૧. દેવદહસુત્તવણ્ણના

૧. દિબ્બન્તિ કામગુણેહિ કીળન્તિ, લળન્તિ, તેસુ વા વિહરન્તિ, વિજયસમત્થતાયોગેન પચ્ચત્થિકે વિજેતું ઇચ્છન્તિ; ઇસ્સરિયટ્ઠાનાદિસક્કારદાનગ્ગહણં તંતંઅત્થાનુસાસનઞ્ચ કરોન્તા વોહરન્તિ, પુઞ્ઞાનુભાવપ્પત્તાય જુતિયા જોતેન્તિ વાતિ દેવા વુચ્ચન્તિ રાજાનો. તથા હિ તે ચતૂહિ સઙ્ગહવત્થૂહિ જનં રઞ્જયન્તા સયં યથાવુત્તેહિ વિસેસેહિ રાજન્તિ દિબ્બન્તિ સોભન્તીતિ ચ, ‘‘રાજાનો’’તિ વુચ્ચન્તિ. તત્થાતિ તસ્મિં નિગમદેસે. સાતિ પોક્ખરણી. તન્તિ તં, ‘‘દેવદહ’’ન્તિ લદ્ધનામં પોક્ખરણિં ઉપાદાય, તસ્સ અદૂરભવત્તાતિ કેચિ. સબ્બં સુખાદિભેદં વેદયિતં. પુબ્બેતિ પુરિમજાતિયં. કતકમ્મપચ્ચયાતિ કતસ્સ કમ્મસ્સ પચ્ચયભાવતો જાતં કમ્મં પટિચ્ચ. તેન સબ્બાપિ વેદના કમ્મફલભૂતા એવ અનુભવિતબ્બાતિ દસ્સેતિ. તેનાહ ‘‘ઇમિના’’તિઆદિ. અનિયમેત્વા વુત્તન્તિ, ‘‘સન્તિ, ભિક્ખવે, એકે સમણબ્રાહ્મણા એવંવાદિનો’’તિ એવં ઇમે નામાતિ અવિસેસેત્વા વુત્તમત્થં. નિયમેત્વાતિ, ‘‘એવંવાદિનો, ભિક્ખવે, નિગણ્ઠા’’તિ એવં વિસેસેત્વા દસ્સેતિ.

કલિસાસનન્તિ પરાજયં. કલીતિ હિ અનત્થો વુચ્ચતિ, કલીતિ સસતિ વિપ્ફરતીતિ કલિસાસનં, પરાજયો. કલીતિ વા કોધમાનાદિકિલેસજાતિ, તાય પન અયુત્તવાદિતા કલિસાસનં. તં આરોપેતુકામો વિભાવેતુકામો. યે કમ્મં કતં અકતં વાતિ ન જાનન્તિ, તે કથં તં એદિસન્તિ જાનિસ્સન્તિ. યે ચ કમ્મં પભેદતો ન જાનન્તિ, તે કથં તસ્સ વિપાકં જાનિસ્સન્તિ; વિપાકપરિયોસિતભાવં જાનિસ્સન્તિ, યે ચ પાપસ્સ કમ્મસ્સ પટિપક્ખમેવ ન જાનન્તિ; તે કથં તસ્સ પહાનં કુસલકમ્મસ્સ ચ સમ્પાદનવિધિં જાનિસ્સન્તીતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો, ‘‘ઉત્તરિ પુચ્છાયપિ એસેવ નયો’’તિ આહ.

૨. કિઞ્ચાપિ ચૂળદુક્ખક્ખન્ધેપિ, (મ. નિ. ૧.૧૮૦) ‘‘એવં સન્તે’’તિ ઇમિના તેસં નિગણ્ઠાનં અજાનનભાવો એવ ઉજુકં પકાસિતો હેટ્ઠા દેસનાય તથા પવત્તત્તા. તથા હિ અટ્ઠકથાયં (મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૮૦) વુત્તં – ‘‘એવં સન્તેતિ તુમ્હાકં એવં અજાનનભાવે સતી’’તિ, તથાપિ તત્થ ઉપરિદેસનાય સમ્બદ્ધો એવમત્થો વુચ્ચમાનો યુજ્જતિ, ન અઞ્ઞથાતિ દસ્સેતું ઇધ, ‘‘મહાનિગણ્ઠસ્સ વચને સચ્ચે સન્તેતિ અત્થો’’તિ વુત્તં. એત્તકસ્સ ઠાનસ્સાતિ યથાવુત્તસ્સ પઞ્ચપરિમાણસ્સ કારણસ્સ.

