૨. પઞ્ચત્તયસુત્તવણ્ણના

૨૧. એકેતિ એત્થ એક-સદ્દો અઞ્ઞત્થો, ન ગણનાદિઅત્થોતિ તં દસ્સેન્તો ‘‘એકચ્ચે’’તિ આહ. યં પન પાળિયં ‘‘સન્તી’’તિ વુત્તં. તેન તેસં દિટ્ઠિગતિકાનં વિજ્જમાનતાય અવિચ્છિન્નતા; તતો ચ નેસં મિચ્છાગહણતો સિથિલકરણવિવેચનેહિ અત્તનો દેસનાય કિચ્ચકારિતા અવિતથતા ચ દીપિતા હોતિ. પરમત્થસમણબ્રાહ્મણેસુ અપરન્તકપ્પિકતાય લેસોપિ નત્થીતિ આહ ‘‘પરિબ્બજુપગતભાવેના’’તિઆદિ. સસ્સતાદિવસેન અપરન્તં કપ્પેન્તીતિ અપરન્તકપ્પિનો, તે એવ અપરન્તકપ્પિકા. યસ્મા તેહિ અપરન્તં પુરિમતરસિદ્ધેહિ તણ્હાદિટ્ઠિકપ્પેહિ કપ્પેત્વા આસેવનબલવતાય ચ વિકપ્પેત્વા અપરભાગસિદ્ધેહિ અભિનિવેસભૂતેહિ તણ્હાદિટ્ઠિગ્ગાહેહિ ગણ્હન્તિ અભિનિવિસન્તિ પરામસન્તિ; તસ્મા વુત્તં – ‘‘અપરન્તં કપ્પેત્વા વિકપ્પેત્વા ગણ્હન્તી’’તિ. તણ્હુપાદાનવસેન કપ્પનગહણાનિ વેદિતબ્બાનિ. તણ્હાપચ્ચયા હિ ઉપાદાનં. વુત્તમ્પિ ચેતં મહાનિદ્દેસે ઉદ્દાનતો સઙ્ખેપતો. તણ્હાદિટ્ઠિવસેનાતિ તણ્હાય દિટ્ઠિયા ચ વસેન. દિટ્ટિયા વા ઉપનિસ્સયભૂતાય સહજાતાય અભિનન્દનકાય ચ તણ્હાય સસ્સતાદિઆકારેન અભિનિવિસન્તસ્સ મિચ્છાગાહસ્સ ચ વસેન. અનાગતધમ્મવિસયાય અધિપ્પેતત્તા અનાગતકાલવાચકો ઇધ અપર-સદ્દો. રૂપાદિખન્ધવિનિમુત્તસ્સ કપ્પનવત્થુનો અભાવા અન્ત-સદ્દો ભાગવાચકોતિ આહ – ‘‘અનાગતં ખન્ધકોટ્ઠાસ’’ન્તિ. કપ્પેત્વાતિ ચ તસ્મિં અપરન્તે તણ્હાય નાભિનિવેસાનં સમત્તનં પરિનિટ્ઠાપનમાહ. ઠિતાતિ તસ્સા લદ્ધિયા અવિજહનં.

અનુગતાતિ આરમ્મણકરણવસેન અનુ અનુ ગતા અપરન્તે પવત્તા. આરબ્ભાતિ આલમ્બિત્વા. વિસયો હિ તસ્સા દિટ્ઠિયા અપરન્તો. વિસયભાવતો એવ હિ સો તસ્સા આગમનટ્ઠાનં આરમ્મણપચ્ચયો ચાતિ વુત્તં ‘‘આગમ્મ પટિચ્ચા’’તિ. અધિવચનપદાનીતિ પઞ્ઞત્તિપદાનિ, દાસાદીસુ સિરિવડ્ઢકાદિસદ્દો વિય વચનમત્તમેવ અધિકારં કત્વા પવત્તિયા અધિવચનં પઞ્ઞત્તિ. અથ વા અધિ-સદ્દો ઉપરિભાવે, વુચ્ચતીતિ વચનં, ઉપરિ વચનં અધિવચનં, ઉપાદાનભૂતરૂપાદીનં ઉપરિ પઞ્ઞાપિયમાના ઉપાદાપઞ્ઞત્તીતિ અત્થો, તસ્મા પઞ્ઞત્તિદીપકપદાનીતિ અત્થો. પઞ્ઞત્તિમત્તઞ્હેતં વુચ્ચતિ, યદિદં, ‘‘અત્તા લોકો’’તિ ચ, ન રૂપવેદનાદયો વિય પરમત્થો. અધિકવુત્તિતાય વા અધિમુત્તિયોતિ દિટ્ઠિયો વુચ્ચન્તિ. અધિકઞ્હિ સભાવધમ્મેસુ સસ્સતાદિં પકતિઆદિં દ્રબ્યાદિં જીવાદિં કાયાદિઞ્ચ અભૂતમત્થં અજ્ઝારોપેત્વા દિટ્ઠિયો પવત્તન્તીતિ. અભિવદન્તીતિ, ‘‘ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ અભિનિવિસિત્વા વદન્તિ, ‘‘અયં ધમ્મો, નાયં ધમ્મો’’તિઆદિના વિવદન્તિ. અભિવદનકિરિયાય અજ્જાપિ અવિચ્છેદભાવદસ્સનત્થં વત્તમાનકાલવચનં.

સઞ્ઞા એતસ્સ અત્થીતિ સઞ્ઞીતિ આહ ‘‘સઞ્ઞાસમઙ્ગી’’તિ. નત્થિ એતસ્સ રોગો ભઙ્ગોતિ અરોગોતિ અરોગસદ્દસ્સ નિચ્ચપરિયાયતા વેદિતબ્બા. રોગરહિતતાસીસેન વા નિબ્બિકારતાય નિચ્ચતં પટિજાનાતિ દિટ્ઠિગતિકોતિ આહ ‘‘અરોગોતિ નિચ્ચો’’તિ. ઇમિનાતિ, ‘‘સઞ્ઞી અત્તા અરોગો પરં મરણા’’તિ ઇમિના વચનેન. સોળસ સઞ્ઞીવાદાતિ – રૂપીચતુક્કં, અરૂપીચતુક્કં, અન્તવાચતુક્કં, એકન્તસુખીચતુક્કન્તિ – ઇમેસં ચતુન્નં ચતુક્કાનં વસેન સોળસ સઞ્ઞીવાદા કથિતા. ઇમેસુયેવ પુરિમાનં દ્વિન્નં ચતુક્કાનં વસેન અટ્ઠ સઞ્ઞીવાદા અટ્ઠ ચ નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞીવાદા વેદિતબ્બા. સત્ત ઉચ્છેદવાદાતિ મનુસ્સત્તભાવે કામાવચરદેવત્તભાવે રૂપાવચરદેવત્તભાવે ચતુબ્બિધારુપ્પત્તભાવે ચવિત્વા સત્તસ્સ ઉચ્છેદપઞ્ઞાપનવસેન સત્ત ઉચ્છેદવાદા કથિતા. અસતો વિનાસાસમ્ભવતો અત્થિભાવનિબન્ધનો ઉચ્છેદવાદોતિ વુત્તં ‘‘સતોતિ વિજ્જમાનસ્સા’’તિ. યાવાયં અત્તા ન ઉચ્છિજ્જતિ, તાવ વિજ્જતિ એવાતિ ગહણતો નિરુદયવિનાસો ઇધ ઉચ્છેદોતિ અધિપ્પેતોતિ આહ ‘‘ઉપચ્છેદ’’ન્તિ. વિસેસેન નાસો વિનાસો, અભાવો, સો પન મંસચક્ખુ-પઞ્ઞાચક્ખુ-દસ્સનપથાતિક્કમોવાતિ આહ ‘‘અદસ્સન’’ન્તિ. અદસ્સને હિ નાસ-સદ્દો લોકે નિરુળ્હો. ભવવિગમન્તિ સભાવાપગમનં યો હિ નિરુદયવિનાસવસેન ઉચ્છિજ્જતિ, ન સો અત્તનો સભાવેનેવ તિટ્ઠતિ.

પઞ્ચ દિટ્ઠધમ્મનિબ્બાનવાદાતિ પઞ્ચકામગુણસુખમનુભોગવસેન ચતુબ્બિધરૂપજ્ઝાનસુખપરિભોગવસેન ચ દિટ્ઠધમ્મે નિબ્બાનપ્પત્તિપઞ્ઞાપનવાદા. દિટ્ઠધમ્મોતિ દસ્સનભૂતેન ઞાણેન ઉપલદ્ધધમ્મો. તત્થ યો અનિન્દ્રિયવિસયો, સોપિ સુપાકટભાવેન ઇન્દ્રિયવિસયો વિય હોતીતિ આહ – ‘‘દિટ્ઠધમ્મોતિ પચ્ચક્ખધમ્મો વુચ્ચતી’’તિ. તેનેવ ચ, ‘‘તત્થ તત્થ પટિલદ્ધઅત્તભાવસ્સેતં અધિવચન’’ન્તિ વુત્તં. સઞ્ઞીતિ આદિવસેન તીહાકારેહિ સન્તન્તિ સઞ્ઞી અસઞ્ઞી નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞીતિ ઇમેહિ આકારેહિ વિજ્જમાનં, સદા ઉપલબ્ભમાનં સસ્સતન્તિ અત્થો. સઞ્ઞી અત્તાતિઆદીનિ તીણિ દસ્સનાનિ. સન્તઅત્થવસેન એકન્તિ સસ્સતસ્સ અત્તનો વસેન એકં દસ્સનં. ઇતરાનિ દ્વેતિ ઉચ્છેદવાદ-દિટ્ઠધમ્મનિબ્બાનવાદસઞ્ઞિતાનિ દ્વે દસ્સનાનિ. તીણિ હુત્વા પઞ્ચ હોન્તીતિ ઇદં, ‘‘સન્તઅત્થવસેન એક’’ન્તિ સઙ્ગહવસેન વુત્તસ્સ સઞ્ઞીતિ આદિવિભાગવસેન વુત્તત્તા સુવિઞ્ઞેય્યન્તિ અટ્ઠકથાયં ન ઉદ્ધટં.

