૬. આનેઞ્જસપ્પાયસુત્તવણ્ણના

૬૬. ખણપભઙ્ગુતાય ન નિચ્ચા ન ધુવાતિ અનિચ્ચા. તતો એવ પણ્ડિતેહિ ન ઇચ્ચા ન ઉપગન્તબ્બાતિપિ અનિચ્ચા. સો ચાયં અનિચ્ચત્થો ઉદયવયપરિચ્છિન્નતાય વેદિતબ્બોતિ દસ્સેન્તો, ‘‘હુત્વા અભાવટ્ઠેન અનિચ્ચા’’તિ આહ; ઉપ્પજ્જિત્વા વિનસ્સનતોતિ અત્થો. અયઞ્ચ અનિચ્ચતા વક્ખમાના ચ તુચ્છાદિતા દ્વિન્નમ્પિ કામાનં સાધારણોતિ આહ – ‘‘વત્થુકામાપિ કિલેસકામાપી’’તિ. રિત્તા વિવિત્તા, તેસં નિચ્ચસારાદીનં અત્તનિ અભાવતો તેહિ વિસુંભૂતા. યથા પન સબ્બસો સભાવરહિતમાકાસં ‘‘તુચ્છં રિત્ત’’ન્તિ વુચ્ચતિ, ન એવમેતે. એતે પન કેવલં નિચ્ચસારાદિવિરહતો એવ તુચ્છા રિત્તાતિ દસ્સેન્તો ‘‘ન પના’’તિઆદિમાહ. ‘‘ન હિ તુચ્છમુટ્ઠિ નામ નત્થી’’તિ ઇદં લોકસમઞ્ઞાવસેન વુત્તં, લોકસમઞ્ઞા લોકિયકથા ન લઙ્ઘિતબ્બા.

મુસાતિ ઇત્તરપચ્ચુપટ્ઠાનતાય ન દિસ્સતીતિ આહ ‘‘મુસાતિ નાસનકા’’તિ. વિસંવાદનટ્ઠેન વા મુસા. એતે હિ અસુભાદિસભાવાપિ બાલાનં સુભાદિભાવેન ઉપટ્ઠહન્તા સુભાદિગ્ગહણસ્સ પચ્ચક્ખભાવેન સત્તે વિસંવાદેન્તિ. નસ્સનસભાવાતિ ખણભઙ્ગત્તા ઇત્તરપચ્ચુપટ્ઠાનતાય દિસ્સમાના વિયપિ હુત્વા અપઞ્ઞાયનકપકતિકા. તેનાહ ‘‘ખેત્તં વિયા’’તિઆદિ. ધમ્મસદ્દો ચેત્થ ‘‘જાતિધમ્માન’’ન્તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૩૯૮) વિય પકતિપરિયાયો, તથા સભાવસદ્દો ચાતિ દટ્ઠબ્બં. મોસધમ્માતિ મોસનપકતિકા, કુસલભણ્ડહરણસભાવાતિ અત્થો. માયાકતન્તિ માયાય કતં ઉદકાદિમણિઆદિઆકારેન માયાદિના ઉપટ્ઠાપિતં; માયાકતં વિય માયાકતં અઞ્ઞસભાવા હુત્વા અતથા ઉપટ્ઠહનતો. તેનાહ ‘‘યથા’’તિઆદિ. ચક્ખુપથે એવ કતવિજ્જાય, ન તતો પરન્તિ વુત્તં – ‘‘દસ્સનૂપચારે ઠિતસ્સેવ તથા પઞ્ઞાયતી’’તિ. તયિદં સમ્બરવિજ્જાવસેન વુત્તં.