૩. અનેકવારં વિસરઞ્જનં ઇધ ગાળ્હાપલેપનં, ન સાટકસ્સ વિય લિત્તતાતિ આહ – ‘‘બહલૂપ…પે… લિત્તેન વિયા’’તિ. વુત્તમેવ, ન પુન વત્તબ્બં, તત્થ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બન્તિ અધિપ્પાયો.

ઇમેસં નિગણ્ઠાનં તાદિસસ્સ તેસં અભાવતો, ‘‘જાનનકાલો સિયા’’તિ પરિકપ્પવસેન વદતિ. તેન એવં જાનિતું તેહિ સક્કા સિયા, તેસઞ્ચ દસ્સનં સચ્ચં સિયા. યસ્મા તેસં દસ્સનં અસચ્ચં, તસ્મા તે ન જાનિંસૂતિ દસ્સેતિ. ચતૂસુ કાલેસૂતિ વણમુખસ્સ પરિકન્તનકાલો, સલ્લસ્સ એસનકાલો, અબ્બુહનકાલો, વણમુખે અગદઙ્ગારઓદહનકાલોતિ ઇમેસુ ચતૂસુ કાલેસુ. સુદ્ધન્તેતિ સુદ્ધકોટ્ઠાસે, દુક્ખસ્સ અનવસેસતો નિજ્જીરણટ્ઠેન નિદ્દુક્ખભાવેતિ અત્થો. એકાય ઉપમાયાતિ, ‘‘સલ્લેન વિદ્ધસ્સ હિ વિદ્ધકાલે વેદનાય પાકટકાલો વિયા’’તિ ઇમાય એકાય ઉપમાય. તયો અત્થાતિ પુબ્બે અહુવમ્હા વા નો વા, પાપકમ્મં અકરિમ્હા વા નો વા, એવરૂપં વા પાપકમ્મં અકરિમ્હાતિ ઇમે તયો અત્થા. ચતૂહિ ઉપમાહીતિ વણમુખપરિકન્તનાદીહિ ચતૂહિ ઉપમાહિ. એકો અત્થોતિ, ‘‘એત્તકં દુક્ખં નિજ્જિણ્ણ’’ન્તિઆદિના વુત્તો એકો અત્થો. સો હિ દુક્ખનિજ્જીરણભાવસામઞ્ઞા એકો અત્થોતિ વુત્તો.

૪. ઇમે પન નિગણ્ઠા. આસઙ્કાય વિદ્ધોસ્મીતિ સઞ્ઞં ઉપ્પાદેત્વા. પચ્ચાહરિતુન્તિ પચ્ચાવત્તિતું, પરિહરિતુન્તિ અત્થો.

૫. અતીતવાદં સદ્દહન્તાનન્તિ, ‘‘અત્થિ ખો, ભો, નિગણ્ઠા પુબ્બે પાપકમ્મં કત’’ન્તિ એવં અતીતંસં આરબ્ભ પવત્તં મહાનિગણ્ઠસ્સ વાદં સદ્દહન્તાનં. ભૂતત્તાતિ યથાભૂતત્તા કિં અવિપરીતમેવ અત્થં આરમ્મણં કત્વા પવત્તાતિ પુચ્છતિ. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. સહ ધમ્મેનાતિ સહધમ્મો, સો એવ સહધમ્મિકો યથા ‘‘વેનયિકો’’તિ (અ. નિ. ૮.૧૧; પારા. ૮). ‘‘ધમ્મો’’તિ એત્થ કારણં અધિપ્પેતન્તિ આહ – ‘‘સહેતુકં સકારણ’’ન્તિ. પટિહરતિ પટિવત્તેતીતિ પટિહારો, વાદો એવ પટિહારો વાદપટિહારો; તં, ઉત્તરન્તિ અત્થો. તેનાહ – ‘‘પચ્ચાગમનકવાદ’’ન્તિ, ચોદનં પરિવત્તેત્વા પટિપાકતિકકરણન્તિ અત્થો. તેસન્તિ ઇદં આવુત્તિવસેન ગહેતબ્બં, ‘‘તેસં સદ્ધાછેદકવાદં નામ તેસં દસ્સેતી’’તિ.

