૫. બ્રાહ્મણવગ્ગો

૧. બ્રહ્માયુસુત્તવણ્ણના

૩૮૩. ‘‘મહાસત્તો મહિદ્ધિકો મહાનુભાવો’’તિઆદીસુ (મહાવ. ૩૮) ઉળારતા વિસયો, ‘‘મહાજનકાયો સન્નિપતી’’તિઆદીસુ સમ્બહુલભાવવિસયો, ઇધ પન તદુભયમ્પિસ્સ અત્થોતિ ‘‘મહતાતિ ગુણમહત્તેનપિ મહતા’’તિઆદિ વુત્તં. અપ્પિચ્છતાદીતિ આદિ-સદ્દેન સન્તુટ્ઠિસલ્લેખપવિવેકઅસંસગ્ગવીરિયારમ્ભાદીનં સઙ્ગહો. દિટ્ઠિસીલસામઞ્ઞસઙ્ઘાતસઙ્ખાતેનાતિ એત્થ ‘‘નિયતો સમ્બોધિપરાયણો’’ (સં. નિ. ૨.૪૧; ૩.૯૯૮, ૧૦૦૪) – ‘‘અટ્ઠાનમેતં, ભિક્ખવે, અનવકાસો, યં દિટ્ઠિસમ્પન્નો પુગ્ગલો સઞ્ચિચ્ચ પાણં જીવિતા વોરોપેય્યાતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતી’’તિઆદિવચનતો દિટ્ઠિસીલાનં નિયતસભાવત્તા સોતાપન્નાપિ અઞ્ઞમઞ્ઞં દિટ્ઠિસીલસામઞ્ઞેન સંહતા, પગેવ સકદાગામિઆદયો. ‘‘તથારૂપાય દિટ્ઠિયા દિટ્ઠિસામઞ્ઞગતો વિહરતિ (દી. નિ. ૩.૩૨૪, ૩૫૬; મ. નિ. ૧.૪૯૨; ૩.૫૪; અ. નિ. ૬.૧૧; પરિ. ૨૭૪) તથારૂપેહિ સીલેહિ સીલસામઞ્ઞગતો વિહરતી’’તિ (દી. નિ. ૩.૩૨૪; મ. નિ. ૧.૪૯૨; ૩.૫૪; અ. નિ. ૬.૧૨; પરિ. ૨૭૪) વચનતો પુથુજ્જનાનમ્પિ દિટ્ઠિસીલસામઞ્ઞેન સંહતભાવો લબ્ભતિયેવ.

ઓટ્ઠપહતકરણવસેન અત્થવિભાગવસેન. સનિઘણ્ડુકેટુભાનન્તિ એત્થ નિઘણ્ડૂતિ વચનીયવાચકભાવેન અત્થં સદ્દઞ્ચ ખણ્ડતિ વિભજ્જ દસ્સેતીતિ નિખણ્ડુ. સો એવ ઇધ ખ-કારસ્સ ઘ-કારં કત્વા ‘‘નિઘણ્ડૂ’’તિ વુત્તો. કિટતિ ગમેતિ કિરિયાદિવિભાગં, તં વા અનવસેસપરિયાદાનતો ગમેન્તો પૂરેતીતિ કેટુભં. વેવચનપ્પકાસકન્તિ પરિયાયસદ્દદીપકં, એકેકસ્સ અત્થસ્સ અનેકપરિયાયવચનવિભાવકન્તિ અત્થો. નિદસ્સનમત્તઞ્ચેતં અનેકેસમ્પિ અત્થાનં એકસદ્દવચનીયતાવિભાવનવસેનપિ તસ્સ ગન્થસ્સ પવત્તત્તા. વચીભેદાદિલક્ખણા કિરિયા કપ્પીયતિ એતેનાતિ કિરિયાકપ્પો, સો પન વણ્ણપદસમ્બન્ધપદત્થવિભાગતો બહુવિકપ્પોતિ આહ ‘‘કિરિયાકપ્પવિકપ્પો’’તિ. ઇદઞ્ચ મૂલકિરિયાકપ્પગન્થં સન્ધાય વુત્તં. સો હિ સતસહસ્સપરિમાણો નલચરિયાદિપકરણં. ઠાનકરણાદિવિભાગતો નિબ્બચનવિભાગતો ચ અક્ખરા પભેદીયન્તિ એતેહીતિ અક્ખરપ્પભેદા, સિક્ખાનિરુત્તિયો. એતેસન્તિ વેદાનં. તે એવ વેદે પદસો કાયતીતિ પદકો. તં તં સદ્દં તદત્થઞ્ચ બ્યાકરોતિ બ્યાચિક્ખતિ એતેનાતિ બ્યાકરણં, સદ્દસત્થં. આયતિં હિતં તેન લોકો ન યતતિ ન ઈહતીતિ લોકાયતં. તઞ્હિ ગન્થં નિસ્સાય સત્તા પુઞ્ઞકિરિયાય ચિત્તમ્પિ ન ઉપ્પાદેન્તિ. વયતીતિ વયો, ન વયો અવયો, ન અવયો અનવયો, આદિમજ્ઝપરિયોસાનેસુ કત્થચિ અપરિકિલન્તો અવિત્થાયન્તો તે ગન્થે સન્ધારેતિ પૂરેતીતિ અત્થો. દ્વે પટિસેધા પકતિં ગમેન્તીતિ દસ્સેન્તો ‘‘અવયો ન હોતી’’તિ વત્વા તત્થ અવયં દસ્સેતું ‘‘અવયો…પે… ન સક્કોતી’’તિ વુત્તં.