૨૨. રૂપીં વાતિ એત્થ (દી. નિ. ટી. ૧.૭૬-૭૭) યદિ રૂપં અસ્સ અત્થીતિ રૂપીતિ અયમત્થો અધિપ્પેતો. એવં સતિ રૂપવિનિમુત્તેન અત્તના ભવિતબ્બં સઞ્ઞાય વિય રૂપસ્સપિ અત્તનિયત્તા. ન હિ સઞ્ઞી અત્તાતિ એત્થ સઞ્ઞા અત્તા. તથા હિ વુત્તં સુમઙ્ગલવિલાસિનિયં (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૭૬-૭૭) ‘‘તત્થ પવત્તસઞ્ઞઞ્ચસ્સ સઞ્ઞાતિ ગહેત્વાતિ વુત્ત’’ન્તિ. એવં સન્તે, ‘‘કસિણરૂપં અત્તાતિ ગણ્હાતી’’તિ ઇદં કથન્તિ? ન ખો પનેતં એવં દટ્ઠબ્બં – ‘‘રૂપં અસ્સ અત્થીતિ રૂપી’’તિ, અથ ખો ‘‘રુપ્પનસીલો રૂપી’’તિ. રુપ્પનઞ્ચેત્થ રૂપસરિક્ખતાય કસિણરૂપસ્સ વડ્ઢિતાવડ્ઢિતકાલવસેન વિસેસાપત્તિ, સા ચ નત્થીતિ ન સક્કા વત્તું પરિત્તવિપુલતાદિવિસેસસબ્ભાવતો. યદિ એવં ઇમસ્સ વાદસ્સ સસ્સતદિટ્ઠિસઙ્ગહો ન યુજ્જતીતિ? નો ન યુજ્જતિ કાયભેદતો ઉદ્ધં અત્તનો નિબ્બિકારતાય તેન અધિપ્પેતત્તા. તથા હિ વુત્તં ‘‘અરોગો પરં મરણા’’તિ. અથ વા ‘‘રૂપં અસ્સ અત્થીતિ રૂપી’’તિ વુચ્ચમાનેપિ ન દોસો. કપ્પનાસિદ્ધેનપિ હિ ભેદેન સામિનિદ્દેસદસ્સનતો યથા ‘‘સિલાપુત્તકસ્સ સરીર’’ન્તિ. રુપ્પનં વા રુપ્પનસભાવો રૂપં, તં એતસ્સ અત્થીતિ રૂપી, અત્તા ‘‘રૂપિનો ધમ્મા’’તિઆદીસુ (ધ. સ. ૧૧ દુકમાતિકા) વિય. એવઞ્ચ કત્વા રૂપસભાવત્તા અત્તનો ‘‘રૂપં અત્તા’’તિ વચનં ઞાયાગતમેવાતિ ‘‘કસિણરૂપં અત્તાતિ ગણ્હાતી’’તિ વુત્તં. અરૂપિન્તિ એત્તાપિ વુત્તનયાનુસારેન યથારહં અત્થો વત્તબ્બો. સન્તસુખુમં મુઞ્ચિત્વા તબ્બિપરીતસ્સ ગહણે કારણં નત્થીતિ લાભી, ‘‘કસિણરૂપં અત્તા’’તિ ગણ્હાતીતિ લાભિતક્કિનો ઠપેત્વા, સેસતક્કી લાભિગ્ગહણેનેવ ગહિતા. અનુસ્સુતિતક્કિકોપિ સુદ્ધતક્કિકોપિ વા નિરઙ્કુસત્તા તક્કનસ્સ કસિણરૂપમ્પિ અત્તાતિ કદાચિપિ ગણ્હેય્યાતિ વુત્તં – ‘‘ઉભોપિ રૂપાનિ ગણ્હાતિયેવા’’તિ. સુદ્ધતક્કિકસ્સ ઉભયગ્ગહણં ન કતં, તસ્મા સાસઙ્કવચનં.

કસિણુગ્ઘાટિમાકાસ-પઠમારુપ્પવિઞ્ઞાણ-નત્થિભાવઆકિઞ્ચઞ્ઞાયતનાનિ અરૂપસમાપત્તિનિમિત્તં. ઠપેત્વા સઞ્ઞાક્ખન્ધન્તિ ઇદં સઞ્ઞાય અત્તનિયતં હદયે કત્વા વુત્તં. ‘‘રૂપિં વા’’તિ એત્થ વુત્તનયેન પન અત્થે વુચ્ચમાને સઞ્ઞાક્ખન્ધં બહિદ્ધા અકત્વા ‘‘અરૂપધમ્મે’’ઇચ્ચેવ વત્તબ્બં સિયા. મિસ્સકગ્ગાહવસેનાતિ રૂપારૂપસમાપત્તીનં નિમિત્તાનિ એકજ્ઝં કત્વા, ‘‘એકો અત્તા’’તિ, તત્થ પવત્તસઞ્ઞઞ્ચસ્સ, ‘‘સઞ્ઞા’’તિ ગહણવસેન. અયઞ્હિ દિટ્ઠિગતિકો રૂપારૂપસમાપત્તિલાભિતાય તંનિમિત્તં રૂપભાવેન અરૂપભાવેન ચ ગહેત્વા ઉપતિટ્ઠતિ, તસ્મા, ‘‘રૂપી અરૂપી ચા’’તિ અભિનિવેસં જનેતિ અજ્ઝત્તવાદિનો વિય તક્કમત્તેનેવ વા રૂપારૂપધમ્મે મિસ્સકવસેન ગહેત્વા, ‘‘રૂપી ચ અરૂપીચ અત્તા હોતી’’તિ. તક્કગાહેનેવાતિ સઙ્ખારાવસેસસુખુમભાવપ્પત્તધમ્મા વિય ચ અચ્ચન્તસુખુમભાવપત્તિયા સકિચ્ચસાધનાસમત્થતાય થમ્ભકુટ્ટહત્થપાદાનં સઙ્ઘાતો વિય નેવ રૂપી, રૂપસભાવાનતિવત્તનતો ન અરૂપીતિ એવં પવત્તતક્કગાહેન. લાભિવસેનપિ વા અન્તાનન્તિકચતુત્થવાદે વક્ખમાનનયેન અઞ્ઞમઞ્ઞપટિપક્ખવસેન અત્થો વેદિતબ્બો. કેવલં પન તત્થ દેસકાલભેદવસેન તતિયચતુત્થવાદા ઇચ્છિતા; ઇધ કાલવત્થુ ભેદવસેનાતિ અયમેવ વિસેસો. કાલભેદવસેન ચેત્થ તતિયવાદસ્સ પવત્તિ રૂપારૂપનિમિત્તાનં સહ અનુપટ્ઠાનતો; ચતુત્થવાદસ્સ પન વત્થુભેદવસેન પવત્તિ રૂપારૂપધમ્માનં સમૂહતો, ‘‘એકો અત્તા’’તિ તક્કવસેનાતિ તત્થ વક્ખમાનનયાનુસારેન વેદિતબ્બં.

યદિપિ અટ્ઠસમાપત્તિલાભિનો દિટ્ઠિગતિકસ્સ વસેન સમાપત્તિભેદેન સઞ્ઞાનાનત્તસમ્ભવતો દુતિયદિટ્ઠિપિ સમાપન્નકવસેન લબ્ભતિ; તથાપિ સમાપત્તિયં એકરૂપેનેવ સઞ્ઞાય ઉપટ્ઠાનતો, ‘‘પઠમદિટ્ઠિ સમાપન્નકવારેન કથિતા’’તિ આહ. તેનેવેત્થ સમાપન્નકગ્ગહણં કતં. એકસમાપત્તિલાભિનો એવ વા વસેન અત્થો વેદિતબ્બો. સમાપત્તિ ભેદેન સઞ્ઞાભેદસમ્ભવેપિ બહિદ્ધા પુથુત્તારમ્મણે સઞ્ઞાનાનત્તેન ઓળારિકેન નાનત્તસઞ્ઞીતિ, ‘‘દુતિયદિટ્ઠિ અસમાપન્નકવારેના’’તિ આહ. અવડ્ઢિતકસિણવસેન પરિત્તસઞ્ઞિતં, વડ્ઢિતકસિણવસેન અપ્પમાણસઞ્ઞિતં દસ્સેતું, ‘‘તતિયદિટ્ઠિ સુપ્પમત્તેન વા સરાવમત્તેન વા’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘અઙ્ગુટ્ઠપ્પમાણો વા અત્તા યવપ્પમાણો, અણુમત્તો વા અત્તા’’તિઆદિદસ્સનવસેન (ઉદા. અટ્ઠ. ૫૪; દી. નિ. ટી. ૧.૭૬-૭૭) પરિત્તો સઞ્ઞીતિ પરિત્તસઞ્ઞી. કપિલકણાદાદયો (વિભ. અનુટી. ૧૮૯) વિય અત્તનો સબ્બગતભાવપટિજાનનવસેન અપ્પમાણો સઞ્ઞીતિ અપ્પમાણસઞ્ઞીતિ એવમ્પેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

એતન્તિ, ‘‘રૂપિં વા’’તિઆદિના યથાવુત્તઅત્તવાદં. એકેસન્તિ એકચ્ચાનં. ઉપાતિવત્તતન્તિ અતિક્કમન્તાનં. નિદ્ધારણે ચેતં સામિવચનં. વિઞ્ઞાણકસિણમેકે અભિવદન્તીતિ યોજના. તેનાહ – ‘‘સઞ્ઞં…પે… અભિવદન્તી’’તિ. તત્થ ‘‘સઞ્ઞં ઠપેત્વા સેસાનિ તીણી’’તિ ઇદં સઞ્ઞાય ચતુક્કમ્પિ પરિપુણ્ણમેવ ગહેત્વા, અપરે અટ્ઠકન્તિ વદન્તિ. તદુભયન્તિ તં સઞ્ઞાઅટ્ઠકન્તિ વુત્તં ઉભયં. પરતો આવિ ભવિસ્સતીતિ, ‘‘ચતસ્સો રૂપસઞ્ઞી’’તિઆદિના ઉપરિ પકાસેસ્સતિ. વક્ખતિ હિ – ‘‘કોટ્ઠાસતો અટ્ઠ, અત્થતો પન સત્ત સઞ્ઞા હોન્તી’’તિ (મ. નિ. અટ્ઠ. ૩.૨૨). એત્થાતિ, ‘‘એતં વા પના’’તિ એતસ્મિં વાક્યે. સમતિક્કમિતું સક્કોન્તિ તત્થ આદીનવદસ્સનેન તદુદ્ધં આનિસંસદસ્સનેન ચ બ્રૂહિતસદ્ધાદિ ગુણત્તા, વિપરિયાયેન અસક્કુણનં વેદિતબ્બં. યે સક્કોન્તિ, તેવ ગહિતા તેસંયેવ વસેન વક્ખમાનસ્સ વિસેસસ્સ વત્તું સક્કુણેય્યત્તા. સક્કોન્તાનઞ્ચ નેસં ઉપાતિવત્તનં અત્તનો ઞાણબલાનુરૂપન્તિ ઇમમત્થં ઉપમાય દસ્સેતું, ‘‘તેસં પના’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ અપ્પમાણન્તિ અપ્પમાણારમ્મણો, અપ્પમાણારમ્મણતા ચસ્સ આગમનવસેન વેદિતબ્બા અનન્તારમ્મણતો વા. ન હિ આરમ્મણે અનન્તન્તિ પરમાનન્તસ્સ પમાણં વા ગણ્હાતિ. સુખદુક્ખેહિ અનિઞ્જનતો રૂપવિરાગભાવનાવિસેસતાય ચ આનેઞ્જં પત્વા તિટ્ઠતિ, અયં નો અત્તાતિ અભિવદન્તા તિટ્ઠન્તિ. વિઞ્ઞાણકસિણમેકેતિ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં એકે દિટ્ઠિગતિકા અત્તાતિ વદન્તિ. તેનાહ – ‘‘વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં તાવ દસ્સેતુ’’ન્તિ. તસ્સ પન આરમ્મણભૂતં કસિણુગ્ઘાટિમાકાસે પવત્તવિઞ્ઞાણન્તિ અપરે. તઞ્હિ કસિણં મનસિકારવસેન, ‘‘વિઞ્ઞાણકસિણ’’ન્તિ, વિઞ્ઞાણઞ્ચ તં આરમ્મણટ્ઠેન આયતનઞ્ચાતિ, ‘‘વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતન’’ન્તિ ચ વુચ્ચતિ. આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનમેકેતિ એત્થાપિ એસેવ નયો.