એવં તાવકાલિકભાવેન કામાનં માયાકતભાવં દસ્સેત્વા ઇદાનિ તતો અઞ્ઞેનપિ પકારેન દસ્સેતું ‘‘યથા ચા’’તિઆદિ વુત્તં. અનિચ્ચાદિસભાવાનં કામાનં નિચ્ચાદિસભાવદસ્સનં વિપલ્લાસસહગતતાય વેદિતબ્બં. બાલાનં લાપનતોતિ અપરિઞ્ઞાતવત્થુકાનં અન્ધબાલાનં પુગ્ગલાનં વિપલ્લાસહેતુતો. મનુસ્સલોકે ઠત્વા મનુસ્સાનં વા વસેન ભગવતા ભાસિતત્તા વુત્તં – ‘‘દિટ્ઠધમ્મિકા કામાતિ માનુસકા પઞ્ચ કામગુણા’’તિ. તતો એવ ચ ‘‘સમ્પરાયિકાતિ તે ઠપેત્વા અવસેસા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ દિટ્ઠધમ્મા પચ્ચક્ખસભાવા આરમ્મણભૂતા એતાસં અત્થીતિ દિટ્ઠધમ્મિકા. સમ્પરાયિકે કામે આરબ્ભ ઉપ્પન્નસઞ્ઞા સમ્પરાયિકા. તે સમેચ્ચ ધીયતિ એત્થ આણાતિ ધેય્યં, આણાપવત્તિટ્ઠાનં. મારસ્સ ધેય્યન્તિ મારધેય્યં તસ્સ ઇસ્સરિયપવત્તનત્તા. તેનાહ ‘‘યેહી’’તિઆદિ. ગહિતન્તિ વિસયવિસયીભાવેન ગહિતં, આરમ્મણવસેન આરમ્મણકરણવસેન ચ ગહિતન્તિ અત્થો. તત્થ આરમ્મણકરણવસેન ગહણં નામ ‘‘ઇદં મય્હ’’ન્તિ અવિભાગેન પરિગ્ગહકરણં; આરમ્મણવસેન પન ગહણં ભાગસો આરમ્મણાનુભવનન્તિ વદન્તિ. ઉભયસ્સપિ પન તણ્હારાગવસેન ગહણં સન્ધાય, ‘‘ઉભયમેતં ગહિત’’ન્તિ વુત્તં. મારોતિ કિલેસમારો. યદગ્ગેન કિલેસમારો, તદગ્ગેન દેવપુત્તમારોપિ તે અત્તનો વસં વત્તેતિ. તં સન્ધાયાતિ ધમ્મમુખેન પુગ્ગલગ્ગહણં સન્ધાય.

અપ્પહીનવિપલ્લાસા હિ પુગ્ગલા કામાધિમુત્તા મારસ્સ ઇસ્સરિયવત્તનટ્ઠાનતાય ‘‘મારધેય્ય’’ન્તિ વુત્તા, તથા મારસ્સ નિવાપગોચરપરિયાયેહિપિ તે એવં વુત્તાતિ દસ્સેન્તો, ‘‘યથા ચોળસ્સા’’તિઆદિમાહ. નિવપતીતિ નિવાપો, સો એવ બીજન્તિ નિવાપબીજં. તેતિ કામગુણા. યત્થાતિ યસ્મિં પદેસે.

મનસિ ભવાતિ માનસાતિ આહ ‘‘ચિત્તસમ્ભૂતા’’તિ. તે પન અવિજ્જાદયો પાળિયં આગતા. એવઞ્હિ લોહિતસન્નિસ્સયો પુબ્બો વિય અનુરોધૂપનિસ્સયો વિરોધોતિ દસ્સેન્તો, ‘‘મમાયિતે વત્થુસ્મિ’’ન્તિઆદિમાહ. તેધાતિ એત્થ ઇધાતિ નિપાતમત્તં ‘‘ઇધાહં, ભિક્ખવે, ભુત્તાવી અસ્સ’’ન્તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૩૦) વિય. કામલોકન્તિ કામગુણસઙ્ખાતં સઙ્ખારલોકં, યત્થ વા લોકે કામગુણવન્તં લોકં. ચિત્તેન અધિટ્ઠહિત્વાતિ ઝાનારમ્મણં પટિભાગનિમિત્તં ભાવનાચિત્તેન ઉપ્પાદેત્વા. પરિત્તં નામ વિક્ખમ્ભનઅસમત્થત્તા કિલેસેહિ પરિતો ખણ્ડિતં વિય હોતિ. તસ્સ પટિક્ખેપેનાતિ પરિત્તભાવપટિક્ખેપેન. પમાણન્તિપિ કામાવચરમેવ પાપકાનં પમાણકરણધમ્માનં વિક્ખમ્ભનવસેન અપ્પજહનતો. તપ્પટિક્ખેપવસેન અપ્પમાણં નામ મહગ્ગતન્તિ આહ – ‘‘રૂપાવચરં અરૂપાવચર’’ન્તિ. સમુચ્છેદવસેન કિલેસાનં અપ્પહાનેન મહગ્ગતજ્ઝાનમ્પિ સુભાવિતં નામ ન હોતિ, પગેવ પરિત્તજ્ઝાનન્તિ આહ – ‘‘સુભાવિતન્તિ…પે… લોકુત્તરસ્સેવેતં નામ’’ન્તિ. એતસ્સ વસેનાતિ ‘‘સુભાવિત’’ન્તિ પદસ્સ વસેન.