૩૮૪. ગરૂતિ ભારિયં અત્તાનં તતો મોચેત્વા ગમનં દુક્કરં હોતિ. અનત્થોપિ ઉપ્પજ્જતિ નિન્દાબ્યારોસઉપારમ્ભાદિ. અબ્ભુગ્ગતોતિ એત્થ અભિસદ્દયોગેન ઇત્થમ્ભૂતાખ્યાનત્થે ઉપયોગવચનં.

લક્ખણાનીતિ લક્ખણદીપનાનિ મન્તપદાનિ. અન્તરધાયન્તીતિ ન કેવલં લક્ખણમન્તાનિયેવ, અઞ્ઞાનિપિ બ્રાહ્મણાનં ઞાણબલાભાવેન અનુક્કમેન અન્તરધાયન્તિ. તથા હિ વદન્તિ ‘‘એકસતં અદ્ધરિયં દિપઞ્ઞાસમત્તતો સામા’’તિઆદિ. પણિધિમહતો સમાદાનમહતોતિઆદિના પચ્ચેકં મહ-સદ્દો યોજેતબ્બો. પણિધિમહન્તતાદિ ચસ્સ બુદ્ધવંસચરિયાપિટકવણ્ણનાદિવસેનેવ વેદિતબ્બો. નિટ્ઠાતિ નિપ્ફત્તિયો. જાતિસામઞ્ઞતોતિ લક્ખણજાતિયા લક્ખણભાવેન સમાનભાવતો. યથા હિ બુદ્ધાનં લક્ખણાનિ સુવિસુદ્ધાનિ સુપરિબ્યત્તાનિ પરિપુણ્ણાનિ ચ હોન્તિ, ન એવં ચક્કવત્તીનં. તેનાહ ‘‘ન તેહેવ બુદ્ધો હોતી’’તિ.

અભિરૂપતા દીઘાયુકતા, અપ્પાતઙ્કતા બ્રાહ્મણાદીનં પિયમનાપતાતિ ચતૂહિ અચ્છરિયધમ્મેહિ. દાનં પિયવચનં અત્થચરિયા સમાનત્તતાતિ ઇમેહિ ચતૂહિ સઙ્ગહવત્થૂહિ. રઞ્જનતોતિ પીતિજનનતો. ચક્કં ચક્કરતનં વત્તેતિ પવત્તેતીતિ ચક્કવત્તી, સમ્પત્તિચક્કેહિ સયં વત્તેતિ, તેહિ ચ પરં સત્તનિકાયં વત્તેતિ પવત્તેતીતિ ચક્કવત્તી, પરહિતાવહો ઇરિયાપથચક્કાનં વત્તો વત્તનં એતસ્સ અત્થીતિ ચક્કવત્તી, અપ્પટિહતં વા આણાસઙ્ખાતં ચક્કં વત્તેતીતિ ચક્કવતી, અપ્પટિહતં વા આણાસઙ્ખાતં ચક્કં વત્તેતીતિ ચક્કવત્તી, ખત્તિયમણ્ડલાદિસઞ્ઞિતં ચક્કં સમૂહં અત્તનો વસે વત્તેતીતિ ચક્કવત્તી. ધમ્મં ચરતીતિ ધમ્મિકો. ધમ્મતો અનપેતત્તા ધમ્મો રઞ્જનત્થેન રાજાતિ ધમ્મરાજા. કોપાદીતિ આદિ-સદ્દેન કામલોભમાનમદાદિકે સઙ્ગણ્હાતિ. વિજિતાવીતિ વિજિતવા. કેનચિ અકમ્પિયટ્ઠેન જનપદત્થાવરિયપ્પત્તો. દળ્હભત્તિભાવતો વા જનપદો થાવરિયં પત્તો એત્થાતિ જનપદત્થાવરિયપ્પત્તો. ચિત્તીકતભાવાદિનાપિ (ખુ. પા. અટ્ઠ. ૬.૩; દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૩૩; સં. નિ. અટ્ઠ. ૩.૫.૨૨૩; સુ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૨૨૬; મહાનિ. અટ્ઠ. ૫૦) ચક્કસ્સ રતનટ્ઠો વેદિતબ્બો. એસ નયો સેસેસુપિ. રતિનિમિત્તતાય વા ચિત્તીકતાદિભાવસ્સ રતિજનનટ્ઠેન એકસઙ્ગહતાય વિસું અગ્ગહણં.