તયિદન્તિ ય-કારો પદસન્ધિકરોતિ આહ ‘‘તં ઇદ’’ન્તિ. દિટ્ઠિગતન્તિ યથા વુત્તં ‘‘સઞ્ઞી અત્તા’’તિ એવં વુત્તં દિટ્ઠિં. દિટ્ઠિયેવ હિ દિટ્ઠિગતં ‘‘મુત્તગતં (મ. નિ. ૨.૧૧૯; અ. નિ. ૯.૧૧), સઙ્ખારગત’’ન્તિઆદીસુ (મહાનિ. ૪૧) વિય. ગન્તબ્બાભાવતો વા દિટ્ઠિયા ગતમત્તં દિટ્ઠિગતં, દિટ્ઠિયા ગહણમત્તન્તિ અત્થો. દિટ્ઠિપકારો વા દિટ્ઠિગતં. લોકિયા હિ વિધયુત્તગતપકારસદ્દે સમાનત્થે ઇચ્છન્તિ. દિટ્ઠિપચ્ચયો દિટ્ઠિકારણં, અવિજ્જાદિ દિટ્ઠિટ્ઠાનન્તિ અત્થો. તત્થ અવિજ્જાપિ હિ દિટ્ઠિટ્ઠાનં ઉપનિસ્સયાદિભાવતો. યથાહ – ‘‘અસ્સુતવા, ભિક્ખવે, પુથુજ્જનો અરિયાનં અદસ્સાવી અરિયધમ્મસ્સ અકોવિદો’’તિઆદિ (ધ. સ. ૧૦૦૭). ફસ્સોપિ દિટ્ઠિટ્ઠાનં. યથાહ ‘‘તદપિ ફસ્સપચ્ચયા’’તિ (દી. નિ. ૧.૧૧૮-૧૨૪). સઞ્ઞાપિ દિટ્ઠિટ્ઠાનં. યથાહ ‘‘સઞ્ઞાનિદાના હિ પપઞ્ચસઙ્ખા’’તિ (સુ. નિ. ૮૮૦; મહાનિ. ૧૦૯). વિતક્કોપિ દિટ્ઠિટ્ઠાનં. યથાહ – ‘‘તક્કઞ્ચ દિટ્ઠીસુ પકપ્પયિત્વા, સચ્ચં મુસાતિ દ્વયધમ્મમાહૂ’’તિ (સુ. નિ. ૮૯૨; મહાનિ. ૧૨૧). અયોનિસોમનસિકારોપિ દિટ્ઠિટ્ઠાનં. યથાહ – ‘‘તસ્સેવં મનસિકરોતો છન્નં દિટ્ઠીનં અઞ્ઞતરા દિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જતિ, અત્થિ મે અત્તાતિ તસ્સ સચ્ચતો થેતતો દિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૯). દિટ્ઠારમ્મણન્તિ દિટ્ઠિઆરમ્મણભૂતં ઉપાદાનક્ખન્ધપઞ્ચકં. તેનાહ – ‘‘રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતી’’તિઆદિ (પટિ. મ. ૧.૧૩૦). રૂપવેદનાદિવિનિમુત્તસ્સ દિટ્ઠિયા આરમ્મણસ્સ અભાવતો અનાદિયિત્વા ઇદમેવ દસ્સેતિ – ‘‘ઇમિના પચ્ચયેન ઇદં નામ દસ્સનં ગહિત’’ન્તિ. ઇમિના પચ્ચયેનાતિ વા એત્થ પચ્ચયગ્ગહણેન આરમ્મણમ્પિ ગહિતમેવાતિ દટ્ઠબ્બં.

તદેવાતિ દિટ્ઠિગતઞ્ચેવ દિટ્ઠિપચ્ચયઞ્ચ. રૂપસઞ્ઞાનન્તિ એત્થ ઇતિ-સદ્દો આદિઅત્થો. એવં-સદ્દો પકારત્થો, ‘‘યદિ રૂપસઞ્ઞાન’’ન્તિઆદિના પકારેન વુત્તસઞ્ઞાનન્તિ અત્થો. નિરુપક્કિલેસા નીવરણાદિ ઉપક્કિલેસવિમુત્તિતો. ઉત્તમા પણીતભાવપ્પત્તિતો, તતો એવ સેટ્ઠા, સેટ્ઠત્તા એવ ઉત્તરિતરાભાવતો અનુત્તરિયા. અક્ખાયતીતિ ઉપટ્ઠાતિ. આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસઞ્ઞાય વિસું વુચ્ચમાનત્તા ચતુત્થારુપ્પસઞ્ઞાય ચ ઇમસ્મિં સઞ્ઞીવાદે અનોતરણતો, ‘‘યદિ આરુપ્પસઞ્ઞાનન્તિ ઇમિના આકાસાનઞ્ચાયતન-વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનસઞ્ઞા’’ઇચ્ચેવ વુત્તં. ઇતરેહિ પન દ્વીહીતિ, ‘‘યદિ એકત્તસઞ્ઞાનં, યદિ નાનત્તસઞ્ઞાન’’ન્તિ ઇમેહિ દ્વીહિ પદેહિ. સમાપન્નકવારો ચ તથા ઇધ કથિતોતિ અધિપ્પાયો. કોટ્ઠાસતો અટ્ઠ સઞ્ઞા ચતુક્કદ્વયસઙ્ગહતો. એકત્તસઞ્ઞીપદં ઠપેત્વા અત્થતો પન સત્ત સઞ્ઞા હોન્તિ અગ્ગહિતગ્ગહણેનાતિ અધિપ્પાયો. તેનાહ – ‘‘સમાપન્નક…પે… સઙ્ગહિતોયેવા’’તિ.

સઞ્ઞાગતન્તિ સઞ્ઞાવસેન ગતં, સઞ્ઞાસઙ્ગહં ગતં વા. તસ્સ પન અદિટ્ઠિગતસ્સપિ ઉપલબ્ભમાનત્તા, ‘‘સદ્ધિં દિટ્ઠિગતેના’’તિ વુત્તં. પચ્ચયેહિ સમાગન્ત્વા કતન્તિ સહ કારણભૂતેહિ પચ્ચયેહિ તેનેવ સહ કારણભાવેન સમાગન્ત્વા નિબ્બત્તિતં; પટિચ્ચસમુપ્પન્નન્તિ અત્થો. સઙ્ખતત્તા ઓળારિકં ઉપ્પાદવયઞ્ઞથત્તસબ્ભાવતો. યસ્સ હિ ઉપ્પાદો પઞ્ઞાયતિ, વયો પઞ્ઞાયતિ, ઠિતસ્સ અઞ્ઞથત્તં પઞ્ઞાયતિ, તં ખણે ખણે ભિજ્જનસભાવતો પસ્સન્તસ્સ પાકટભૂતવિકારં ઓળારિકં સિયા. ન ચેત્થ મગ્ગફલધમ્મા નિદસ્સેતબ્બા તેસં તથા અનનુપસ્સિતબ્બતો; તેસમ્પિ સઙ્ખતભાવેન ઇતરેહિ સમાનયોગક્ખમતાય દુન્નિવારયભાવતો. તથા હિ ‘‘અસેસવિરાગનિરોધા’’તિ (ઉદા. ૩) વચનતો મગ્ગસ્સપિ નિસ્સરણભાવેન ‘‘અત્થિ ખો પન સઙ્ખારાનં નિરોધો’’તિ નિબ્બાનમેવેત્થ પટિયોગભાવેન ઉદ્ધટં ‘‘નિરુજ્ઝન્તિ એત્થા’’તિ કત્વા. નિરોધસઙ્ખાતં નિબ્બાનં નામ અત્થીતિ એત્થ, – ‘‘અત્થિ, ભિક્ખવે, અજાતં અભૂતં અસઙ્ખત’’ન્તિ સુત્તપદં (ઉદા. ૭૩) આનેત્વા વત્તબ્બં. નિબ્બાનદસ્સીતિ સચ્છિકિરિયાભિસમયવસેન નિબ્બાનદસ્સી, તતો એવ ઇતરાભિસમયત્થસિદ્ધિયા તં સઙ્ખતં અતિક્કન્તો.

૨૩. અટ્ઠસુ અસઞ્ઞીવાદેસૂતિ ઇદં બ્રહ્મજાલે (દી. નિ. ૧.૭૮-૮૦) આગતનયેન વુત્તમેવ હિ સન્ધાય હેટ્ઠા, ‘‘સઞ્ઞીતિ ઇમિના અટ્ઠ અસઞ્ઞીવાદા કથિતા’’તિ વુત્તં. ઇધ પન ચત્તારો વાદા એવ ઉદ્ધટા. તેનાહ ‘‘અસઞ્ઞી’’તિઆદિ. એસ નયો પરતો ‘‘અટ્ઠસુ નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞીવાદેસૂ’’તિ એત્થાપિ. સઞ્ઞાય સતિ તાય વેદનાગાહસબ્ભાવતો ‘‘આબાધનટ્ઠેન સઞ્ઞા રોગો’’તિ વુત્તં. દુક્ખતાસૂલયોગતો કિલેસાસુચિપગ્ઘરણતો ઉપ્પાદજરાભઙ્ગેહિ ઉદ્ધુમાતપક્કપભિજ્જનતો ચ સઞ્ઞા ગણ્ડો; સ્વાયમત્થો દોસદુટ્ઠતાય એવ હોતીતિ આહ – ‘‘સદોસટ્ઠેન ગણ્ડો’’તિ. પીળાજનનતો અન્તોતુદનતો દુરુદ્ધરણતો ચ સઞ્ઞા સલ્લં; સ્વાયમત્થો અત્તભાવં અનુપવિસિત્વા અવટ્ઠાનેનાતિ આહ ‘‘અનુપવિટ્ઠટ્ઠેન સલ્લ’’ન્તિ. પટિસન્ધિગ્ગહણે વિઞ્ઞાણં કુતોચિ આગતં વિય હોતીતિ વુત્તં ‘‘પટિસન્ધિવસેન આગતિ’’ન્તિ. ગતિન્તિ પવત્તિં. સા પન તાસુ તાસુ ગતીસુ વુત્તિ હોતીતિ વુત્તં – ‘‘ચુતિવસેન ગતિ’’ન્તિ; વડ્ઢનવસેન ઘનપબન્ધવસેનાતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘અપરાપર’’ન્તિ. અપરાપરઞ્હિ પબન્ધવસેન પવત્તમાનં વિઞ્ઞાણં નન્દૂપસેચનં; ઇતરં ખન્ધત્તયં વા નિસ્સાય અભિવુદ્ધિં પતિટ્ઠં મહન્તઞ્ચ પાપુણાતીતિ. પવડ્ઢવસેન વા ગતિં, નિક્ખેપવસેન ચુતિં, તતો અપરાપરઞ્ચ રૂપપવત્તનવસેન ઉપપત્તિં, ઇન્દ્રિયપરિપાકવસેન વુડ્ઢિં તસ્સ તસ્સ કમ્મસ્સ કતૂપચિતભાવેન વિરુળ્હિં; તસ્સ કમ્મસ્સ ફલનિબ્બત્તિયા વેપુલ્લન્તિ યોજેતબ્બં.