તમેવ પટિપદન્તિ તમેવ અભિજ્ઝાદિપહાનાવહં ઝાનપટિપદં. અરહત્તે તસ્સ ઉપાયભૂતાય વિપસ્સનાય વા ચતુત્થજ્ઝાને તસ્સ ઉપાયભૂતે ઉપચારે વા સતિ ચિત્તં પસન્નમેવ હોતીતિ આહ – ‘‘અરહત્તં વા…પે… ઉપચારં વા’’તિ. અધિમોક્ખસમ્પસાદોતિ ‘‘અજ્જેવ અરહત્તં ગણ્હિસ્સામી’’તિ વા વિપસ્સનાય વીથિપટિપન્નત્તા; ‘‘અજ્જેવ ચતુત્થજ્ઝાનં નિબ્બત્તેસ્સામી’’તિ વા ઉપચારસમાધિના ચિત્તસ્સ સમાહિતત્તા અધિમુચ્ચનભૂતો સમ્પસાદો. પટિલાભસમ્પસાદોતિ અરહત્તસ્સ ચતુત્થજ્ઝાનસ્સ વા અધિગમસઙ્ખાતો સમ્પસાદો. પટિલાભોપિ હિ કિલેસકાલુસિયાભિભવનતો ચિત્તસ્સ સુપ્પસન્નભાવાવહત્તા ‘‘સમ્પસાદો’’તિ વુત્તો. પચ્ચયાતિ નામરૂપપચ્ચયા અવિજ્જાદયો. સબ્બથાતિ સમુદયતો અત્થઙ્ગમતો અસ્સાદતો આદીનવતો નિસ્સરણતોતિ સબ્બપ્પકારેન. આસાતિ અધિમુચ્ચનવસેન આસીસના. તેનાહ – ‘‘આસા સન્તિટ્ઠતિ, અધિમોક્ખં પટિલભતી’’તિ.

પાદકન્તિ પદટ્ઠાનં. કિલેસા સન્નિસીદન્તીતિ નીવરણસહગતા એવ કિલેસા વિક્ખમ્ભનવસેન વૂપસમન્તિ. સતીતિ ઉપચારજ્ઝાનાવહા સતિ સન્તિટ્ઠતિ. સઙ્ખારગતન્તિ ભાવનાય સમતાય પવત્તમાનત્તા, ઇમે ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગાદયો એકરસા હુત્વા પવત્તન્તીતિ, ભાવનાચિત્તુપ્પાદપરિયાપન્નં સઙ્ખારગતં વિભૂતં પાકટં હુત્વા ઉપટ્ઠાતિ. ચિત્તુપ્પાદોતિ ભાવનાચિત્તુપ્પાદો. લેપપિણ્ડેતિ સિલેસપિણ્ડે લગ્ગમાનો વિય અપ્પિતો વિય હોતિ. ઉપચારેન સમાધિયતિ ઉપચારજ્ઝાનેન સમાધિયતિ. અયન્તિ અયં દુવિધોપિ અધિમુચ્ચનાકારો અધિમોક્ખસમ્પસાદો નામ. તસ્મિં સમ્પસાદે સતીતિ એતસ્મિં વિપસ્સનાલક્ખણે, ઉપચારજ્ઝાને વા અધિમોક્ખસમ્પસાદે સતિ. યો પન અરહત્તં વા પટિલભતિ ચતુત્થજ્ઝાનં વા, તસ્સ ચિત્તં વિપ્પસન્નં હોતિયેવ, અયં નિપ્પરિયાયતો પટિલાભસમ્પસાદો, એવં સન્તેપિ ઇધામિપ્પેતમેવ દસ્સેતું, ‘‘ઇધ પના’’તિઆદિ વુત્તં. વિપસ્સના હીતિઆદિ વુત્તસ્સ સમત્થનં. તત્થ પઞ્ઞાયાતિ અરહત્તપઞ્ઞાય. અધિમુચ્ચનસ્સાતિ સદ્દહનં ઉસ્સુક્કાપજ્જનસ્સ. ઉપચારન્તિ ઉપચારજ્ઝાનં. આનેઞ્જસમાપત્તિયા અધિમુચ્ચનસ્સ કારણન્તિ યોજના.

