્ધત્તા. સમાધિવસેન ઓસક્કના કથિતા નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનભાવનાય સમથકમ્મટ્ઠાનભાવતો.

૭૧. પુબ્બે પઞ્ચવિધં કમ્મવટ્ટન્તિ પુરિમકમ્મભવસ્મિં મોહો અવિજ્જા આયૂહના સઙ્ખારા નિકન્તિતણ્હા ઉપગમનં ઉપાદાનં ચેતના ભવોતિ એવમાગતો સપરિક્ખારો કમ્મપ્પબન્ધો. ન આયૂહિતં અસ્સાતિ ન ચેતિતં પકપ્પિતં ભવેય્ય. એતરહિ એવં પઞ્ચવિધં વિપાકવટ્ટન્તિ વિઞ્ઞાણનામરૂપસળાયતનફસ્સવેદનાસઙ્ખાતો પચ્ચુપ્પન્નો વિપાકપ્પબન્ધો નપ્પવત્તેય્ય કારણસ્સ અનિપ્ફન્નત્તા. સચે આયૂહિતં ન ભવિસ્સતીતિ યદિ ચેતિતં પકપ્પિતં ન સિયા. યં અત્થીતિ યં પરમત્થતો વિજ્જમાનકં. તેનાહ ‘‘ભૂત’’ન્તિ. તઞ્હિ પચ્ચયનિબ્બત્તતાય ‘‘ભૂત’’ન્તિ વુચ્ચતિ. તં પજહામીતિ તપ્પટિબદ્ધછન્દરાગપ્પહાનેન તતો એવ આયતિં અનુપ્પત્તિધમ્મતાપાદનવસેન પજહામિ પરિચ્ચજામિ.

પરિનિબ્બાયીતિ સહ પરિકપ્પનેન અતીતત્થેતિ આહ ‘‘પરિનિબ્બાયેય્યા’’તિ. પરિનિબ્બાયેય્ય નુ ખોતિ વા પાઠો, સો એવત્થો. ન કિઞ્ચિ કથિતન્તિ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસમાપત્તિયા સઙ્ખારાવસેસસુખુમભાવેન ઞાણુત્તરસ્સેવ વિસયભાવતો સરૂપતો ન કિઞ્ચિ કથિતં, નયેન પનસ્સ વિસેસં ઞાપેતુકામત્તા. ભગવતો કિર એતદહોસિ – ‘‘ઇમિસ્સંયેવ પરિસતિ નિસિન્નો આનન્દો અનુસન્ધિકુસલતાય નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં પાદકં કત્વા ઠિતસ્સ ભિક્ખુનો પટિસન્ધિં અરહત્તઞ્ચ સન્ધાય પઞ્હં પુચ્છિસ્સતિ, ઇમિના પુચ્છાનુસન્ધિના તમત્થં દેસેસ્સામી’’તિ. ઓસક્કનાય ચ ઇધાધિપ્પેતત્તા ભિન્નરસદેસના હોતીતિ પુચ્છાનુસન્ધિ પુચ્છિતા. તસ્મિઞ્હિ અસતિ અનુસન્ધિભેદભિન્નેસા દેસના, ન ચ બુદ્ધાચિણ્ણા ભિન્નરસદેસનાતિ. વિપસ્સનાનિસ્સિતન્તિ તન્નિસ્સિતં. તસ્સ ભિક્ખુનો. ઉપાદિયતિ એતેનાતિ ચ ઉપાદાનં. ન પરિનિબ્બાયતિ પહાતબ્બસ્સ અપ્પજહનતો. તેનાહ ભગવા – ‘‘ધમ્માપિ ખો, ભિક્ખવે, પહાતબ્બા, પગેવ અધમ્મા’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૪૦). ઉપાદાનસેટ્ઠન્તિ ઇદં નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનભવસ્સ સબ્બભવગ્ગતાદસ્સનપરં, ન પન અરિયભવગ્ગસ્સ ઉપાદાનસેટ્ઠતાપટિસેધપરં.

૭૩. નિસ્સાયાતિ ભવપરિયાપન્નં નામ ધમ્મં નિસ્સાય તપ્પરિયાપન્નં નામ નિસ્સાય ઓઘનિત્થરણા ભગવતા અક્ખાતા; અહો અચ્છરિયમેતં, અહો અબ્ભુતમેતન્તિ.