કામઞ્ચાતિઆદિના ‘‘અઞ્ઞત્ર રૂપા’’તિઆદિકા ચોદના લક્ખણવસેન વુત્તાતિ દસ્સેત્વા અયઞ્ચ નયો ચોદનાય અવિસિટ્ઠવિસયતાય સિયા; વિસિટ્ઠવિસયા પનાયં ચોદનાતિ દસ્સેતું, ‘‘અયં પન પઞ્હો’’તિઆદિ વુત્તં. એત્તકે ખન્ધેતિ યથાવુત્તે રૂપવેદનાદિકે ચત્તારો ખન્ધે. અઞ્ઞત્ર રૂપાતિ ઇમિના યત્થ કત્થચિ રૂપેન વિના વિઞ્ઞાણસ્સ પવત્તિ નત્થીતિ દીપિતં હોતિ. ભવવિસેસચોદનાય સભાવતો એવ વિઞ્ઞાણેન વિના રૂપસ્સપિ પવત્તિ નત્થીતિ દીપિતં હોતીતિ આહ – ‘‘અરૂપભવેપિ રૂપં, અસઞ્ઞાભવે ચ વિઞ્ઞાણં અત્થી’’તિ. નિરોધસમાપન્નસ્સાતિ સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધં સમાપન્નસ્સપિ વિઞ્ઞાણં અત્થિ. બ્યઞ્જનચ્છાયાય ચે અત્થં પટિબાહસીતિ યદિ સદ્દત્થમેવ ગહેત્વા અધિપ્પાયં ન ગણ્હસિ નેય્યત્થં સુત્તન્તિ. એત્થ ચ અસઞ્ઞભવે નિબ્બત્તસત્તવસેન પઠમવાદો; સઞ્ઞં અત્તતો સમનુપસ્સતીતિ એત્થ વુત્તનયેન સઞ્ઞંયેવ અત્તાતિ ગહેત્વા તસ્સ કિઞ્ચનભાવેન ઠિતાય અઞ્ઞાય સઞ્ઞાય અભાવતો અસઞ્ઞીતિ પવત્તો દુતિયવાદો; તથા સઞ્ઞાય સહ રૂપધમ્મે સબ્બે એવ વા રૂપારૂપધમ્મે અત્તાતિ ગહેત્વા પવત્તો તતિયવાદો; તક્કગ્ગાહવસેનેવ પવત્તો ચતુત્થવાદો. તેસુ યં વત્તબ્બં, તં હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞીવાદેપિ અસઞ્ઞભવે નિબ્બત્તસ્સ સત્તસ્સ ચુતિપટિસન્ધીસુ; સબ્બત્થ વા પટુસઞ્ઞાકિચ્ચં કાતું અસમત્થાય સુખુમાય સઞ્ઞાય અત્થિભાવપટિજાનનવસેન પઠમવાદો; અસઞ્ઞીવાદે વુત્તનયેન સુખુમાય સઞ્ઞાય વસેન સઞ્જાનનસભાવતાપટિજાનનવસેન ચ દુતિયવાદાદયો પવત્તાતિ. એવમેત્થ એતેસં વાદાનં સબ્ભાવો વેદિતબ્બો. સેસં વુત્તનયમેવ.

૨૪. યત્થ ન સઞ્ઞા, તત્થ ઞાણસ્સ સમ્ભવો એવ નત્થીતિ આહ – ‘‘અસઞ્ઞા સમ્મોહો’’તિ, અસઞ્ઞભાવો નામ સમ્મોહપ્પવત્તીતિ અત્થો. યથા નિય્યન્તીતિ નિય્યાનિયાતિ બહુલં વચનતો કત્તુસાધનો નિય્યાનિયસદ્દો, એવં ઇધ વિઞ્ઞાતબ્બસદ્દોતિ આહ – ‘‘વિજાનાતીતિ વિઞ્ઞાતબ્બ’’ન્તિ, વિજાનનં વિઞ્ઞાણન્તિ અત્થો. તેન દિટ્ઠસુતમુતવિઞ્ઞાતબ્બમત્તેનાતિ દિટ્ઠસુતમુતવિઞ્ઞાણપ્પમાણેનાતિ અત્થો દટ્ઠબ્બો. તેનાહ – ‘‘પઞ્ચદ્વારિકસઞ્ઞાપવત્તિમત્તેના’’તિ, નિબ્બિકપ્પભાવતો પઞ્ચદ્વારિકસઞ્ઞાપવત્તિસમેન ભાવનાભિનીહારેનાતિ અત્થો. ઓળારિકસઙ્ખારપ્પવત્તિમત્તેનાતિ ઓળારિકાનં સઙ્ખારાનં પવત્તિયા. ઓળારિકસઙ્ખારાતિ ચેત્થ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનપરિયોસાના સમાપત્તિધમ્મા અધિપ્પેતા. ઉપસમ્પદન્તિ યે સઞ્ઞાય, અસઞ્ઞિભાવે ચ દોસં દિસ્વા નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં વણ્ણેન્તાપિ રૂપજ્ઝાનપટિલાભમત્તેન તસ્સ સમ્પાદનં પટિલાભં અધિગમં પઞ્ઞપેન્તિ, તેસં તસ્સ બ્યસનં અક્ખાયતિ અનુપાયભાવતો. તેનાહ ‘‘વિનાસો’’તિઆદિ. વુટ્ઠાનન્તિ સદિસસમાપજ્જનપુબ્બકં પરિવુટ્ઠાનં. સમાપત્તિ એવ તેસં નત્થિ અનધિગતત્તા. ઓળારિકસઙ્ખારપ્પવત્તિયા અન્તમસો આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનસઙ્ખારપ્પવત્તિયાપિ પત્તબ્બન્તિ ન અક્ખાયતિ તેપિ સમતિક્કમિત્વા પત્તબ્બતો. સઙ્ખારાનન્તિ નિદ્ધારણે સામિવચનં. અવસેસાતિ ઇતો પરં સુખુમભાવો નામ નત્થીતિ સુખુમભાવાપત્તિયા અવસેસા. તેનાહ – ‘‘ભાવનાવસેન સબ્બસુખુમભાવં પત્તા સઙ્ખારા’’તિ. એતન્તિ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં, પત્તબ્બં નામ હોતિ તાદિસસઙ્ખારપ્પત્તિયં તબ્બોહારતો. સઙ્ખતં સમેચ્ચ સમ્ભુય્ય પચ્ચયેહિ કતત્તા.

૨૫. ‘‘યે તે સમણબ્રાહ્મણા સતો સત્તસ્સ ઉચ્છેદં વિનાસં વિભવં પઞ્ઞપેન્તી’’તિ (મ. નિ. ૩.૨૫) વક્ખમાનત્તા સબુદ્ધિયં વિપરિવત્તમાને એકજ્ઝં ગહેત્વા, ‘‘તત્રા’’તિ ભગવતા વુત્તન્તિ આહ – ‘‘તત્રાતિ સત્તસુ ઉચ્છેદવાદેસુ ભુમ્મ’’ન્તિ. ઉદ્ધં સરન્તિ ઉદ્ધં ગતં સરન્તાતિ તં દસ્સેન્તો આહ ‘‘ઉદ્ધં વુચ્ચતી’’તિઆદિ. સરન્તાતિ યત્થ પત્થેન્તિ ન લભન્તિ, તં જાનન્તા. આસત્તિન્તિ આસીસનં. પેચ્ચાતિ પરલોકે. વાણિજૂપમા વિયાતિ ભવપરિયાપન્નફલવિસેસાપેક્ખાય પટિપજ્જનતો. સક્કાયસ્સ ભયાતિ સન્તો કાયોતિ સક્કાયો, પરમત્થતો વિજ્જમાનો ધમ્મસમૂહોતિ કત્વા ઉપાદાનક્ખન્ધપઞ્ચકં, તતો ભાયનેન. મા ખીયિ મા પરિક્ખયં અગમાસિ. મા ઓસીદિ મા હેટ્ઠા ભસ્સિ. અબ્ભન્તિ આકાસં મા ઉન્દ્રિયિ મા ભિજ્જિત્વા પતિ. ગદ્દુલેન બદ્ધો ગદ્દુલબદ્ધો. દળ્હથમ્ભો વિય ખીલો વિય ચ સક્કાયો દુમ્મોચનીયતો. સા વિય દિટ્ઠિગતિકો તસ્સ અનુપરિવત્તનતો. દણ્ડકો વિય દિટ્ઠિ છેદનકરણાય અસમત્થભાવકરણતો. રજ્જુ વિય તણ્હા બન્ધનતો ચ, આરમ્મણકરણવસેન સમન્નાગમનવસેન ચ સમ્બદ્ધભાવતો. તેન વુત્તં – ‘‘દિટ્ઠિદણ્ડકે પવેસિતાય તણ્હારજ્જુયા’’તિ.

૨૬. ભગવા અત્તનો દેસનાવિલાસેન વેનેય્યજ્ઝાસયવસેન (ચતુચત્તારીસ અપરન્તકપ્પિકવાદા તત્થ તત્થ અન્તોગધાતિ) ઉદ્દેસવસેન પઞ્ચેવ સઙ્ગહેત્વા યથુદ્દેસં નિગમેન્તો, ‘‘ઇમાનેવ પઞ્ચાયતનાની’’તિ આહ. તત્થ દુક્ખસ્સ નિમિત્તભાવતો દિટ્ઠિગતાનં કારણટ્ઠેન આયતનત્થોતિ વુત્તં – ‘‘ઇમાનેવ પઞ્ચ કારણાની’’તિ. સઞ્ઞીઆદિવસેન તીણિ ઉચ્છેદવાદોતિ ચત્તારિ ભાજિતાનિ. ઇતરં પન દિટ્ઠધમ્મનિબ્બાનં કુહિં પવિટ્ઠં? સરૂપતો અભાજિતત્તા યથાભાજિતેસુ વાદેસુ કત્થ અન્તોગધન્તિ પુચ્છતિ. ઉદ્દેસે પન સરૂપતો ગહિતમેવ, ‘‘દિટ્ઠધમ્મનિબ્બાનં વા પનેકે અભિવદન્તી’’તિ. ઇતરો એકત્તસઞ્ઞીવાદે નાનત્તસઞ્ઞીવાદે અન્તોગધન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘એકત્ત…પે… વેદિતબ્બ’’ન્તિ આહ યથાસુખઞ્ચેતં વુત્તં. પઠમો હિ દિટ્ઠધમ્મનિબ્બાનવાદો નાનત્તસઞ્ઞીવાદે અન્તોગધો, ઇતરે ચત્તારો એકત્તસઞ્ઞીવાદે.