એતરહિ વાતિ ઇદાનિમેવ. આનેઞ્જં વાતિ ચતુત્થજ્ઝાનં વા. સમાપજ્જતીતિ અધિગચ્છતિ. ઇદં હીતિઆદિના સઙ્ખેપતો વુત્તમત્થં વિવરતિ. અરહત્તસચ્છિકિરિયા નામ અગ્ગમગ્ગભાવનાય સતિ અત્થતો આપન્ના હોતિ, અગ્ગમગ્ગપઞ્ઞા એવ તદત્થં અધિમુચ્ચિતબ્બાતિ દસ્સેન્તો, ‘‘અથ વા’’તિ વિકપ્પન્તરમાહ. તત્થ યથા નામ પાસાદસ્સ અત્થાય સમાનીતદબ્બસમ્ભારાવયવે અપ્પહોન્તે કૂટાગારં કાતું ન પહોન્તિયેવ, એવંસમ્પદમિદન્તિ દસ્સેન્તો, ‘‘તં અનભિસમ્ભુણન્તો આનેઞ્જં વા સમાપજ્જતી’’તિ આહ. ચતુસચ્ચં વા સચ્છિકરોતિ હેટ્ઠિમમગ્ગાધિગમનવસેન આનેઞ્જં વા સમાપજ્જતિ ઉભયસ્સપિ હેતુપરિગ્ગહિતત્તા.

તત્રાતિ તસ્મિં ‘‘પઞ્ઞાય વા અધિમુચ્ચતિ, આનેઞ્જં વા સમાપજ્જતી’’તિ યથાવુત્તે વિસેસાધિગમે અયં ઇદાનિ વુચ્ચમાનો યોજનાનયો. એવં હોતીતિ ઇદાનિ વુચ્ચમાનાકારેન ચિત્તાભિનીહારો હોતિ. કિચ્ચન્તિ પબ્બજિતકિચ્ચં. તતોતિ અરહત્તાધિગમનતો. ઓસક્કિતમાનસોતિ સંકુચિતચિત્તો. અન્તરા ન તિટ્ઠતીતિ અસમાહિતભૂમિયં ન તિટ્ઠતિ. ઇદાનિ યથાવુત્તમત્થં ઉપમાય વિભાવેતું ‘‘યથા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્રાયં સઙ્ખેપત્થો – યથા તસ્સ પુરિસસ્સ વનમહિંસં ગહેતું ઉસ્સાહવતો ઓસક્કન્તસ્સ સસગોધાદિગ્ગહણે વત્તબ્બમેવ નત્થિ, એવં ઇમસ્સપિ ભિક્ખુનો અરહત્તં ગહેતું ઉસ્સાહવતો તતો ઓસક્કિત્વા ચતુત્થજ્ઝાનસમાપજ્જને વત્તબ્બમેવ નત્થીતિ. એસેવ નયોતિ યથાવુત્તં ઉપમં ઉપમાસંસન્દનઞ્ચ મગ્ગભાવનાયોજનાયં ચતુસચ્ચસચ્છિકિરિયાયોજનાયઞ્ચ અતિદિસતિ.

હેતુઅત્થજોતનો યન્તિ નિપાતો, કરણે વા એતં પચ્ચત્તવચનન્તિ આહ ‘‘યેન કારણેના’’તિ. તસ્સ સંવત્તનં અરહતિ, તં વા પયોજનં એતસ્સાતિ તંસંવત્તનિકં. વિઞ્ઞાણન્તિ વિપાકવિઞ્ઞાણં. આનેઞ્જસભાવં ઉપગચ્છતીતિ આનેઞ્જૂપગં. યથા કુસલં આનેઞ્જસભાવં, એવં તં વિપાકવિઞ્ઞાણમ્પિ આનેઞ્જસભાવં ઉપગતં અસ્સ ભવેય્ય. તેનાહ – ‘‘કાદિસમેવ ભવેય્યાતિ અત્થો’’તિ. કેચીતિ અભયગિરિવાસિનો. કુસલવિઞ્ઞાણન્તિ વિપાકવિઞ્ઞાણમ્પિ તં કુસલં વિય વદન્તિ. તન્નામકમેવાતિ કુસલં વિય આનેઞ્જનામકમેવ સિયા. એત્થ ચ પુરિમવિકપ્પે ‘‘આનેઞ્જૂપગ’’ન્તિ તંસદિસતા વુત્તા, દુતિયવિકપ્પે તતો એવ તંસમઞ્ઞતા. સો પનાયમત્થોતિ આનેઞ્જસદિસતાય વિપાકકાલેપિ તંનામકમેવ અસ્સાતિ યથાવુત્તો અત્થો. ઇમિના નયેનાતિ ઇમિના વુત્તનયેન. એત્થ હિ આનેઞ્જાભિસઙ્ખારહેતુવિપાકવિઞ્ઞાણં ‘‘આનેઞ્જૂપગં હોતિ વિઞ્ઞાણ’’ન્તિ વુત્તત્તા તંનામકમેવ કત્વા દીપિતં. અરહત્તસ્સાપીતિ અપિસદ્દેન અગ્ગમગ્ગભાવનાયપિ હેટ્ઠિમમગ્ગભાવનાયપીતિ અત્થો સઙ્ગહિતોતિ દટ્ઠબ્બો. સમાધિવસેન ઓસક્કના કથિતાતિ ‘‘વિપુલેન મહગ્ગતેન ચેતસા વિહરેય્ય’’ન્તિ સમથનયં દસ્સેત્વા દેસના કથિતા.

