૯. સુભસુત્તવણ્ણના

૪૬૨. તુદિસઞ્ઞાતો ગામો નિગમો એતસ્સાતિ તોદેય્યો, તસ્સ અત્તજો તોદેય્યપુત્તોતિ આહ ‘‘તુદિગામા’’તિઆદિ. આરાધકોતિ સંરાધકો. ધમ્મનિસન્તિ યસ્મા સમ્પાદનેન પરિપૂરણેન ઇચ્છિતા, તસ્મા વુત્તં ‘‘સમ્પાદકો પરિપૂરકો’’તિ. ઞાયતિ નિચ્છયેન ગમેતિ નિબ્બાનં, તં વા ઞાયતિ પટિવિજ્ઝીયતિ એતેનાતિ ઞાયો, તતો એતસ્સ સમ્પાદકહેતુભાવતો ઞાયો ધમ્મો અરિયમગ્ગો તં ઞાયં ધમ્મં. તેનાહ ‘‘કારણધમ્મ’’ન્તિ. અનવજ્જન્તિ અવજ્જપટિપક્ખં.

૪૬૩. વટ્ટચારકતો નિય્યાતીતિ નિય્યાનિકં ઈકારસ્સ રસ્સત્તં ય-કારસ્સ ચ ક-કારં કત્વા. નિય્યાને વા નિયુત્તં, નિય્યાનં સીલન્તિ વા નિય્યાનિકં, તપ્પટિપક્ખતો અનિય્યાનિકં. સા પન અત્થતો અકુસલકિરિયાતિ આહ ‘‘અકુસલપટિપદ’’ન્તિ.

બહુભાવવાચકો ઇધ મહાસદ્દો ‘‘મહાજનો’’તિઆદીસુવિયાતિ આહ ‘‘મહન્તેહિ બહૂહી’’તિ. અત્થોતિ પયોજનં. મહન્તાનીતિ બહુલાનિ. કિચ્ચાનીતિ કાતબ્બાનિ. અધિકરણાનીતિ અધિકારજીવિકારૂપાનિ. ઘરાવાસકમ્મમેવ પઞ્ચબલિકરણદસઅત્થટ્ઠાનભાવતો લોકયાત્રાય ચ સમ્પવત્તિટ્ઠાનભાવતો જીવિતવુત્તિયા વા હેતુભાવતો ઘરાવાસકમ્મટ્ઠાનં.

‘‘અપ્પકેનપિ મેધાવી, પાભતેન વિચક્ખણો;

સમુટ્ઠાપેતિ અત્તાનં, અણું અગ્ગિંવ સન્ધમ’’ન્તિ. (જા. ૧.૧.૪);

ગાથાય વુત્તનયેન ચૂળન્તેવાસિકસ્સ વિય.

૪૬૪. અયોનિસો પવત્તિતં વાણિજ્જકમ્મં વિય અપાયભૂતં કસિકમ્મં નિદસ્સનભાવે ઠપેત્વા અયોનિસોમનસિકરણવસેન પવત્તં ઘરાવાસકિચ્ચં સન્ધાયાહ – ‘‘યથા કસિ…પે… એવં ઘરાવાસકમ્મટ્ઠાનમ્પી’’તિ. બ્રાહ્મણભત્તો અહોસીતિ સો કિર બહૂ બ્રાહ્મણે ધનં દત્વા યઞ્ઞં કારેસિ. ઉપરીતિ ‘‘ઉપરિ ઉપટ્ઠાતીતિ વદેહી’’તિ બ્રાહ્મણેહિ અત્તનો સમયેન આચિક્ખાપિતોપિ યથા ઉપટ્ઠિતમેવ કથેત્વા કાલં કત્વા નિરયે નિબ્બત્તો, અથ બ્રાહ્મણા – ‘‘ઇમિના અમ્હાકં યઞ્ઞે દોસો દિન્નો’’તિ કુજ્ઝિત્વા તસ્સ કળેવરં સુસાનં નેતું નાદંસુ. અથસ્સ ઞાતકેહિ સહસ્સે દિન્ને તં સહસ્સં ગહેત્વા ગેહતો નીહરિતું અદંસુ. કસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધકાલે છત્તિંસ ઇત્થિયો ‘‘એકા વત્થં અદાસિ, એકા ગન્ધં, એકા સુમનમાલ’’ન્તિઆદિના તં તં દાનમયં પુઞ્ઞં કત્વા આયુપરિયોસાને તાવતિંસભવને સક્કસ્સ દેવરઞ્ઞો પરિચારિકા હુત્વા નિબ્બત્તિંસુ સહસ્સઅચ્છરાપરિવારિકા, સક્કસ્સ દેવરઞ્ઞો વેજયન્તરથં પેસેત્વા પક્કોસાપિતેન ગુત્તિલાચરિયભૂતેન મહાબોધિસત્તેન પુચ્છિતા તં તં અત્તના કતં પુઞ્ઞં બ્યાકરિંસુ. તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘સકલાય ગુત્તિલવિમાનકથાય દીપેતબ્બ’’ન્તિ. વણિજ્જકમ્મટ્ઠાનં વિપજ્જમાનન્તિ એત્થ તસ્સ વિપજ્જમાનાકારો હેટ્ઠા વુત્તો. એવં પબ્બજ્જકમ્મટ્ઠાનમ્પિ વિપજ્જમાનં અપ્પફલં હોતીતિ આનેત્વા સમ્બન્ધો. સીલેસુ અપરિપૂરકારિનોતિઆદિ તસ્સ વિપજ્જનાકારદસ્સનં. ઝાનાદિસુખન્તિ એત્થ આદિ-સદ્દેન અભિઞ્ઞાવિપસ્સનાદિસુખસ્સ વિય સબ્રહ્મચારીહિ સદ્ધિં સીલસમ્પદાદિસુખસ્સ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. અરહત્તમ્પિ પાપુણાતિ પગેવ સેક્ખપુથુજ્જનસમ્પત્તિયોતિ અધિપ્પાયો.