નવસુપિ ઠાનેસુ સમથયાનિકસ્સેવ વસેન દેસનાય આગતત્તા, ઇધ ચ કસ્સચિપિ પાદકજ્ઝાનસ્સ અનામટ્ઠત્તા વુત્તં – ‘‘અરિયસાવકોતિ સુક્ખવિપસ્સકો અરિયસાવકો’’તિ. નવન્નમ્પિ કમ્મટ્ઠાનં એકતો કત્વા સમ્મસતીતિ ઇદં ઝાનધમ્મેપિ અનુસ્સવલદ્ધે ગહેત્વા સમ્મસનં સમ્ભવતીતિ કત્વા વુત્તં; તેભૂમકસઙ્ખારગતં ઇધ વુત્તન્તિ અનવસેસતો પરિગ્ગહણં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘યાવતા સક્કાયો’’તિ.

એતં અમતન્તિ અમતં નિબ્બાનં આરબ્ભ પવત્તિયા એતં અરહત્તં અમતરસં. તેનાહ – ‘‘એતં અમતં સન્તં, એતં પણીત’’ન્તિ. ‘‘અનુપાદાય કિઞ્ચિપિ અગ્ગહેત્વા ચિત્તં વિમુચ્ચી’’તિ વુત્તત્તાપિ અનુપાદા ચિત્તસ્સ વિમોક્ખો નિબ્બાનં અઞ્ઞત્થ સુત્તે વુચ્ચતિ.

તિણ્ણં ભિક્ખૂનન્તિ અભિનિવેસભેદેન તિવિધાનં. પાદકં કત્વા ઠિતસ્સ ઓસક્કનાય અભાવે કારણં હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. સમોધાનેત્વાતિ સમ્મદેવ ઓદહિત્વા તસ્મિં તસ્મિં ઠાને અસઙ્કરતો વવત્થપેત્વા. સુકથિતં નામ હોતિ કથેતબ્બસ્સ અનવસેસેત્વા કથિતત્તા.

આનેઞ્જસપ્પાયસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

૭. ગણકમોગ્ગલ્લાનસુત્તવણ્ણના

૭૪. યથા હેટ્ઠિમસોપાનફલકં ઓરોહન્તસ્સ પચ્છિમં નામ હોતિ, એવં આરોહન્તસ્સ પઠમં નામ હોતીતિ વુત્તં – ‘‘યાવ પચ્છિમસોપાનકળેવરાતિ યાવ પઠમસોપાનફલકા’’તિ. વત્થું સોધેત્વાતિ વત્થુવિજ્જાચરિયેન વુત્તવિધિના પાસાદવત્થુનો સોધનવિધિં કત્વા. એત્થાતિ પાસાદકરણે. સત્તધા ભિન્નસ્સ વાલગ્ગસ્સ અંસુકોટિવેધકો વાલવેધિ નામ. ઠાનસમ્પાદનન્તિ વેસાખમણ્ડલાદીનં સમ્પાદનં. મુટ્ઠિકરણાદીહીતિ ઉસુમુટ્ઠિકરણજિયાગાહજિયાવિજ્ઝાદીહિ. એવં ગણાપેમાતિ એકં નામ એકમેવ, દ્વે દુકા ચત્તારિ, તીણિ તિકાનિ નવ, ચત્તારિ ચતુક્કાનિ સોળસાતિઆદિના એવં ગણનં સિક્ખાપેમ.

૭૫. કેરાટિકા હોન્તીતિ સમયસ્સ અનુપક્કિલિટ્ઠકરણમાયાસાઠેય્યેન સમન્નાગતા હોન્તિ. તં દમનં જીવિતહેતુપિ નાતિક્કમતિ, અયમસ્સ જાતિદોસાભાવો.

૭૬. સતિસમ્પજઞ્ઞાહિ સમઙ્ગિભાવત્થાયાતિ સતતવિહારિભાવસાધનેહિ સતિસમ્પજઞ્ઞેહિ સમન્નાગમત્થાય. નનુ ચ ખીણાસવા સતિવેપુલ્લપ્પત્તા પઞ્ઞાવેપુલ્લપ્પત્તા ચ, કથં તસ્સ સતિસમ્પજઞ્ઞં પયોગસાધનીયં પવત્તન્તિ આહ ‘‘દ્વે હી’’તિઆદિ. સતતવિહારીતિ સતતં સમાપત્તિવિહારિબહુલા, તસ્મા તે ઇચ્છિતિચ્છિતક્ખણે ફલસમાપત્તિં સમાપજ્જન્તિ. વુત્તવિપરિયાયેન નોસતતવિહારિનો દટ્ઠબ્બા. તેનાહ ‘‘તત્થા’’તિઆદિ. અપ્પેતું ન સક્કોતિ અનાચિણ્ણભાવતો.