૬૭. અયઞ્હિ ભિક્ખૂતિ યં ઉદ્દિસ્સ અયં દુતિયાનેઞ્જસપ્પાયદેસનાય ભિક્ખુ વુત્તો. પઞ્ઞવન્તતરોતિ વત્વા તં દસ્સેતું, ‘‘દ્વિન્નમ્પિ કમ્મટ્ઠાનં એકતો કત્વા સમ્મસતી’’તિ વુત્તં. હેટ્ઠિમસ્સ હિ ‘‘યે ચ દિટ્ઠધમ્મિકા કામા’’તિઆદિના રૂપસદ્દગન્ધરસફોટ્ઠબ્બાનેવ રૂપમુખેન વિપસ્સનાભિનિવેસો કતો, ઇમસ્સ પન ‘‘યં કિઞ્ચિ રૂપ’’ન્તિઆદિના સકલરૂપધમ્મવસેન. ભગવા હિ કમ્મટ્ઠાનં કથેન્તો કમ્મટ્ઠાનિકસ્સ ભિક્ખુનો કારણબલાનુરૂપમેવ પઠમં ભાવનાભિનિવેસં દસ્સેતિ; સો પચ્છા ઞાણે વિપુલં ગચ્છન્તે અનવસેસતો ધમ્મં પરિગ્ગણ્હાતિ. રૂપપટિબાહનેનાતિ રૂપવિરાગભાવનાય સબ્બસો સમતિક્કમેન. સબ્બત્થાતિ સબ્બેસુ તતિયાનેઞ્જાદીસુ.

પઞ્ઞવન્તતરોતિ પઞ્ઞુત્તરો. તિણ્ણમ્પિ કમ્મટ્ઠાનં એકતો કત્વાતિ કામગુણા સબ્બરૂપધમ્મા કામસઞ્ઞાતિ એવં તિણ્ણં પુગ્ગલાનં કમ્મટ્ઠાનવસેન તિધા વુત્તે સમ્મસનૂપગધમ્મે એકતો કત્વા, ‘‘સબ્બમેતં અનિચ્ચ’’ન્તિ એકજ્ઝં ગહેત્વા, સમ્મસતિ યથા – ‘‘યં કિઞ્ચિ સમુદયધમ્મં, સબ્બં તં નિરોધધમ્મ’’ન્તિ (દી. નિ. ૧.૨૯૮; સં. નિ. ૫.૧૦૮૧; મહાવ. ૧૬; ચૂળનિ. અજિતમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૪, ૭, ૮; તિસ્સમેત્તેય્યમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૧૦, ૧૧; પટિ. મ. ૨.૩૦). તેનાહ – ‘‘ઉભયમેતં અનિચ્ચ’’ન્તિઆદિ. કામરૂપસઞ્ઞાવસેન દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકભેદતો અટ્ઠ એકેકકોટ્ઠાસાતિ એવં કતં ઉભયન્તિ વુત્તન્તિ આહ – ‘‘દિટ્ઠધમ્મિક…પે… વસેન સઙ્ખિપિત્વા ઉભયન્તિ વુત્ત’’ન્તિ. તણ્હાદિટ્ઠિવસેનાતિ તણ્હાભિનન્દનાવસેન ‘‘એતં મમા’’તિ, દિટ્ઠાભિનન્દનાવસેન ‘‘એસો મે અત્તા’’તિ એવં અભિનન્દિતું. એસેવ નયોતિ ઇમિના તણ્હાદિટ્ઠિવસેન ‘‘એતં મમ, એસો મે અત્તા’’તિ અભિનન્દિતું અજ્ઝોસાય ગિલિત્વા પરિનિટ્ઠાપેત્વા ઠાતુન્તિ ઇમમત્થં અતિદિસતિ. કામપટિબાહનેનાતિ ઇદં આગમનપટિપદાદસ્સનત્થં, વણ્ણભણનત્થઞ્ચ વુત્તં. રૂપપટિબાહનં હિસ્સ આસન્નં, તતોપિ આકાસાનઞ્ચાયતનસમતિક્કમો, તંસમતિક્કમેન સહેવ સબ્બે તા વિપસ્સનાવસેન ઓસક્કના કથિતા ‘‘ઉભયમેતં અનિચ્ચ’’ન્તિઆદિવચનતો.