૨૭. અતીતકોટ્ઠાસસઙ્ખાતન્તિ અતીતં ખન્ધકોટ્ઠાસસઙ્ખાતં પુબ્બન્તં. પુબ્બે નિવુત્થધમ્મવિસયા કપ્પના ઇધાધિપ્પેતા, તસ્મા અતીતકાલવાચકો ઇધ પુબ્બસદ્દો, રૂપાદિખન્ધવિનિમુત્તઞ્ચ કપ્પનાવત્થુ નત્થિ, અન્તસદ્દો ચ કોટ્ઠાસવાચકો. તેન વુત્તં ‘‘અતીતકોટ્ઠાસસઙ્ખાતં પુબ્બન્તં કપ્પેત્વા’’તિ. ‘‘કપ્પેત્વા’’તિ ચ તસ્મિં પુબ્બન્તે તણ્હાયનાભિનિવિસાનં સમત્થનં પરિનિટ્ઠાપનં વદતિ. સેસમ્પીતિ ‘‘પુબ્બન્તાનુદિટ્ઠી’’તિ એવમાદિકં. પુબ્બે વુત્તપ્પકારન્તિ ‘‘અપરન્તાનુદિટ્ઠિનો’’તિઆદીસુ વુત્તપ્પકારં. એકેકસ્મિઞ્ચ અત્તાતિ આહિતો અહંમાનો એત્થાતિ કત્વા, લોકોતિ લોકિયન્તિ એત્થ પુઞ્ઞપાપાનિ તબ્બિપાકા ચાતિ કત્વા, તં તં ગહણવિસેસં ઉપાદાય પઞ્ઞાપનં હોતીતિ આહ – ‘‘રૂપાદીસુ અઞ્ઞતરં અત્તાતિ ચ લોકોતિ ચ ગહેત્વા’’તિ. સબ્બદાભાવેન સસ્સતો. અમરો નિચ્ચો ધુવોતિ તસ્સેવ વેવચનાનિ. મરણાભાવેન અમરો, ઉપ્પાદાભાવેન સબ્બકાલં વત્તનતો નિચ્ચો, થિરટ્ઠેન વિકારાભાવેન ધુવો, યથાહાતિઆદિના યથાવુત્તમત્થં નિદ્દેસપટિસમ્ભિદાપાળીહિ વિભાવેતિ. અયઞ્ચ અત્થો ‘‘રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, વેદનં… સઞ્ઞં… સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં અત્તતો સમનુપસ્સતી’’તિ (પટિ. મ. ૧.૧૩૦-૧૩૧) ઇમિસ્સા પઞ્ચવિધાય સક્કાયદિટ્ઠિયા વસેન વુત્તો. ‘‘રૂપવન્ત’’ન્તિઆદિકાય (પટિ. મ. ૧.૧૩૦-૧૩૧) પન પઞ્ચદસવિધાય સક્કાયદિટ્ઠિયા વસેન ચત્તારો ચત્તારો ખન્ધે, ‘‘અત્તા’’તિ ગહેત્વા તદઞ્ઞં – ‘‘લોકો’’તિ પઞ્ઞપેન્તીતિ અયમ્પિ અત્થો લબ્ભતિ, તથા એકં ખન્ધં, ‘‘અત્તા’’તિ ગહેત્વા તદઞ્ઞે ‘‘લોકો’’તિ પઞ્ઞપેન્તીતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. એસેવ નયોતિ ઇમિના યથા ‘‘રૂપાદીસુ અઞ્ઞતરં અત્તાતિ ચ લોકોતિ ચ ગહેત્વા સસ્સતો…પે… ધુવો’’તિ અત્થો વુત્તો; એવં અસસ્સતો અનિચ્ચો અધુવો ઉચ્છિજ્જતિ વિનસ્સતિ ન હોતિ પરં મરણા; નિચ્ચો ચ અનિચ્ચો ચ નેવનિચ્ચો નાનિચ્ચોતિ એવમાદિમત્થં અતિદિસતિ.

ચત્તારો સસ્સતવાદાતિ લાભીવસેન તયો, તક્કીવસેન એકોતિ એવં ચત્તારો. પુબ્બેનિવાસઞાણલાભી તિત્થિયો મન્દપઞ્ઞો અનેકજાતિસતસહસ્સમત્તં અનુસ્સરતિ, મજ્ઝિમપઞ્ઞો દસ સંવટ્ટવિવટ્ટકપ્પાનિ, તિક્ખપઞ્ઞો ચત્તારીસ સંવટ્ટવિવટ્ટકપ્પાનિ, ન તતો પરં. સો એવં અનુસ્સરન્તો અત્તા ચ લોકો ચાતિ અભિવદતિ. તક્કી પન તક્કપરિયાહતં વીમંસાનુચરિતં સયંપટિભાનં સસ્સતો અત્તા ચ લોકો ચાતિ અભિવદતિ. તેન વુત્તં – ‘‘લાભીવસેન તયો, તક્કીવસેન એકોતિ એવં ચત્તારો સસ્સતવાદા’’તિ. એતેનેવ ચ અધિચ્ચસમુપ્પત્તિકવાદો વિય સસ્સતવાદો કસ્મા દુવિધેન ન વિભત્તોતિ ચે? પટિક્ખિત્તત્તાતિ દટ્ઠબ્બં.

એત્થ ચ, ‘‘સસ્સતો અત્તા ચ લોકો ચા’’તિ વાદે અયમયુત્તતાવિભાવના – યદિ હિ પરેન પરિકપ્પિતો અત્તા, લોકો વા સસ્સતો સિયા, તસ્સ નિબ્બિકારતાય પુરિમરૂપાવિજહનતો કસ્સચિ વિસેસાધાનસ્સ કાતું અસક્કુણેય્યતાય અહિતતો નિવત્તનત્થં હિતે ચ પટિપત્તિઅત્થં ઉપદેસો એવ નિપ્પયોજનો સિયા સસ્સતવાદિનો. કથં વા સો ઉપદેસો પવત્તીયતિ વિકારાભાવતો; એવઞ્ચ અત્તનો અજટાકાસસ્સ વિય દાનાદિકિરિયા હિંસાદિકિરિયા ચ ન સમ્ભવતિ; તથા સુખસ્સ દુક્ખસ્સ ચ અનુભવનનિબન્ધો એવ સસ્સતવાદિનો ન યુજ્જતિ કમ્મબદ્ધાભાવતો, જાતિઆદીનં અસમ્ભવતો કુતો વિમોક્ખો. અથ પન ધમ્મમત્તં તસ્સ ઉપ્પજ્જતિ ચેવ વિનસ્સતિ ચ, યસ્સ વસેનાયં કિરિયાદિવોહારોતિ વદેય્ય. એવમ્પિ પુરિમરૂપાવિજહનેન અવટ્ઠિતસ્સ અત્તનો ધમ્મમત્તન્તિ ન સક્કા સમ્ભાવેતું; તે વા પનસ્સ ધમ્મા અવત્થાભૂતા તતો અઞ્ઞે વા સિયું અનઞ્ઞે વા, યદિ અઞ્ઞે, ન તાહિ તસ્સ ઉપ્પન્નાહિપિ કોચિ વિસેસો અત્થિ. યો હિ કરોતિ પટિસંવેદેતિ ચવતિ ઉપપજ્જતિ ચાતિ ઇચ્છિતં. તસ્મા તદવત્થો એવ યથાવુત્તદોસો, કિઞ્ચ ધમ્મકપ્પનાપિ નિરત્થકા સિયા. અથ અનઞ્ઞે, ઉપ્પાદવિનાસવન્તીહિ અવત્થાહિ અનઞ્ઞસ્સ અત્તનો તાસં વિય ઉપ્પાદવિનાસસમ્ભવાપત્તિતો કુતો નિચ્ચતાવકાસો. તાસમ્પિ વા અત્તનો વિય નિચ્ચતાતિ બન્ધનવિમોક્ખાનં અસમ્ભવો એવાતિ ન યુજ્જતિ એવ સસ્સતવાદો; ન ચેત્થ કોચિ વાદી ધમ્માનં સસ્સતભાવે પરિસુદ્ધં યુત્તિં વત્તું સમત્થો અત્થિ; યુત્તિરહિતઞ્ચ વચનં ન પણ્ડિતાનં ચિત્તમારાધેતીતિ વિઞ્ઞૂહિ છડ્ડિતો એવાયં સસ્સતવાદોતિ.

સત્ત ઉચ્છેદવાદાતિ એત્થ તે સરૂપમત્તતો હેટ્ઠા દસ્સિતા એવ, તત્થ દ્વે જના ઉચ્છેદદિટ્ઠિં ગણ્હન્તિ લાભી ચ અલાભી ચ. તત્થ લાભી નામ દિબ્બચક્ખુઞાણલાભી દિબ્બેન ચક્ખુના અરહતો ચુતિં દિસ્વા ઉપપત્તિં અપસ્સન્તો. યો વા પુથુજ્જનાનમ્પિ ચુતિમત્તમેવ દટ્ઠું સક્કોતિ, પુબ્બયોગાભાવેન પરિકમ્માકરણેન વા ઉપપાતં દટ્ઠું ન સક્કોતિ. સો ‘‘તત્થ તત્થેવ અત્તા ઉચ્છિજ્જતી’’તિ ઉચ્છેદદિટ્ઠિં ગણ્હાતિ. અલાભી – ‘‘કો પરલોકં જાનાતિ, એત્તકો જીવવિસયો, યાવ ઇન્દ્રિયગોચરો’’તિ અત્તનો ધીતુયા હત્થગ્ગણ્હનકરાજા વિય કામસુખગિદ્ધતાય વા, ‘‘યથા રુક્ખપણ્ણાનિ રુક્ખતો પતિતાનિ ન પટિસન્ધિયન્તિ, એવં સબ્બેપિ સત્તા અપ્પટિસન્ધિકમરણમેવ ગચ્છન્તિ, જલબુબ્બુળકૂપમા સત્તા’’તિ તક્કમત્તવસેન વા ઉચ્છેદદિટ્ઠિં ગણ્હાતિ. તત્થ યં હેટ્ઠા વુત્તં – ‘‘મનુસ્સત્તભાવે કામાવચરદેવત્તભાવે રૂપાવચરદેવત્તભાવે ચતુબ્બિધઅરૂપત્તભાવે ચવિત્વા સત્તસ્સ ઉચ્છેદપઞ્ઞાપનવસેન સત્ત ઉચ્છેદવાદા કથિતા’’તિ. તત્થ યુત્તં તાવ પુરિમેસુ તીસુ વાદેસુ ‘‘કાયસ્સ ભેદા’’તિ વુત્તં; પઞ્ચવોકારભવપરિયાપન્નં અત્તભાવં આરબ્ભ પવત્તત્તા તેસં વાદાનં, ન યુત્તં ચતુવોકારભવપરિયાપન્નં અત્તભાવં નિસ્સાય પવત્તેસુ ચતુત્થાદીસુ ચતૂસુ વાદેસુ, ‘‘કાયસ્સ ભેદા’’તિ વુત્તં. ન હિ અરૂપીનં કાયો અત્થીતિ? સચ્ચમેતં, રૂપભવે પવત્તવોહારેનેવ દિટ્ઠિગતિકો અરૂપભવેપિ કાયવોહારમારોપેત્વા આહ ‘‘કાયસ્સ ભેદા’’તિ. યથા દિટ્ઠિગતિકેહિ દિટ્ઠિયો પઞ્ઞત્તા, તથેવ ભગવા દસ્સેસીતિ. અરૂપકાયભાવતો વા ફસ્સાદિધમ્મસમૂહભૂતે અરૂપત્તભાવે કાયનિદ્દેસો દટ્ઠબ્બો.