ઇમેહિ પન રતનેહિ રાજા ચક્કવત્તી યં યમત્થં પચ્ચનુભોતિ, તં તં દસ્સેતું ‘‘ઇમેસુ પના’’તિઆદિ વુત્તં. અજિતં જિનાતિ મહેસક્ખતાસંવત્તનિયકમ્મનિસ્સન્દભાવતો. વિજિતે યથાસુખં અનુવિચરતિ હત્થિરતનં અસ્સરતનઞ્ચ અભિરુહિત્વા તેસં આનુભાવેન અન્તોપાતરાસેયેવ સકલં પથવિં અનુસંયાયિત્વા રાજધાનિયં પચ્ચાગમનતો. પરિણાયકરતનેન વિજિતમનુરક્ખતિ તેન તત્થ તત્થ કત્તબ્બકિચ્ચસ્સ સંવિધાનતો. સેસેહીતિ મણિરતનઇત્થિરતનગહપતિરતનેહિ. તત્થ મણિરતનેન યોજનપ્પમાણે દેસે અન્ધકારં વિધમિત્વા આલોકદસ્સનાદિના સુખમનુભવતિ, ઇત્થિરતનેન અતિક્કન્તમાનુસરૂપસમ્પત્તિદસ્સનાદિવસેન, ગહપતિરતનેન ઇચ્છિતિચ્છિતમણિકનકરજતાદિધનપ્પટિલાભવસેન. ઉસ્સાહસત્તિયોગો યેન કેનચિ અપ્પટિહતાણાચક્કભાવસિદ્ધિતો. હત્થિઅસ્સરતનાદીનં મહાનુભાવત્તા કોસસમ્પત્તિયાપિ પભાવસમ્પત્તિસિદ્ધિતો ‘‘હત્થિ…પે… યોગો’’તિ વુત્તં. કોસો હિ નામ સતિ ઉસ્સાહસમ્પત્તિયં (ઉગ્ગતેજસ્સ સુકુમારપરક્કમસ્સ પસન્નમુખસ્સ સમ્મુખે પાપુણાતિ). પચ્છિમેનાતિ પરિણાયકરતનેન. તઞ્હિ સબ્બરાજકિચ્ચેસુ કુસલં અવિરજ્ઝનપયોગં. તેનાહ ‘‘મન્તસત્તિયોગો’’તિ. તિવિધસત્તિયોગફલં પરિપુણ્ણં હોતીતિ સમ્બન્ધો. સેસેહીતિ સેસેહિ પઞ્ચહિ રતનેહિ. અદોસકુસલમૂલજનિતકમ્માનુભાવેનાતિ અદોસસઙ્ખાતેન કુસલમૂલેન સહજાતાદિપચ્ચયવસેન ઉપ્પાદિતકમ્મસ્સ આનુભાવેન સમ્પજ્જન્તિ સોમ્મતરરતનજાતિકત્તા. મજ્ઝિમાનિ મણિઇત્થિગહપતિરતનાનિ. અલોભ…પે… કમ્માનુભાવેન સમ્પજ્જન્તિ ઉળારધનસ્સ ઉળારધનપટિલાભકારણસ્સ ચ પરિચ્ચાગસમ્પદાહેતુકત્તા. પચ્છિમન્તિ પરિણાયકરતનં. તઞ્હિ અમોહ…પે… કમ્માનુભાવેન સમ્પજ્જતિ મહાપઞ્ઞેનેવ ચક્કવત્તિરાજકિચ્ચસ્સ પરિણેતબ્બત્તા.