૬૮. ઇધ અત્તનો ચાતિ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનકમ્મટ્ઠાનં સન્ધાયાહ. નિરુજ્ઝન્તિ તપ્પટિબદ્ધછન્દરાગનિરોધેન, સમાપજ્જનક્ખણે પન અનુપ્પાદનેનપિ. તેનાહ ‘‘આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં પત્વા’’તિ. અતપ્પકટ્ઠેનાતિ ઉળારતરભાવેન ઝાનસમાપત્તિયા અતિત્તિકરભાવેન. તમેવ પટિપદન્તિ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનભાવનમાહ. સમાધિવસેન ઓસક્કના કથિતા તતિયારુપ્પકમ્મટ્ઠાનસ્સ વુત્તત્તા ‘‘યત્થેતા’’તિઆદિના.

ઇધ અત્તનોતિ દ્વિકોટિકસુઞ્ઞતામનસિકારસઙ્ખાતં વિપસ્સનાકમ્મટ્ઠાનં. હેટ્ઠા વુત્તપટિપદન્તિ અનન્તરં વુત્તઆકિઞ્ચઞ્ઞાયતનકમ્મટ્ઠાનં. સતિ સમથભાવનાયં સુઞ્ઞતામનસિકારસ્સ ઇધ સાતિસયત્તા વુત્તં. ‘‘દુતિયાકિઞ્ચઞ્ઞાયતને વિપસ્સનાવસેન ઓસક્કના કથિતા’’તિ.

૭૦. તતિયાકિઞ્ચઞ્ઞાયતને અત્તનોતિ ચતુકોટિકસુઞ્ઞતામનસિકારસઙ્ખાતં વિપસ્સનાકમ્મટ્ઠાનં. એત્થાતિ એતસ્મિં સુઞ્ઞતાનુપસ્સનાધિકારે. ક્વચીતિ કત્થચિ ઠાને, કાલે, ધમ્મે વા. અથ વા ક્વચીતિ અજ્ઝત્તં, બહિદ્ધા વા. અત્તનો અત્તાનન્તિ સકત્તાનં. ‘‘અયં ખો, ભો બ્રહ્મા…પે… વસી પિતા ભૂતભબ્યાન’’ન્તિઆદિના (દી. નિ. ૧.૪૨) પરપરિકપ્પિતં અત્તાનઞ્ચ કસ્સચિ કિઞ્ચનભૂતં ન પસ્સતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘કસ્સચી’’તિઆદિમાહ. તત્થ પરસ્સાતિ ‘‘પરા પજા’’તિ ‘‘પરો પુરિસો’’તિ ચ એવં ગહિતસ્સ. ન ચ મમ ક્વચનીતિ એત્થ મમ-સદ્દો અટ્ઠાનપયુત્તોતિ આહ ‘‘મમસદ્દં તાવ ઠપેત્વા’’તિ. પરસ્સ ચાતિ અત્તતો અઞ્ઞસ્સ, ‘‘પરો પુરિસો નામ અત્થિ મમત્થાય સજિતો, તસ્સ વસેન મય્હં સબ્બં ઇજ્ઝતી’’તિ એવં એકચ્ચદિટ્ઠિગતિકપરિકપ્પિતવસેન પરં અત્તાનં, તઞ્ચ અત્તનો કિઞ્ચનભૂતં ન પસ્સતીતિ દસ્સેન્તો, ‘‘ન ચ ક્વચની’’તિઆદિમાહ. એત્થ ચ નાહં ક્વચનીતિ સકઅત્તનો અભાવં પસ્સતિ. ન કસ્સચિ કિઞ્ચનતસ્મિન્તિ સકઅત્તનો એવ કસ્સચિ અનત્તનિયતં પસ્સતિ. ન ચ, મમાતિ એતં દ્વયં યથાસઙ્ખ્યં સમ્બન્ધિતબ્બં, અત્થીતિ પચ્ચેકં. ‘‘ન ચ ક્વચનિ પરસ્સ અત્તા અત્થી’’તિ પરસ્સ અત્તનો અભાવં પસ્સતિ, ‘‘તસ્સ પરસ્સ અત્તનો મમ કિસ્મિઞ્ચિ કિઞ્ચનતા ન ચત્થી’’તિ પરસ્સ અત્તનો અનત્તનિયતં પસ્સતિ. એવં અજ્ઝત્તં બહિદ્ધા ચ ખન્ધાનં અત્તત્તનિયસુઞ્ઞતા સુદ્ધસઙ્ખારપુઞ્જતા ચતુકોટિકસુઞ્ઞતાપરિગ્ગણ્હનેન દિટ્ઠા હોતિ. હેટ્ઠા વુત્તપટિપદન્તિ ઇધાપિ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનકમ્મટ્ઠાનમેવ વદતિ. વિપસ્સનાવસેનેવ ઓસક્કના કથિતા ચતુકોટિકસુઞ્ઞતાદસ્સનવિસેસભાવતો, તપ્પધાનત્તા ચસ્સ મનસિકારસ્સ.