એત્થાહ – ‘‘કામાવચરદેવત્તભાવાદિનિરવસેસવિભવપતિટ્ઠાપકાનં દુતિયવાદાદીનં યુત્તો અપરન્તકપ્પિકભાવો અનાગતદ્ધવિસયત્તા તેસં વાદાનં; ન પન દિટ્ઠિગતિક-પચ્ચક્ખભૂત-મનુસ્સત્તભાવ-સમુચ્છેદપતિટ્ઠાપકસ્સ પઠમવાદસ્સ પચ્ચુપ્પન્નવિસયત્તા’’તિ. યદિ એવં યથા હિ દુતિયાદિવાદાનં, પુરિમપુરિમવાદસઙ્ગહિતસ્સેવ અત્તનો ઉત્તરુત્તરભવોપપત્તિયા સમુચ્છેદનતો યુજ્જતિ અપરન્તકપ્પિકતા, તથા ચ ‘‘નો ચ ખો, ભો, અયં અત્તા એત્તાવતા સમ્મા સમુચ્છિન્નો હોતી’’તિઆદિ વુત્તં. એવં અનાગતસ્સેવ મનુસ્સત્તભાવસમુચ્છેદસ્સ અધિપ્પેતત્તા પઠમવાદસ્સપિ અપરન્તકપ્પિકતા યુજ્જતિ. એવં સબ્બસ્સપિ પુબ્બન્તતો આગતસ્સ ઉચ્છેદપઞ્ઞાપનવસેન ઇધ પુબ્બન્તકપ્પિકેસુ દેસના ગતા. એતે ઉચ્છેદવાદા હેટ્ઠા અપરન્તકપ્પિકેસુ દેસના ગતા. એતે ઉચ્છેદવાદા હેટ્ઠા અપરન્તકપ્પિકેસુ તત્થ તત્થેવ ઉચ્છિજ્જતિ, ન તતો ઉદ્ધં પવત્તિ અત્થીતિ દસ્સનત્થં વુત્તા. જલબુબ્બુળકૂપમા હિ સત્તાતિ તસ્સ લદ્ધિ.

ઇધાતિ પુબ્બન્તકપ્પિકેસુ. ઇધેવ મનુસ્સત્તભાવાદિકે ઉચ્છિજ્જતિ વિનટ્ઠવિનાસવસેન. એવં અનાગતે અનુપ્પત્તિદસ્સનપરાનં ઉચ્છેદવાદાનં અપરન્તકપ્પિકેસુ ગહણં; પુબ્બન્તતો પન આગતસ્સ અત્તનો ઇધેવ ઉચ્છેદદસ્સનપરાનં પુબ્બન્તકપ્પિકેસુ ગહણં. ઇતો પરં ન ગચ્છતીતિ પન ઇદં અત્થતો આપન્નસ્સ અત્થસ્સ દસ્સનં. સત્તેસુ સઙ્ખારેસુ ચ એકચ્ચસસ્સતન્તિ પવત્તો એકચ્ચસસ્સતવાદો. સો પન બ્રહ્મકાયિક-ખિડ્ડાપદોસિક-મનોપદોસિકત્તભાવતો ચવિત્વા ઇધાગતાનં તક્કિનો ચ ઉપ્પજ્જનવસેન ચતુબ્બિધોતિ આહ ‘‘ચત્તારો એકચ્ચસસ્સતવાદા’’તિ. ‘‘સઙ્ખારેકચ્ચસસ્સતિકા’’તિ ઇદં તેહિ સસ્સતભાવેન ગય્હમાનાનં ધમ્માનં યથાસભાવદસ્સનવસેન વુત્તં, ન પનેકચ્ચસસ્સતિકમતદસ્સનવસેન. તસ્સ હિ સસ્સતાભિમતં અસઙ્ખતમેવાતિ લદ્ધિ. તથા હિ વુત્તં (દી. નિ. ૧.૪૯) બ્રહ્મજાલે – ‘‘ચિત્તન્તિ વા મનોતિ વા વિઞ્ઞાણન્તિ વા અયં અત્તા નિચ્ચો ધુવો સસ્સતો અવિપરિણામધમ્મો સસ્સતિસમં તથેવ ઠસ્સતી’’તિ. ન હિ યસ્સ ભાવસ્સ પચ્ચયેહિ અભિસઙ્ખતભાવં પટિજાનાતિ; તસ્સેવ નિચ્ચધુવાદિભાવો અનુમ્મત્તકેન ન સક્કા પટિઞ્ઞાતું. એતેન, ‘‘ઉપ્પાદવયધુવતાયુત્તભાવા સિયા નિચ્ચા, સિયા અનિચ્ચા, સિયા ન વત્તબ્બા’’તિઆદિના પવત્તસ્સ સત્તભઙ્ગવાદસ્સ અયુત્તતા વિભાવિતા હોતિ.

તત્થાયં (દી. નિ. ટી. ૧.૩૮) અયુત્તતાવિભાવના – યદિ, ‘‘યેન સભાવેન યો ધમ્મો અત્થીતિ વુચ્ચતિ, તેનેવ સભાવેન સો ધમ્મો નત્થી’’તિઆદિના વુચ્ચેય્ય, સિયા અનેકન્તવાદો; અથ અઞ્ઞેન, સિયા ન અનેકન્તવાદો; ન ચેત્થ દેસન્તરાદિસમ્બદ્ધભાવો યુત્તો વત્તું તસ્સ સબ્બલોકસિદ્ધત્તા વિવાદાભાવતો. યે પન વદન્તિ – ‘‘યથા સુવણ્ણઘટે મકુટે કતે ઘટભાવો નસ્સતિ, મકુટભાવો ઉપ્પજ્જતિ, સુવણ્ણભાવો તિટ્ઠતિયેવ, એવં સબ્બભાવાનં કોચિ ધમ્મો નસ્સતિ, કોચિ ઉપ્પજ્જતિ, સભાવો પન તિટ્ઠતી’’તિ. તે વત્તબ્બા – કિં તં સુવણ્ણં, યં ઘટે મકુટે ચ અવટ્ઠિતં? યદિ રૂપાદિ, સો સદ્દો વિય અનિચ્ચો, અથ રૂપાદિસમૂહો, સમૂહો નામ સમ્મુતિમત્તં. તસ્સ વોહારમત્તસ્સ અત્થિતા નત્થિતા નિચ્ચતા વા ન વત્તબ્બા. તસ્સ પરમત્થસભાવેન અનુપલબ્ભનતોતિ અનેકન્તવાદો ન સિયા. ધમ્મા ચ ધમ્મિતો અઞ્ઞે વા સિયું અનઞ્ઞે વા. યદિ અઞ્ઞે, ન તેસં અનિચ્ચતાય ધમ્મી અનિચ્ચો અઞ્ઞત્તા. ન હિ રૂપા ચક્ખુવિઞ્ઞાણં અઞ્ઞત્તા, ન ચ રૂપે ચક્ખુવિઞ્ઞાણસદ્દો હોતિ; કિઞ્ચ ધમ્મકપ્પનાપિ નિરત્થિકા સિયા ધમ્મિનો નિચ્ચાનિચ્ચતાય અસિજ્ઝનતો અથ અનઞ્ઞે; ઉપ્પાદવિનાસવન્તેહિ અનઞ્ઞસ્સ ધમ્મિનો તેસં વિય ઉપ્પાદવિનાસસબ્ભાવતો કુતો નિચ્ચતાવકાસો, તેસમ્પિ વા ધમ્મિનો વિય નિચ્ચતાપત્તિ સિયા. અપિચ નિચ્ચાનિચ્ચનવત્તબ્બરૂપો અત્તા ચ લોકો ચ પરમત્થતો વિજ્જમાનતાપટિજાનનતો યથા નિચ્ચાદીનં અઞ્ઞતરં રૂપં, યથા વા દીપાદયો. ન હિ દીપાદીનં ઉદયબ્બયસભાવાનં નિચ્ચાનિચ્ચનવત્તબ્બસભાવતા સક્કા વત્તું જીવસ્સ નિચ્ચાદીસુ અઞ્ઞતરં રૂપં વિયાતિ એવં સત્તભઙ્ગસ્સ વિય સેસભઙ્ગાનમ્પિ અસમ્ભવોયેવાતિ સત્તભઙ્ગવાદસ્સ અયુત્તતા વેદિતબ્બાતિ.

એત્થ ચ, ‘‘ઇસ્સરો નિચ્ચો, અઞ્ઞે સત્તા અનિચ્ચા’’તિ એવં પવત્તવાદા સત્તેકચ્ચસસ્સતવાદા; સેય્યથાપિ ઇસ્સરવાદાદયો. ‘‘પરમાણવો નિચ્ચા ધુવા, દ્વિઅણુકાદયો અનિચ્ચા’’તિ એવં પવત્તવાદા સઙ્ખારેકચ્ચસસ્સતવાદા; સેય્યથાપિ કણાદવાદાદયો. નનુ ચ ‘‘એકચ્ચે ધમ્મા સસ્સતા, એકચ્ચે અસસ્સતા’’તિ; એતસ્મિં વાદે ચક્ખાદીનં અસસ્સતતાસન્નિટ્ઠાનં યથાસભાવાવબોધો એવ, તયિદં કથં મિચ્છાદસ્સનન્તિ, કો એવમાહ – ‘‘ચક્ખાદીનં અસસ્સતભાવસન્નિટ્ઠાનં મિચ્છાદસ્સન’’ન્તિ? અસસ્સતેસુયેવ પન કેસઞ્ચિ ધમ્માનં સસ્સતભાવાભિનિવેસો ઇધ મિચ્છાદસ્સનં; તેન પન એકવારે પવત્તમાનેન ચક્ખાદીનં અસસ્સતભાવાવબોધો વિદૂસિતો સંસટ્ઠભાવતો; વિસસંસટ્ઠો વિય સપ્પિમણ્ડો સકિચ્ચકારણાસમત્તતાય સમ્માદસ્સનપક્ખે ઠપેતબ્બતં નારહતિ. અથ વા અસસ્સતભાવેન નિચ્છિતાપિ ચક્ખુઆદયો સમારોપિતજીવસભાવા એવ દિટ્ઠિગતિ કેહિ ગય્હન્તીતિ તદવબોધસ્સ મિચ્છાદસ્સનભાવો ન સક્કા નિવારેતું. તથા હિ વુત્તં બ્રહ્મજાલે (દી. નિ. ૧.૪૯) – ‘‘ચક્ખુન્તિ વા…પે… કાયોતિ વા અયં મે અત્તા’’તિઆદિ. એવઞ્ચ કત્વા અસઙ્ખતાય સઙ્ખતાય ચ ધાતુયા વસેન યથાક્કમં એકચ્ચે ધમ્મા સસ્સતા; એકચ્ચે અસસ્સતાતિ એવં પવત્તો વિભજ્જવાદોપિ એકચ્ચસસ્સતવાદો આપજ્જતીતિ એવંપકારા ચોદના અનોકાસા હોતિ અવિપરીતધમ્મસભાવસમ્પટિપત્તિભાવતો.