૬. અવિજ્જા અઞ્ઞાણા સમ્મોહાતિ પરિયાયવચનમેતં. અવિજ્જાતિ વા અવિજ્જાય કરણભૂતાય. અઞ્ઞાણેનાતિ અજાનનેન. સમ્મોહેનાતિ સમ્મુય્હનેન મહામુળ્હતાય. સામંયેવ ઓપક્કમિકા એતરહિ અત્તનો ઉપક્કમહેતુ દુક્ખવેદનં વેદિયમાનં – ‘‘યંકિઞ્ચાયં…પે… પુબ્બેકતહેતૂ’’તિ વિપરીતતો સદ્દહથ. પુબ્બેકતહેતુવાદસઞ્ઞિતં વિપલ્લાસગ્ગાહં ગણ્હથ.

૭. દિટ્ઠધમ્મો વુચ્ચતિ પચ્ચક્ખભૂતો, તત્થ વેદિતબ્બં ફલં દિટ્ઠધમ્મવેદનીયં. તેનાહ – ‘‘ઇમસ્મિંયેવ અત્તભાવે વિપાકદાયક’’ન્તિ. પયોગેનાતિ કાયિકેન પયોગેન વા વાચસિકેન વા પયોગેન. પધાનેનાતિ પદહનેન ચેતસિકેન ઉસ્સાહનેન. આસન્ને ભવન્તરે વિપાચેતું ન સક્કા, પગેવ દૂરેતિ દસ્સેતું, ‘‘દુતિયે વા તતિયે વા અત્તભાવે’’તિ વુત્તં. નિબ્બત્તકભાવતો સુખવેદનાય હિતન્તિ સુખવેદનીયં. સા પન વિપાકવેદનાભાવતો એકન્તતો ઇટ્ઠારમ્મણા એવ હોતીતિ આહ ‘‘ઇટ્ઠારમ્મણવિપાકદાયક’’ન્તિ. વિપરીતન્તિ અનિટ્ઠારમ્મણવિપાકદાયકં. નિપ્ફન્નેતિ સદ્ધિં અઞ્ઞેન કમ્મેન નિબ્બત્તે. સમ્પરાયવેદનીયસ્સાતિ ઉપપજ્જવેદનીયસ્સ અપરાપરિયવેદનીયસ્સ. એવં સન્તેપીતિ કામં પરિપક્કવેદનીયન્તિ દિટ્ઠધમ્મવેદનીયમેવ વુચ્ચતિ, તથાપિ અત્થેત્થ અતિસયો દિટ્ઠધમ્મવિસેસભાવતો પરિપક્કવેદનીયસ્સાતિ દસ્સેતું, ‘‘અયમેત્થા’’તિઆદિ વુત્તં. યસ્મિં દિવસે કતં, તતો સત્તદિવસબ્ભન્તરે.

તત્રાતિ તસ્મિં પરિપક્કવેદનીયકમ્મસ્સ સત્તદિવસબ્ભન્તરે વિપાકદાને. એકવારં કસિત્વા નિસીદિ છાતજ્ઝત્તો હુત્વા. આગચ્છન્તી આહ – ‘‘ઉસ્સૂરે ભત્તં આહરીયિત્થા’’તિ દોમનસ્સં અનુપ્પાદેત્વા યથા કતપુઞ્ઞં અનુમોદતિ. વિજ્જોતમાનં દિસ્વા, ‘‘કિં નુ ખો ઇદમ્પિ તપ્પકારો, મમ ચિત્તવિકપ્પમત્તં, ઉદાહુ સુવણ્ણમેવા’’તિ વીમંસન્તો યટ્ઠિયા પહરિત્વા.