સરણતો પટિપક્ખવિધમનતો સૂરા. તેનાહ ‘‘અભીરુકજાતિકા’’તિ. અસુરે વિજિનિત્વા ઠિતત્તા વીરો, સક્કો દેવાનમિન્દો, તસ્સ અઙ્ગં દેવપુત્તો સેનઙ્ગભાવતોતિ વુત્તં ‘‘વીરઙ્ગરૂપાતિ દેવપુત્તસદિસકાયા’’તિ. સભાવોતિ સભાવભૂતો અત્થો. વીરકારણન્તિ વીરભાવકારણં. વીરિયમયસરીરા વિયાતિ સવિગ્ગહવીરિયસદિસા સવિગ્ગહઞ્ચે વીરિયં સિયા, તંસદિસાતિ અત્થો. નનુ રઞ્ઞો ચક્કવત્તિસ્સ પટિસેના નામ નત્થિ, યમસ્સ પુત્તા પમદ્દેય્યું, અથ કસ્મા ‘‘પરસેનપમદ્દના’’તિ વુત્તન્તિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘સચે’’તિઆદિ. તેન પરસેના હોતુ વા મા વા, તે પન એવં મહાનુભાવાતિ દસ્સેતિ. ધમ્મેનાતિ કતૂપચિતેન અત્તનો પુઞ્ઞધમ્મેન. તેન હિ સઞ્ચોદિતા પથવિયં સબ્બરાજાનો પચ્ચુગ્ગન્ત્વા ‘‘સ્વાગતં તે મહારાજા’’તિઆદિં વત્વા અત્તનો રજ્જં રઞ્ઞો ચક્કવત્તિસ્સ નિય્યાદેન્તિ. તેન વુત્તં ‘‘સો ઇમં…પે… અજ્ઝાવસતી’’તિ. અટ્ઠકથાયં પન તસ્સ યથાવુત્તધમ્મસ્સ ચિરતરં વિપચ્ચિતું પચ્ચયભૂતં ચક્કવત્તિવત્તસમુદાગતં પયોગસમ્પત્તિસઙ્ખાતં ધમ્મં દસ્સેતું ‘‘પાણો ન હન્તબ્બોતિઆદિના પઞ્ચસીલધમ્મેના’’તિ વુત્તં. એવઞ્હિ ‘‘અદણ્ડેન અસત્થેના’’તિ ઇદં વચનં સુટ્ઠુતરં સમત્થિતં હોતિ, યસ્મા રાગાદયો પાપધમ્મા ઉપ્પજ્જમાના સત્તસન્તાનં છાદેત્વા પરિયોનન્ધિત્વા તિટ્ઠન્તિ, કુસલપવત્તિં નિવારેન્તિ, તસ્મા તે ‘‘છદના, છદા’’તિ ચ વુત્તા.