ન મરતીતિ અમરા. કા સા? ‘‘એવન્તિપિ મે નો’’તિઆદિના (દી. નિ. ૧.૬૨) નયેન પરિયન્તરહિતા દિટ્ઠિગતિકસ્સ દિટ્ઠિ ચ વાચા ચ, અમરાય દિટ્ઠિયા વાચાય વિવિધો ખેપોતિ અમરાવિક્ખેપો. સો એતસ્સ અત્થીતિ અમરાવિક્ખેપો. અથ વા અમરાતિ એકા મચ્છજાતિ, સા ઉમ્મુજ્જનનિમ્મુજ્જનાદિવસેન ઉદકે સન્ધાવમાના ગાહં ન ગચ્છતિ; એવમેવં અયમ્પિ વાદો ઇતો ચિતો ચ સન્ધાવતિ, ગાહં નાગચ્છતીતિ અમરાવિક્ખેપો, સો એવ અમરાવિક્ખેપિકો. સ્વાયં વાદો મુસાવાદઅનુયોગછન્દરાગમોહહેતુકતાય ચતુધા પવત્તોતિ આહ – ‘‘ચત્તારો અમરાવિક્ખેપિકા વુત્તા’’તિ. નનુ ચેત્થ (દી. નિ. ટી. ૧.૬૫-૬૬) ચતુબ્બિધોપિ અમરાવિક્ખેપિકો કુસલાદિકે ધમ્મે પરલોકત્તિકાદીનિ ચ યથાભૂતં અનવબુજ્ઝમાનો, તત્થ તત્થ પઞ્હં પુટ્ઠો પુચ્છાય વિક્ખેપનમત્તં આપજ્જતીતિ તસ્સ કથં દિટ્ઠિગતિકભાવો. ન હિ અવત્તુકામસ્સ વિય પુચ્છિતમત્થં અજાનન્તસ્સ વિક્ખેપકરણમત્તેન દિટ્ઠિગતિકતા યુત્તાતિ? ન હેવં પુચ્છાવિક્ખેપકરણમત્તેન તસ્સ દિટ્ઠિગતિકતા ઇચ્છિતા, અથ ખો મિચ્છાભિનિવેસેન. સસ્સતવસેન મિચ્છાભિનિવિટ્ઠોયેવ હિ મન્દબુદ્ધિતાય કુસલાદિધમ્મે પરલોકત્તિકાદીનિ ચ, યાથાવતો અપ્પટિપજ્જમાનો અત્તના અવિઞ્ઞાતસ્સ અત્થસ્સ પરં વિઞ્ઞાપેતું અસમત્થતાય મુસાવાદાદિભયેન ચ વિક્ખેપં આપજ્જતીતિ. તથા હિસ્સ વાદસ્સ સસ્સતદિટ્ઠિસઙ્ગહો વુત્તો. અથ વા પુઞ્ઞપાપાનં, તબ્બિપાકાનઞ્ચ અનવબોધેન, અસદ્દહનેન ચ, ‘‘તબ્બિસયાય પુચ્છાય વિક્ખેપકરણંયેવ યુત્તં સુન્દરઞ્ચા’’તિ, ખન્તિં રુચિં ઉપ્પાદેત્વા અભિનિવિસન્તસ્સ ઉપ્પન્ના વિસુંયેવેકા એસા દિટ્ઠિ સત્તભઙ્ગદિટ્ઠિ વિયાતિ દટ્ઠબ્બા. તથા ચેવ વુત્તં – ‘‘પરિયન્તરહિતા દિટ્ઠિગતિકસ્સ દિટ્ઠિ ચેવ વાચા ચા’’તિ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૬૧). કથં પનસ્સા સસ્સતદિટ્ઠિસઙ્ગહો? ઉચ્છેદવસેન અનભિનિવેસતો. ‘‘નત્થિ કોચિ ધમ્માનં યથાભૂતવેદી વિવાદબહુલત્તા લોકસ્સ; ‘એવમેવ’ન્તિ પન સદ્દન્તરેન ધમ્મે નિજ્ઝાનના અનાદિકાલિકા લોકે’’તિ ગાહવસેન સસ્સતલેસોપેત્થ લબ્ભતિયેવ.

અમતિ ગચ્છતિ એત્થ સભાવો ઓસાનન્તિ અન્તો, મરિયાદો, સો એતસ્સ અત્થીતિ અન્તવા. તેનાહ ‘‘સપરિયન્તો’’તિ. અવડ્ઢિતકસિણસ્સ પુગ્ગલસ્સ એવં હોતીતિ યોજના. દુતિયવાદો ‘‘અનન્તવા લોકો’’તિ વાદો. તતિયવાદો ‘‘અન્તવા ચ અનન્તવા ચા’’તિ વાદો. ચતુત્થવાદો ‘‘નેવન્તવા નાનન્તવા’’તિ વાદો. એતે એવ ચત્તારો વાદિનો સન્ધાય બ્રહ્મજાલે (દી. નિ. ૧.૫૩) – ‘‘અન્તાનન્તિકા અન્તાનન્તં લોકસ્સ પઞ્ઞપેન્તિ ચતૂહિ વત્થૂહી’’તિ વુત્તં. તત્થ (દી. નિ. ટી. ૧.૫૩) યુત્તં તાવ પુરિમાનં તિણ્ણં વાદીનં અન્તત્તઞ્ચ અનન્તત્તઞ્ચ અન્તાનન્તત્તઞ્ચ આરબ્ભ પવત્તવાદત્તા અન્તાનન્તિકત્તં. પચ્છિમસ્સ પન તદુભયપટિસેધવસેન પવત્તવાદત્તા કથમન્તાનન્તિકત્તન્તિ? તદુભયપટિસેધવસેન પવત્તવાદત્તા એવ. યસ્મા પટિસેધવાદોપિ અન્તાનન્તવિસયો એવ તં આરબ્ભ પવત્તત્તા. અપરે આહુ – ‘‘યથા તતિયવાદે સમ્ભેદવસેન એતસ્સેવ અન્તવન્તતા અનન્તતા ચ સમ્ભવતિ, એવં તક્કીવાદેપિ કાલભેદવસેન ઉભયસમ્ભવતો અઞ્ઞમઞ્ઞપટિસેધેન ઉભયઞ્ઞેવ વુચ્ચતિ. કથં? અન્તવન્તતાપટિસેધેન હિ અનન્તતા વુચ્ચતિ, અનન્તતાપટિસેધેન ચ અન્તવન્તતા, અન્તાનન્તાનઞ્ચ તતિયવાદભાવો કાલભેદસ્સ અધિપ્પેતત્તા. ઇદં વુત્તં હોતિ યસ્મા અયં લોકસઞ્ઞિતો અત્તા ઝાયીહિ અધિગતવિસેસેહિ અનન્તો કદાચિ સક્ખિ દિટ્ઠો અનુસુય્યતિ; તસ્મા નેવન્તવા. યસ્મા પન તેહિ એવ કદાચિ અન્તવા સક્ખિ દિટ્ઠો અનુસુય્યતિ, તસ્મા ન પન અનન્તવા’’તિ. યથા ચ અનુસ્સુતિતક્કીવસેન, એવં જાતિસ્સરતક્કિઆદીનઞ્ચ વસેન યથાસમ્ભવં યોજેતબ્બં. અયઞ્હિ તક્કિકો અવડ્ઢિતભાવપુબ્બકત્તા પટિભાગનિમિત્તાનં વડ્ઢિતભાવસ્સ વડ્ઢિતકાલવસેન અપચ્ચક્ખકારિતાય અનુસ્સવાદિમત્તે ઠત્વા – ‘‘નેવન્તવા’’તિ પટિક્ખિપતિ, અવડ્ઢિતકાલવસેન પન ‘‘નાનન્તો’’તિ. ન પન અન્તવન્તતાનન્તતાનં અચ્ચન્તમભાવેન યથા તં ‘‘નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞી’’તિ, અવસ્સઞ્ચ એતં એવં વિઞ્ઞાતબ્બં, અઞ્ઞથા વિક્ખેપપક્ખંયેવ ભજેય્ય ચતુત્થવાદો. ન હિ અન્તવન્તતાનન્તતાતદુભયવિનિમુત્તો અત્તનો પકારો અત્થિ, તક્કીવાદી ચ યુત્તિમગ્ગકો, કાલભેદવસેન ચ તદુભયમ્પિ એકસ્મિં ન ન યુજ્જતીતિ. અનન્તરચતુક્કન્તિ એકત્તસઞ્ઞીતિ આગતસઞ્ઞીચતુક્કં.

એકન્તસુખીતિ એકન્તેનેવ સુખી. તં પનસ્સ સુખં દુક્ખેન અવોમિસ્સં હોતીતિ આહ ‘‘નિરન્તરસુખી’’તિ. એકન્તસુખમેવાતિ ઇદં સુખબહુલતં સન્ધાય વુત્તં. અતીતાસુ સત્તસુ જાતીસૂતિ ઇદં તતો પરં જાતિસ્સરઞાણેન અનુસ્સરિતું ન સક્કાતિ કત્વા વુત્તં. તાદિસમેવાતિ સુખસમઙ્ગિમેવ અત્તભાવં. ‘‘એવં સુખસમઙ્ગી’’તિ તં અનુસ્સરન્તસ્સ જાતિસ્સરસ્સ અતીતજાતિયમ્પિ ઇધ વિય દુક્ખફુટ્ઠસ્સ તં અનુસ્સરન્તસ્સ.

સબ્બેસમ્પીતિ લાભીનં તક્કીનમ્પિ. તથાતિ ઇમિના ‘‘સબ્બેસમ્પી’’તિ ઇદં પદં આકડ્ઢતિ. કામાવચરં નામ અદુક્ખમસુખં અનુળારં અવિભૂતન્તિ આહ ‘‘ચતુત્થજ્ઝાનવસેના’’તિ. ચતુત્થજ્ઝાનં કારણભૂતં એતસ્સ અત્થિ, તેન વા નિબ્બત્તન્તિ ચતુત્થજ્ઝાનિકં. મજ્ઝત્તસ્સાતિ મજ્ઝત્તભૂતસ્સ મજ્ઝત્તવેદનાબહુલસ્સ. મજ્ઝત્તભૂતટ્ઠાનમેવ અત્તનો મજ્ઝત્તતાપત્તમેવ ભૂતપુબ્બં અનુસ્સરન્તસ્સ. એકચ્ચસસ્સતિકાતિ એકચ્ચસસ્સતવાદિનો વુત્તા. પુગ્ગલાધિટ્ઠાનેન હિ એકચ્ચસસ્સતિકા. એસ નયો સેસેસુપિ. અધિચ્ચસમુપ્પન્નવાદો સસ્સતવાદસમુદ્દિટ્ઠોતિ કત્વા ‘‘દ્વે અધિચ્ચસમુપ્પન્નિકા’’તિ ચ વુત્તં.