વાળયક્ખસઞ્ચરણત્તા રાજગહૂપચારસ્સ નગરે સહસ્સભણ્ડિકં ચારેસું. ઉપ્પન્નરાગો ચૂળાય ડંસિ. રઞ્ઞો આચિક્ખિત્વાતિ તં પવત્તિં રઞ્ઞો આચિક્ખિત્વા. મલ્લિકાય વત્થુ ધમ્મપદવત્થુમ્હિ (ધ. પ. અટ્ઠ. ૨.મલ્લિકાદેવીવત્થુ) આગતેન નયેન કથેતબ્બં.

મરણસન્તિકેપિ કતં, પગેવ તતો પુરેતરં અતીતત્તભાવેસુ ચ કતં. ઇધ નિબ્બત્તિતવિપાકોતિ વુત્તો અવસ્સંભાવિભાવતો. સમ્પરાયવેદનીયમેવ ભવન્તરે વિપાકદાયકભાવતો. ઇધ નિબ્બત્તિતગુણોત્વેવ વુત્તો, ન ઇધ નિબ્બત્તિતવિપાકોતિ વિમુત્તિભાવતો. પરિપક્કવેદનીયન્તિ વેદિતબ્બં હેટ્ઠા વુત્તપરિપક્કવેદનીયલક્ખણાનતિવત્તનતો. સબ્બલહું ફલદાયિકાતિ એતેન ફલુપ્પાદનસમત્થતાયોગેન કમ્મસ્સ પરિપક્કવેદનીયતાતિ દસ્સેતિ.

ચતુપ્પઞ્ચક્ખન્ધફલતાય સઞ્ઞાભવૂપગં કમ્મં બહુવેદનીયન્તિ વુત્તં. એકખન્ધફલત્તા અસઞ્ઞાભવૂપગં કમ્મં અપ્પવેદનીયં. કેચિ પન, ‘‘અરૂપાવચરકમ્મં બહુકાલં વેદિતબ્બફલત્તા બહુવેદનીયં, ઇતરં અપ્પવેદનીયં. રૂપારૂપાવચરકમ્મં વા બહુવેદનીયં, પરિત્તકમ્મં અપ્પવેદનીય’’ન્તિ વદન્તિ. સવિપાકં કમ્મન્તિ પચ્ચયન્તરસમવાયે વિપાકુપ્પાદનસમત્થં, ન આરદ્ધવિપાકમેવ. અવિપાકં કમ્મન્તિ પચ્ચયવેકલ્લેન વિપચ્ચિતું અસમત્થં અહોસિકમ્માદિભેદં.