ઇધ અત્તનોતિ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનકમ્મટ્ઠાનમાહ. સબ્બસઞ્ઞાતિ રૂપસઞ્ઞા પટિઘસઞ્ઞા નાનત્તસઞ્ઞા હેટ્ઠિમા તિસ્સો અરૂપસઞ્ઞાતિ એવં સબ્બસઞ્ઞા અનવસેસા નિરુજ્ઝન્તીતિ વદન્તિ. ‘‘હેટ્ઠા વુત્તા’’તિ પન વિસેસિતત્તા ઇમસ્મિં આગતા ચતુત્થજ્ઝાનસઞ્ઞાદયો અપિ સઞ્ઞાતિ અપરે. તન્તિ સમ્મુતિમત્તં કામસઞ્ઞાપટિબાહનવસેનેવ તેસં નાનત્તસઞ્ઞાદિનિરોધસ્સ અત્થસિદ્ધત્તા. સમાધિવસેન ઓસક્કના કથિતા નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનભાવનાય સમથકમ્મટ્ઠાનભાવતો.

૭૧. પુબ્બે પઞ્ચવિધં કમ્મવટ્ટન્તિ પુરિમકમ્મભવસ્મિં મોહો અવિજ્જા આયૂહના સઙ્ખારા નિકન્તિતણ્હા ઉપગમનં ઉપાદાનં ચેતના ભવોતિ એવમાગતો સપરિક્ખારો કમ્મપ્પબન્ધો. ન આયૂહિતં અસ્સાતિ ન ચેતિતં પકપ્પિતં ભવેય્ય. એતરહિ એવં પઞ્ચવિધં વિપાકવટ્ટન્તિ વિઞ્ઞાણનામરૂપસળાયતનફસ્સવેદનાસઙ્ખાતો પચ્ચુપ્પન્નો વિપાકપ્પબન્ધો નપ્પવત્તેય્ય કારણસ્સ અનિપ્ફન્નત્તા. સચે આયૂહિતં ન ભવિસ્સતીતિ યદિ ચેતિતં પકપ્પિતં ન સિયા. યં અત્થીતિ યં પરમત્થતો વિજ્જમાનકં. તેનાહ ‘‘ભૂત’’ન્તિ. તઞ્હિ પચ્ચયનિબ્બત્તતાય ‘‘ભૂત’’ન્તિ વુચ્ચતિ. તં પજહામીતિ તપ્પટિબદ્ધછન્દરાગપ્પહાનેન તતો એવ આયતિં અનુપ્પત્તિધમ્મતાપાદનવસેન પજહામિ પરિચ્ચજામિ.