૨૮. દિટ્ઠુદ્ધારન્તિ યથાવુત્તાનં દિટ્ઠીનં અનિય્યાનિકભાવદસ્સનવસેન પદુદ્ધરણં. પચ્ચત્તંયેવ ઞાણન્તિ અપરપ્પચ્ચયં અત્તનિયેવ ઞાણં. તં પન અત્તપચ્ચક્ખં હોતીતિ આહ ‘‘પચ્ચક્ખઞાણ’’ન્તિ. સુવણ્ણસ્સ વિય દોસાપગમેન ઉપક્કિલેસવિગમેન ઞાણસ્સ વિસુદ્ધન્તિ આહ ‘‘પરિસુદ્ધન્તિ નિરુપક્કિલેસ’’ન્તિ. કિલેસન્ધકારવિગમતો સપ્પભાસમુજ્જલમેવ હોતીતિ વુત્તં – ‘‘પરિયોદાતન્તિ પભસ્સર’’ન્તિ બાહિરસમયસ્મિમ્પિ હોન્તિ ઝાનસ્સ સમિજ્ઝનતો. મયમિદં જાનામાતિ ‘‘સસ્સતો અત્તા ચ લોકો ચ ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ ચ મિચ્છાગાહવસેન અઞ્ઞાણભાગમેવ પરિબ્રૂહેત્વા તતો એવ યથાગહિતં ગાહં સન્ધાય – ‘‘મયમિદં અત્થં તત્થ જાનામા’’તિ એવં તત્થ મિચ્છાગાહે અવિજ્જમાનં ઞાણકોટ્ઠાસં ઓતારેન્તિયેવ અનુપ્પવેસેન્તિયેવ. ન તં ઞાણં, મિચ્છાદસ્સનં નામેતં, કિં પન તં મિચ્છાદસ્સનં નામ? સસ્સતો અત્તા ચ લોકો ચાતિઆદિના મિચ્છાભિનિવેસભાવતો. તેનાહ ‘‘તદપિ…પે… અત્થો’’તિ. યં તં દિટ્ઠિયા ઉપનિસ્સયભૂતં ઞાણં, તં સન્ધાયાહ – ‘‘જાનનમત્તલક્ખણત્તા ઞાણભાગમત્તમેવા’’તિ. ઞાણમ્પિ હિ દિટ્ઠિયા ઉપનિસ્સયો હોતિયેવ લાભિનો ઇતરસ્સ ચ તથા તથા મિચ્છાભિનિવેસતો. અનુપાતિવત્તનતો અનતિક્કમનતો. અસાધારણતો ન ઉપાતિવત્તન્તિ એતેનાતિ અનુપાતિવત્તનં, તતો. ઉપાદાનપચ્ચયતોતિ ઉપાદાનસ્સ પચ્ચયભાવતો. એતેન ફલૂપચારેનેવ ઉપાદાનમાહ. યદિ બ્રહ્મજાલે આગતા સબ્બાપિ દિટ્ઠિયો ઇધ કથિતા હોન્તિ, એવં સન્તે ઇદં સુત્તં બ્રહ્મજાલસુત્તેન એકસદિસન્તિ આહ – ‘‘બ્રહ્મજાલે પના’’તિઆદિ. ‘‘અઞ્ઞત્ર રૂપં અઞ્ઞત્ર વેદના સક્કાયંયેવ અનુપરિધાવન્તી’’તિ વચનતો ઇધ સક્કાયદિટ્ઠિ આગતા. બ્રહ્મજાલં કથિતમેવ હોતિ તત્થ આગતાનં દ્વાસટ્ઠિયાપિ દિટ્ઠીનં ઇધાગતત્તા. સસ્સતુચ્છેદાભિનિવેસો અત્તાભિનિવેસપુબ્બકો, ‘‘અત્તા સસ્સતો અત્તા ઉચ્છેદો’’તિ પવત્તનતો.

૩૦. દ્વાસટ્ઠિ…પે… દસ્સેતુન્તિ કથં પનાયમત્થો ‘‘ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો’’તિઆદિપાળિયા દસ્સિતો હોતીતિ? અપ્પહીનસક્કાયદિટ્ઠિકસ્સ પુબ્બન્તાપરન્તદિટ્ઠિઉપાદિયનજોતનતો. પરિચ્ચાગેનાતિ વિક્ખમ્ભનેન. ચતુત્થજ્ઝાનનિરોધા તતિયજ્ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતીતિ એત્થ ન પરિહીનચતુત્થજ્ઝાનસ્સ તતિયજ્ઝાનં ભવતિ, તતિયજ્ઝાના વુટ્ઠિતસ્સ પન ચતુત્થજ્ઝાના વુટ્ઠિતસ્સ ચ તતિયં પટિલોમનયેન સમ્ભવતિ. તેનાહ ‘‘અયં પનેત્થા’’તિઆદિ. એવંસમ્પદમિદં વેદિતબ્બન્તિ ‘‘પવિવેકા પીતિ નિરુજ્ઝતી’’તિ ઇદં, ‘‘નિરામિસસુખસ્સનિરોધા’’તિ એત્થ વિય વુટ્ઠાનનિરોધવસેન વુત્તન્તિ વેદિતબ્બન્તિ અત્થો. હીનજ્ઝાનપરિયાદાનકદોમનસ્સન્તિ નીવરણસહગતદોમનસ્સમાહ. તઞ્હિ ઝાનપરિયાદાનકરં. કમ્મનીયભાવોતિ સમાપત્તિં પત્તો વિય સમાપત્તિસમાપજ્જનભાવે કમ્મક્ખમભાવો. સોમનસ્સવિધુરત્તા દોમનસ્સં વિયાતિ દોમનસ્સન્તિ વુત્તં. ‘‘ઉપ્પજ્જતિ પવિવેકા પીતી’’તિ પુન વુત્તા પીતિ ઝાનદ્વયપીતિ. યં ઠાનં છાયા જહતીતિ યં પદેસં આતપેન અભિભુય્યમાનં છાયા જહતિ. તત્થ આતપે છાયાતિ પદેસેન આતપસઞ્ઞિતાનં ભૂતસઙ્ખતાનં પહાનટ્ઠાનમાહ. તેનાહ ‘‘યસ્મિં ઠાને’’તિઆદિ.

૩૧. નિરામિસં સુખન્તિ તતિયજ્ઝાનસુખં દૂરસમુસ્સારિતકામામિસત્તા.

૩૨. અદુક્ખમસુખન્તિ ચતુત્થજ્ઝાનવેદનં, ન યં કિઞ્ચિ ઉપેક્ખાવેદનં.

૩૩. નિગ્ગહણોતિ મમંકારભાવેન કિઞ્ચિપિ અગણ્હન્તો. નિબ્બાનસ્સ સપ્પાયન્તિ નિબ્બાનાધિગમસ્સ, નિબ્બાનસ્સેવ વા અવિલોમવસેન એકન્તિકુપાયતાય સપ્પાયં. તેનાહ ‘‘ઉપકારભૂત’’ન્તિ. સબ્બત્થાતિ સબ્બેસુ તેભૂમકધમ્મેસુ. એતન્તિ એતં યથાવુત્તસમથભાવનાય કિલેસાનં વિક્ખમ્ભનં. સબ્બત્થ નિકન્તિયા અસુક્ખાપિતત્તા કથં નિબ્બાનસ્સ ઉપકારપટિપદા નામ જાતં? ન જાયતે વાત્યધિપ્પાયો. સબ્બત્થાતિ પુબ્બન્તાનુદિટ્ઠિઆદિકે સબ્બસ્મિં. અગ્ગણ્હનવસેનાતિ તણ્હાગાહેન અગ્ગહણવસેન. યત્થ હિ તણ્હાગાહો વિમોચિતો, તત્થ દિટ્ઠિમાનગ્ગાહા સુક્ખા વિય હોન્તિ તદેકટ્ઠભાવતો. તાદિસસ્સ નિબ્બાનગામિની પટિપદા એવ આસન્ને, ન દૂરે. તેન વુત્તં – ‘‘ઉપકારપટિપદા નામ જાત’’ન્તિ. તાદિસસ્સ ચ સન્તોહમસ્મીતિઆદિકા સમનુપસ્સના અધિમાનપક્ખે તિટ્ઠતીતિ આહ – ‘‘અભિવદતીતિ અભિમાનેન ઉપવદતી’’તિ. ઇદમેવ ઉપાદિયતીતિ નિયમાભાવતો ‘‘અટ્ઠારસવિધમ્પી’’તિ વુત્તં. સેસપદેપિ એસેવ નયો. દિટ્ઠુપાદાને સતિ સેસઉપાદાનસમ્ભવો અવુત્તસિદ્ધોતિ તદેવ ઉદ્ધટં.

સે આયતને વેદિતબ્બેતિ નિરોધસ્સ કારણં નિબ્બાનં વેદિતબ્બં. દ્વિન્નં આયતનાનન્તિ ચક્ખાયતનાદીનં દ્વિન્નં આયતનાનં. પટિક્ખેપેન નિબ્બાનં દસ્સિતં વેનેય્યજ્ઝાસયવસેન.

ન ગાધતીતિ ન પતિટ્ઠાતિ. અતોતિ અસ્મા નિબ્બાના. સરાતિ તણ્હા. સઙ્ખારપટિક્ખેપેનાતિ સઙ્ખારેકદેસભૂતાનં ચતુન્નં મહાભૂતાનં પટિક્ખેપેન.

વિઞ્ઞાણન્તિ વિસિટ્ઠેન ઞાણેન જાનિતબ્બં. તતો એવ અનિદસ્સનં અચક્ખુવિઞ્ઞેય્યં અનિન્દ્રિયગોચરં. અનન્તન્તિ અન્તરહિતં, નિચ્ચન્તિ અત્થો. સબ્બતો પભન્તિ કિલેસન્ધકારાભાવતો ચ સમન્તતો પભસ્સરં. ‘‘સબ્બતો પપ’’ન્તિ વા પાઠો, સબ્બતો પતતિત્થન્તિ અત્થો. ચત્તારીસકમ્મટ્ઠાનસઙ્ખાતેહિ તિત્થેહિ ઓતરિત્વા અનુપવિસિતબ્બં અમતસરન્તિ વુત્તં હોતિ. અનુપાદા કઞ્ચિ ધમ્મં અગ્ગહેત્વા વિમુચ્ચન્તિ એત્થાતિ અનુપાદાવિમોક્ખો, નિબ્બાનં. અનુપાદા વિમુચ્ચતિ એતેનાતિ અનુપાદાવિમોક્ખો, અગ્ગમગ્ગો. અનુપાદાવિમોક્ખન્તિકતાય પન અરહત્તફલં અનુપાદાવિમોક્ખોતિ વુત્તં. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

પઞ્ચત્તયસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.