૮. દિટ્ઠધમ્મવેદનીયાદીનન્તિ દિટ્ઠધમ્મવેદનીયાદીનં દસન્નં કમ્માનં ઉપક્કમેન કમ્માનં અઞ્ઞાથાભાવસ્સ અનાપાદનીયત્તા યથાસભાવેનેવ કમ્માનિ તિટ્ઠન્તિ. તત્થ નિગણ્ઠાનં ઉપક્કમો નિપ્પયોજનોતિ આહ ‘‘અફલો’’તિ. નિગણ્ઠાનં પદહનસ્સ મિચ્છાવાયામસ્સ નિપ્ફલભાવપ્પવેદનો પધાનચ્છેદકવાદો. પરેહિ વુત્તકારણેહીતિ યેહિ કારણેહિ નિગણ્ઠાનં વાદેસુ દોસં દસ્સેન્તિ. તેહિ પરેહિ વુત્તકારણેહિ. ન હિ લક્ખણયુત્તેન હેતુના વિના પરવાદેસુ દોસં દસ્સેતું સક્કા. તેનાહ ‘‘સકારણા હુત્વા’’તિ. નિગણ્ઠાનં વાદા ચ અનુવાદા ચાતિ નિગણ્ઠેહિ વુચ્ચમાના સકસકસમયપ્પવેદિકા વાદાચેવ સાવકેહિ વુચ્ચમાના તેસં અનુવાદા ચ. વિઞ્ઞૂહિ ગરહિતબ્બં કારણં આગચ્છન્તીતિ, ‘‘અયમેત્થ દોસો’’તિ તત્થ તત્થ વિઞ્ઞૂહિ પણ્ડિતેહિ ગરહારહં કારણં ઉપગચ્છન્તિ, પાપુણન્તીતિ અત્થો. તસ્સત્થોતિઆદીસુ અયં સઙ્ખેપત્થો, ‘‘વુત્તનયેન પરેહિ વુત્તેન કારણેન સકારણા હુત્વા દોસદસ્સનવસેન નિગણ્ઠાનં વાદા અનુપ્પત્તા, તતો એવ તં વાદં અપ્પસાદનીયભાવદસ્સનેન સોસેન્તા હેતુસમ્પત્તિવોહારસુક્ખનેન મિલાપેન્તા દુક્કટકમ્મકારિનોતિઆદયો દસ ગારય્હાપદેસા ઉપગચ્છન્તી’’તિ.

૯. સઙ્ગતિભાવહેતૂતિ તત્થ તત્થ યદિચ્છાય સમુટ્ઠિતસઙ્ગતિનિમિત્તં. સા પન સઙ્ગતિ નિયતિલક્ખણાતિ આહ ‘‘નિયતિભાવકારણા’’તિ. અચ્છેજ્જસુત્તાવુતઅભેજ્જમણિ વિય હિ પટિનિયતતા નિયતિપવત્તીતિ. છળભિજાતિહેતૂતિ કણ્હાભિજાતિ નીલાભિજાતિ લોહિતાભિજાતિ હલિદ્દાભિજાતિ સુક્કાભિજાતિ પરમસુક્કાભિજાતીતિ ઇમાસુ અભિજાતીસુ જાતિનિમિત્તં. પાપસઙ્ગતિકાતિ નિહીનસઙ્ગતિકા.

૧૦. અનદ્ધભૂતન્તિ એત્થ અધિ-સદ્દેન સમાનત્થો અદ્ધ-સદ્દોતિ આહ – ‘‘અનદ્ધભૂતન્તિ અનધિભૂત’’ન્તિ. યથા આપાયિકો અત્તભાવો મહતા દુક્ખેન અભિભુય્યતિ, ન તથા અયન્તિ આહ – ‘‘દુક્ખેન અનધિભૂતો નામ મનુસ્સત્તભાવો વુચ્ચતી’’તિ. ‘‘અચેલકો હોતી’’તિઆદિના (દી. નિ. ૧.૩૯૪) વુત્તાય નાનપ્પકારાય દુક્કરકારિકાય કિલમથેન. યદિ એવં કથં ધુતઙ્ગધરાતિ આહ ‘‘યે પના’’તિઆદિ. નિય્યાનિકસાસનસ્મિઞ્હિ વીરિયન્તિ વિવટ્ટસન્નિસ્સિતં કત્વા પવત્તિયમાનં વીરિયં સરીરં ખેદન્તમ્પિ સમ્માવાયામો નામ હોતિ ઞાયારદ્ધભાવતો.

થેરોતિ એત્થ આગતમહારક્ખિતત્થેરો. તિસ્સો સમ્પત્તિયો મનુસ્સદેવનિબ્બાનસમ્પત્તિયો, સીલસમાધિપઞ્ઞાસમ્પત્તિયો વા. ખુરગ્ગેયેવાતિ ખુરે સીસગ્ગે એવ, ખુરે સીસગ્ગતો અપનીતે એવાતિ અધિપ્પાયો. અયન્તિ, ‘‘ઇસ્સરકુલે નિબ્બત્તો’’તિઆદિના વુત્તો. ન સબ્બે એવ સક્કારપુબ્બકં પબ્બજિત્વા અરહત્તં પાપુણન્તીતિ આહ ‘‘યો દાસિકુચ્છિય’’ન્તિઆદિ. રજતમુદ્દિકન્તિ રજતમયં અઙ્ગુલિમુદ્દિકં. ગોરકપિયઙ્ગુમત્તેનપીતિ કપિત્થછલ્લિકઙ્ગુપુપ્ફગન્ધમત્તેનપિ.