ચાગસીસેનાતિ પધાનભૂતેન ચાગેન દાનેન તં અવસ્સયં કત્વા. એત્થ તે ન કોચિ અફાસુકભાવોતિ. ઉજુકં કત્વા અવિરુદ્ધં કત્વા, સમ્પયોજેત્વાતિ અત્થો. તપચરિયન્તિ અગ્ગિપરિચરણં, તપચરિયઞ્ચ બ્રહ્મચરિયગ્ગહણા દુટ્ઠુલ્લભાવતો.

૪૬૬. અજાનનભાવન્તિ અસબ્બઞ્ઞુભાવં. ભગવતો પન સબ્બઞ્ઞુભાવો સદેવકે લોકે જલતલે પક્ખિત્તતેલં વિય પત્થરિત્વા ઠિતો, ન મે ઇદં પતિરૂપં, તતો પરિવત્તિસ્સામીતિ ‘‘બ્રાહ્મણો, ભો, ગોતમા’’તિઆદિમાહ. પચ્ચાહરિતું પટિપક્ખેન અપહરિતું. સેતપોક્ખરસદિસોતિ પુણ્ડરીકપત્તસદિસવણ્ણો. સુવટ્ટિતાતિ વટ્ટભાવયુત્તટ્ઠાને સુવટ્ટા. નામકંયેવાતિ નામમત્તમેવ વચનમત્તમેવ. તથાભૂતાનં ભાવસ્સપિ અભાવેન નિહીનં નામ હોતિ, નામ-સદ્દો નિહીનપરિયાયો. તેનાહ – ‘‘લામકંયેવા’’તિ.

૪૬૭. કતમા વાચા તેસં સેય્યોતિ તેસં ચઙ્કિયાદીનં બ્રાહ્મણમહાસાલાનં વુચ્ચમાનવિભાગાસુ વાચાસુ કતમા વાચા સેય્યોતિ. ‘‘સેય્યા’’તિ લિઙ્ગવિપલ્લાસેન વુત્તં. સમ્મુતિયાતિ અવિલઙ્ઘિતસાધુમરિયાદાય લોકસમ્મુતિયા. તેનાહ ‘‘લોકવોહારેના’’તિ. મન્તાતિ મન્તાસઙ્ખાતાય પઞ્ઞાય મન્તેત્વા જાનિત્વા. તેનાહ ‘‘તુલયિત્વા’’તિ. અત્થસંહિતન્તિ હેતુસઞ્હિતં. તં પન એકંસતો યુત્તિયુત્તં હોતીતિ આહ – ‘‘કારણનિસ્સિત’’ન્તિ. આવુતોતિઆદીસુ આદિતો અભિમુખં ઞાણગતિયા વિબન્ધનેન આવુતો, આવરિયેન વિસેસતો ઞાણગતિયા નિબન્ધનેન નિવુતો, એવં ઓફુટો પલિગુણ્ઠિતો. પરિયોનદ્ધોતિ સમન્તતો ઓનદ્ધો છાદિતો. તેનાહ ‘‘પલિવેઠિતો’’તિ.