વિવટ્ટેત્વા પરિવત્તેત્વા. પૂજારહતા વુત્તા ‘‘અરહતીતિ અરહ’’ન્તિ. તસ્સાતિ પૂજારહતાય. યસ્મા સમ્માસમ્બુદ્ધો, તસ્મા અરહન્તિ. બુદ્ધત્તહેતુભૂતા વિવટ્ટચ્છદતા વુત્તા સવાસનસબ્બકિલેસપ્પહાનપુબ્બકત્તા બુદ્ધભાવસિદ્ધિયા. અરહં વટ્ટાભાવેનાતિ ફલેન હેતુઅનુમાનદસ્સનં. સમ્માસમ્બુદ્ધો છદનાભાવેનાતિ હેતુના ફલાનુમાનદસ્સનં. હેતુદ્વયં વુત્તં ‘‘વિવટ્ટો વિચ્છદો ચા’’તિ. દુતિયવેસારજ્જેનાતિ ‘‘ખીણાસવસ્સ તે પટિજાનતો’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૧૫૦) આગતેન વેસારજ્જેન. પુરિમસિદ્ધીતિ પુરિમસ્સ પદસ્સ અત્થસિદ્ધિ. પઠમેનાતિ ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ તે પટિજાનતો’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૧૫૦) આગતેન વેસારજ્જેન. દુતિયસિદ્ધીતિ બુદ્ધત્તસિદ્ધિ. તતિયચતુત્થેહીતિ ‘‘યે ખો પન તે અન્તરાયિકા ધમ્મા’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૧૫૦), ‘‘યસ્સ ખો પન તે અત્થાયા’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૧૫૦) ચ આગતેહિ તતિયચતુત્થેહિ વેસારજ્જેહિ. તતિયસિદ્ધીતિ વિવટ્ટચ્છદનતા સિદ્ધિ. યાથાવતો અન્તરાયિકનિય્યાનિકધમ્માપદેસેન હિ સત્થુ વિવટ્ટચ્છદભાવો લોકે પાકટો અહોસિ. પુરિમં ધમ્મચક્ખુન્તિ પુરિમપદં ભગવતો ધમ્મચક્ખું સાધેતિ કિલેસારીનં સંસારચક્કસ્સ ચ અરાનં હતભાવદીપનતો. દુતિયં પદં બુદ્ધચક્ખું સાધેતિ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સેવ તં સમ્ભવતો. તતિયં પદં સમન્તચક્ખું સાધેતિ સવાસનસબ્બકિલેસપ્પહાનદીપનતો. ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધો’’તિ હિ વત્વા ‘‘વિવટ્ટચ્છદો’’તિ વચનં બુદ્ધભાવાવહમેવ સબ્બકિલેસપ્પહાનં વિભાવેતીતિ. સૂરભાવન્તિ લક્ખણવિભાવનેન વિસદઞાણતં.

૩૮૫. ગવેસીતિ (દી. નિ. ટી. ૧.૨૮૭) ઞાણેન પરિયેસનં અકાસિ. સમાનયીતિ ઞાણેન સઙ્કલેન્તો સમાનં આનયિ સમાહરિ. ન સક્કોતિ સંકુચિતે ઇરિયાપથે યેભુય્યેન તેસં દુબ્બિભાવનતો. કઙ્ખતીતિ પદસ્સ આકઙ્ખતીતિ અયમત્થોતિ આહ – ‘‘અહો વત પસ્સેય્યન્તિ પત્થનં ઉપ્પાદેતી’’તિ. કિચ્છતીતિ કિલમતિ. ‘‘કઙ્ખતી’’તિ પદસ્સ પુબ્બે આસીસનત્થતં વત્વા ઇદાનિ તસ્સ સંસયત્થત્તમેવ વિકપ્પન્તરવસેન દસ્સેન્તો ‘‘કઙ્ખાય વા દુબ્બલા વિમતિ વુત્તા’’તિઆદિ વુત્તં. તીહિ ધમ્મેહિ તિપ્પકારેહિ સંસયધમ્મેહિ. કાલુસ્સિયભાવોતિ અપ્પસન્નતાય હેતુભૂતો આવિલભાવો. યસ્મા ભગવતો કોસોહિતં સબ્બબુદ્ધાવેણિકં વત્થગુય્હં સુવિસુદ્ધકઞ્ચનમણ્ડલસન્નિકાસં અત્તનો સણ્ઠાનસન્નિવેસસુન્દરતાય આજાનેય્યગન્ધહત્થિનો વરઙ્ગચારુભાવં વિકસમાનતપનિયારવિન્દસમુજ્જલકેસરાવત્તવિલાસં સઞ્ઝાપભાનુરઞ્જિતજલવનન્તરાભિલક્ખિત-સમ્પુણ્ણચન્દમણ્ડલસોભઞ્ચ અત્તનો સિરિયા અભિભુય્ય વિરાજતિ, યં બાહિરબ્ભન્તરમલેહિ અનુપક્કિલિટ્ઠતાય ચિરકાલં સુપરિચિતબ્રહ્મચરિયાધિકારતાય સુસણ્ઠિતસણ્ઠાનસમ્પત્તિયા ચ કોપીનમ્પિ સન્તં અકોપીનમેવ, તસ્મા વુત્તં ‘‘ભગવતો હી’’તિઆદિ. પહૂતભાવન્તિ પુથુલભાવં. એત્થેવ હિ તસ્સ સંસયો, તનુમુદુસુકુમારતાદીસુ પનસ્સ ગુણેસુ તસ્સ વિચારણા એવ નાહોસિ.