ધમ્મેન ઞાયેન આગતસુખં ધમ્મસુખન્તિ આહ – ‘‘સઙ્ઘતો વા…પે… પચ્ચયસુખ’’ન્તિ. અમુચ્છિતોતિ અનજ્ઝાપન્નો. ઇદાનિ તં અનજ્ઝાપન્નતં તસ્સ ચ ફલં દસ્સેતું ‘‘ધમ્મિકં હી’’તિઆદિ વુત્તં. ઇમસ્સાતિ સમુદયસ્સ. સો હિ પઞ્ચક્ખન્ધસ્સ દુક્ખસ્સ કારણભૂતત્તા આસન્નો પચ્ચક્ખો કત્વા વુત્તો. તેનાહ ‘‘પચ્ચુપ્પન્નાન’’ન્તિઆદિ. સઙ્ખારન્તિ યથારદ્ધાય સાતિસયં કરણતો સઙ્ખારન્તિ લદ્ધનામં બલવવીરિયં ઉસ્સોળ્હિં. પદહતોતિ પયુઞ્જન્તસ્સ પવત્તેન્તસ્સ. મગ્ગેન વિરાગો હોતીતિ અરિયમગ્ગેન દુક્ખનિદાનસ્સ વિરજ્જના હોતિ. તેનાહ ‘‘ઇદં વુત્તં હોતી’’તિ. ઇમિના સુખાપટિપદા ખિપ્પાભિઞ્ઞા કથિતા અકસિરેનેવ સીઘતરં મગ્ગપજાનતાય બોધિતત્તા. મજ્ઝત્તતાકારોતિ વીરિયૂપેક્ખમાહ. સઙ્ખારં તત્થ પદહતીતિ પધાનસઙ્ખારં તત્થ દુક્ખનિદાનસ્સ વિરજ્જનનિમિત્તં વિરજ્જનત્થં પદહતિ. કથં? મગ્ગપ્પધાનેન ચતુકિચ્ચપ્પધાને અરિયમગ્ગે વાયામેન પદહતિ વાયમતિ. અજ્ઝુપેક્ખતોતિ વીરિયસ્સ અનચ્ચારદ્ધનાતિસિથિલતાય વીરિયસમતાયોજને બ્યાપારાકરણેન અજ્ઝુપેક્ખતો. તેનાહ ‘‘ઉપેક્ખં ભાવેન્તસ્સા’’તિ. ઉપેક્ખાભાવના ચ નામેત્થ તથાપવત્તા અરિયમગ્ગભાવના એવાતિ આહ – ‘‘મગ્ગભાવનાય ભાવેતી’’તિ.