૪૬૮. સચે એતં કારણમત્થીતિ ‘‘નિસ્સટ્ઠતિણકટ્ઠુપાદાનો અગ્ગિ જલતી’’તિ એતં કારણં સચે અત્થિ યદિ સિયા, સો અપરો તિણકટ્ઠુપાદાનો અગ્ગિ યદિ ભવેય્ય. સદોસો સાદીનવો સપરિક્કિલેસો. પરિસુદ્ધોતિ ઉપક્કિલેસાભાવેન સબ્બસો સુદ્ધો. જાતિ આદીનં અભાવેનાતિ જાતિપચ્ચયાનં કમ્મકિલેસાનં નિગ્ગમેન.

૪૬૯. ન નિચ્ચલા તિટ્ઠન્તીતિ તત્થ પક્ખિપિતબ્બસ્સ લબ્ભમાનત્તા યથાપઞ્ઞત્તં હુત્વા નિચ્ચલા અકમ્પિયા ન તિટ્ઠન્તિ. તં દોસં તં ઊનતાદોસં.

અઞ્ઞસ્મિં અસતીતિ અત્થભઞ્જકમુસાવાદે અસતિ. સો હિ અત્તનો સન્તકસ્સ અદાતુકામતાદિવસેન પવત્તસ્સ અકમ્મપથપ્પત્તસ્સ મુસાવાદભાવસ્સ વિપરીતો અઞ્ઞો ઇધ અધિપ્પેતો. તથા હિ ઇતરો યેભુય્યેન વળઞ્જિતબ્બતો વોહરિતબ્બતો વળઞ્જકમુસાવાદોતિ આહ. ન કદાચિ મુસાવાદીતિ દ્વે કથા ન કથેન્તિ. બાહિરકાનં અનવજ્જતપસમ્મતાયપિ નિસ્સિતોતિ વત્તું આહ ‘‘સીલવા તપનિસ્સિતકો હોતિ’’તિ. વિવટમુખા મન્તજ્ઝેનમણ્ડિતા સબ્બસો સજ્ઝાયા હોન્તિ, ન ઇતરેતિ આહ ‘‘પબ્બજિતા નિચ્ચં સજ્ઝાયન્તી’’તિ.

૪૭૦. ચિરં નિક્ખન્તોતિ નિગ્ગતો હુત્વા ચિરકાલે. ન સબ્બસો પચ્ચક્ખા હોન્તિ સતિસમ્મોહતો મગ્ગાનઞ્ચ અઞ્ઞથા કરણતો. ચિરાયિતત્તન્તિ ‘‘અયં મગ્ગો’’તિ કથનસ્સ ચિરાયનં. વિત્થાયિતત્તન્તિ અસપ્પટિભાનં. તં પન સઉપમાહ દસ્સેતું ‘‘યથા’’તિઆદિ વુત્તં.

બલસમ્પન્નોતિ કાયબલેન સમન્નાગતો. પમાણકતં કમ્મં નામ પમાણકરાનં રાગાદિકિલેસાનં અવિક્ખમ્ભિતત્તા ‘‘પમાણકતં કમ્મં નામ કામાવચર’’ન્તિ આહ, તેસં પન વિક્ખમ્ભિતત્તા વુત્તં ‘‘અપ્પમાણકતં કમ્મં નામ રૂપારૂપાવચર’’ન્તિ. તત્થાપિ વિસેસતો અપ્પમઞ્ઞાભાવના સમ્ભવતીતિ આહ ‘‘તેસુપી’’તિઆદિ. નિરીહકત્તા યથા અપ્પમાણસમઞ્ઞા લબ્ભતિ, તં દસ્સેતું ‘‘પમાણં…પે… વુચ્ચતી’’તિ આહ. ન ઓહીયતિ ન તિટ્ઠતીતિ કતૂપચિતમ્પિ કામાવચરકમ્મં યથાધિગતે મહગ્ગતજ્ઝાને અપરિહીને તં અભિભવિત્વા આસીદેત્વા પસ્સે ઓહીયકં કત્વા પટિસન્ધિં દાતું સમત્થભાવેન ન તિટ્ઠતિ. લગ્ગિતુન્તિ આવરિતું. ઠાતુન્તિ પતિટ્ઠાતું. ફરિત્વાતિ પટિપ્ફરિત્વા. પરિયાદિયિત્વાતિ તસ્સ સામત્થિયં ખેપેત્વા. કમ્મસ્સ પરિયાદિયનં નામ વિપાકુપ્પાદબન્ધનમેવાતિ આહ – ‘‘તસ્સ વિપાકં પટિબાહિત્વા’’તિ. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

સુભસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.