પરિનિબ્બાયીતિ સહ પરિકપ્પનેન અતીતત્થેતિ આહ ‘‘પરિનિબ્બાયેય્યા’’તિ. પરિનિબ્બાયેય્ય નુ ખોતિ વા પાઠો, સો એવત્થો. ન કિઞ્ચિ કથિતન્તિ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસમાપત્તિયા સઙ્ખારાવસેસસુખુમભાવેન ઞાણુત્તરસ્સેવ વિસયભાવતો સરૂપતો ન કિઞ્ચિ કથિતં, નયેન પનસ્સ વિસેસં ઞાપેતુકામત્તા. ભગવતો કિર એતદહોસિ – ‘‘ઇમિસ્સંયેવ પરિસતિ નિસિન્નો આનન્દો અનુસન્ધિકુસલતાય નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં પાદકં કત્વા ઠિતસ્સ ભિક્ખુનો પટિસન્ધિં અરહત્તઞ્ચ સન્ધાય પઞ્હં પુચ્છિસ્સતિ, ઇમિના પુચ્છાનુસન્ધિના તમત્થં દેસેસ્સામી’’તિ. ઓસક્કનાય ચ ઇધાધિપ્પેતત્તા ભિન્નરસદેસના હોતીતિ પુચ્છાનુસન્ધિ પુચ્છિતા. તસ્મિઞ્હિ અસતિ અનુસન્ધિભેદભિન્નેસા દેસના, ન ચ બુદ્ધાચિણ્ણા ભિન્નરસદેસનાતિ. વિપસ્સનાનિસ્સિતન્તિ તન્નિસ્સિતં. તસ્સ ભિક્ખુનો. ઉપાદિયતિ એતેનાતિ ચ ઉપાદાનં. ન પરિનિબ્બાયતિ પહાતબ્બસ્સ અપ્પજહનતો. તેનાહ ભગવા – ‘‘ધમ્માપિ ખો, ભિક્ખવે, પહાતબ્બા, પગેવ અધમ્મા’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૪૦). ઉપાદાનસેટ્ઠન્તિ ઇદં નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનભવસ્સ સબ્બભવગ્ગતાદસ્સનપરં, ન પન અરિયભવગ્ગસ્સ ઉપાદાનસેટ્ઠતાપટિસેધપરં.

૭૩. નિસ્સાયાતિ ભવપરિયાપન્નં નામ ધમ્મં નિસ્સાય તપ્પરિયાપન્નં નામ નિસ્સાય ઓઘનિત્થરણા ભગવતા અક્ખાતા; અહો અચ્છરિયમેતં, અહો અબ્ભુતમેતન્તિ.

નવસુપિ ઠાનેસુ સમથયાનિકસ્સેવ વસેન દેસનાય આગતત્તા, ઇધ ચ કસ્સચિપિ પાદકજ્ઝાનસ્સ અનામટ્ઠત્તા વુત્તં – ‘‘અરિયસાવકોતિ સુક્ખવિપસ્સકો અરિયસાવકો’’તિ. નવન્નમ્પિ કમ્મટ્ઠાનં એકતો કત્વા સમ્મસતીતિ ઇદં ઝાનધમ્મેપિ અનુસ્સવલદ્ધે ગહેત્વા સમ્મસનં સમ્ભવતીતિ કત્વા વુત્તં; તેભૂમકસઙ્ખારગતં ઇધ વુત્તન્તિ અનવસેસતો પરિગ્ગહણં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘યાવતા સક્કાયો’’તિ.

એતં અમતન્તિ અમતં નિબ્બાનં આરબ્ભ પવત્તિયા એતં અરહત્તં અમતરસં. તેનાહ – ‘‘એતં અમતં સન્તં, એતં પણીત’’ન્તિ. ‘‘અનુપાદાય કિઞ્ચિપિ અગ્ગહેત્વા ચિત્તં વિમુચ્ચી’’તિ વુત્તત્તાપિ અનુપાદા ચિત્તસ્સ વિમોક્ખો નિબ્બાનં અઞ્ઞત્થ સુત્તે વુચ્ચતિ.

તિણ્ણં ભિક્ખૂનન્તિ અભિનિવેસભેદેન તિવિધાનં. પાદકં કત્વા ઠિતસ્સ ઓસક્કનાય અભાવે કારણં હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. સમોધાનેત્વાતિ સમ્મદેવ ઓદહિત્વા તસ્મિં તસ્મિં ઠાને અસઙ્કરતો વવત્થપેત્વા. સુકથિતં નામ હોતિ કથેતબ્બસ્સ અનવસેસેત્વા કથિતત્તા.

આનેઞ્જસપ્પાયસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.