એત્થ ચ એવં પાળિયા પદયોજના વેદિતબ્બા, – ‘‘સો એવં પજાનાતિ. કથં? સઙ્ખારં મે પદહતો સઙ્ખારપદહના ઇમસ્સ દુક્ખનિદાનસ્સ વિરાગો હોતિ, અજ્ઝુપેક્ખતો મે ઉપેક્ખના ઇમસ્સ દુક્ખનિદાનસ્સ વિરાગો હોતી’’તિ. પટિપજ્જમાનસ્સ ચાયં પુબ્બભાગવીમંસસ્સાતિ ગહેતબ્બં. તત્થ સઙ્ખારપ્પધાનાતિ સમ્મસનપદેન સુખેનેવ ખિપ્પતરં ભાવનાઉસ્સુક્કાપનવીરિયં દસ્સિતન્તિ સુખાપટિપદા ખિપ્પાભિઞ્ઞા દસ્સિતા. અજ્ઝુપેક્ખતોતિ એત્થ કસ્સચિ નાતિદળ્હં કત્વા પવત્તિતવીરિયેનપિ દુક્ખનિદાનસ્સ વિરાગો હોતિ વિપસ્સનમનુયુઞ્જતીતિ દસ્સિતં. ઉભયત્થાપિ ચતુત્થીયેવ પટિપદા વિભાવિતાતિ દટ્ઠબ્બં. ઇદાનિ, ‘‘યસ્સ હિ ખ્વાસ્સ…પે… ઉપેક્ખં તત્થ ભાવેતી’’તિ વારેહિ તાસંયેવ પટિપદાનં વસેન તેસં પુગ્ગલાનં પટિપત્તિ દસ્સિતા. વટ્ટદુક્ખનિદાનસ્સ પરિજિણ્ણં ઇમેહિ વારેહિ દુક્ખક્ખયો વિભાવિતો.

૧૧. બદ્ધચિત્તોતિ સમ્બદ્ધચિત્તો. બહલચ્છન્દોતિ બહલતણ્હાછન્દો. અતિચરિત્વાતિ અતિક્કમિત્વા. નટસત્થવિધિના નચ્ચનકા નટા, નચ્ચકા ઇતરે. સોમનસ્સં ઉપ્પજ્જતિ, ‘‘ઈદિસં નામ ઇત્થિં પરિચ્ચજિ’’ન્તિ. છિજ્જાતિ દ્વિધા હોતુ. ભિજ્જાતિ ભિજ્જતુ. ‘‘છિજ્જ વા ભિજ્જવા’’તિ પદદ્વયેનપિ વિનાસમેવ વદતિ. ઞત્વાતિ પુબ્બભાગઞાણેન જાનિત્વા. તદુભયન્તિ સઙ્ખારપદહનઉપેક્ખાભાવનં.

૧૨. પેસેન્તસ્સાતિ વાયમન્તસ્સ. તં સન્ધાયાતિ દુક્ખાય પટિપદાય નિય્યાનતં સન્ધાય.

ઉસુકારો વિય યોગી તેજનસ્સ વિય ચિત્તસ્સ ઉજુકરણતો. ગોમુત્તવઙ્કં, ચન્દલેખાકુટિલં, નઙ્ગલકોટિજિમ્હં ચિત્તં. અલાતા વિય વીરિયં આતાપન-પરિતાપનતો. કઞ્ચિકતેલં વિય સદ્ધા સિનેહનતો. નમનદણ્ડકો વિય લોકુત્તરમગ્ગો નિબ્બાનારમ્મણે ચિત્તસ્સ નામનતો. લોકુત્તરમગ્ગેન ચિત્તસ્સ ઉજુકરણં ભાવનાભિસમયતો દટ્ઠબ્બં. અન્તદ્વયવજ્જિતા મજ્ઝિમા પટિપત્તીતિ કત્વા કિલેસગણવિજ્ઝનં પહાનાભિસમયો. ઇતરા પન પટિપદા દન્ધાભિઞ્ઞાતિ ઇમેસં દ્વિન્નં ભિક્ખૂનં ઇમાસુ દ્વીસુ યથાવુત્તાસુ ખિપ્પાભિઞ્ઞાસુ કથિતાસુ, ઇતરાપિ કથિતાવ હોન્તિ લક્ખણહારનયેન પટિપદાસામઞ્ઞતો. સહાગમનીયાપિ વા પટિપદા કથિતાવ, ‘‘ન હેવ અનદ્ધભૂતં અત્થાન’’ન્તિઆદિના પુબ્બભાગપટિપદાય કથિતત્તા. ‘‘આગમનીયપટિપદા પન ન કથિતા’’તિ ઇદં સવિસેસં અજ્ઝુપેક્ખસ્સ અકથિતતં સન્ધાય વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. નિક્ખમનદેસનન્તિ નિક્ખમનુપાયં દેસનં. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

દેવદહસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.