હિરિકરણોકાસન્તિ હિરિયિતબ્બટ્ઠાનં. છાયન્તિ પટિબિમ્બં. કીદિસન્તિ આહ ‘‘ઇદ્ધિયા’’તિઆદિ. છાયારૂપન્તિ ભગવતો પટિબિમ્બરૂપં. તઞ્ચ ખો બુદ્ધસન્તાનતો વિનિમુત્તં રૂપકમત્તં ભગવતો સરીરવણ્ણસણ્ઠાનાવયવં ઇદ્ધિમયં બિમ્બકમત્તં, તં પન દસ્સેન્તો ભગવા યથા અત્તનો બુદ્ધરૂપં ન દિસ્સતિ, તથા કત્વા દસ્સેતિ. નીહરિત્વાતિ ફરિત્વા.

કણ્ણસોતાનં ઉપચિતતનુતમ્બલોમતાય ધોતરજતપનાળિકાસદિસતા વુત્તા. મુખપરિયન્તેતિ કેસન્તે.

કિરિયાકરણન્તિ કિરિયાય કાયિકસ્સ વાચસિકસ્સ પટિપત્તિ. તત્થાતિ તેસુ કિચ્ચેસુ. ધમ્મકથિકાનં વત્તં દસ્સેતું બીજનિગ્ગહણં કતં. ન હિ અઞ્ઞથા સબ્બસ્સપિ લોકસ્સ અલઙ્કારભૂતં પરમુક્કંસગતં સિક્ખાસંયમાનં બુદ્ધાનં મુખચન્દમણ્ડલં પટિચ્છાદેતબ્બં હોતિ.

પત્થરિતવિતાનઓલમ્બિતગન્ધદામકુસુમદામકે ગન્ધમણ્ડલમાળે. પુબ્બભાગેન પરિચ્છિન્દિત્વાતિ ‘‘એત્તકં વેલં સમાપત્તિયા વીતિનામેસ્સામી’’તિ એવં પવત્તેન પુબ્બભાગેન કાલં પરિચ્છિન્દિત્વા. પચ્ચયદાયકેસુ અનુરોધવસેન પરિસં ઉસ્સાદેન્તો વા પગ્ગણ્હન્તો, અદાયકેસુ વિરોધવસેન પરિસં અપસાદેન્તો વા.

યોગક્ખેમં અન્તરાયાભાવં. સભાવગુણેનેવાતિ યથાવુત્તગુણેનેવ. ભોતો ગોતમસ્સ ગુણં સવિગ્ગહં ચક્કવાળં અતિસમ્બાધં વિત્થારેન સન્ધારેતું અપ્પહોન્તતો. ભવગ્ગં અતિનીચં ઉપરૂપરિ સન્ધારેતું અપ્પહોન્તતો.

૩૮૬. ઠાનગમનાદીસુ (દી. નિ. ટી. ૨.૩૫) ભૂમિયં સુટ્ઠુ સમંપતિટ્ઠિતા પાદા એતસ્સાતિ સુપ્પતિટ્ઠિતપાદો. તં પન ભગવતો સુપ્પતિટ્ઠિતપાદતં બ્યતિરેકમુખેન વિભાવેતું ‘‘યથા હી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ અગ્ગતલન્તિ અગ્ગપાદતલં. પણ્હીતિ પણ્હિતલં. પસ્સન્તિ પાદતલસ્સ દ્વીસુ પસ્સેસુ એકેકં, ઉભયમેવ વા પરિયન્તં પસ્સં. સુવણ્ણપાદુકતલં વિય ઉજુકં નિક્ખિપિયમાનં. એકપ્પહારેનેવાતિ એકક્ખણેયેવ. સકલં પાદતલં ભૂમિં ફુસતિ નિક્ખિપને. એકપ્પહારેનેવ સકલં પાદતલં ભૂમિતો ઉટ્ઠહતીતિ યોજના.

તત્રાતિ તાય સુપ્પતિટ્ઠિતપાદતાય અનુપુબ્બનિન્નાવ અચ્છરિયબ્ભુતં ઇદં વુચ્ચમાનં નિસ્સન્દફલં. વુત્તમેવત્થં સત્થુ તિદિવગમનેન સુપાકટં કાતું ‘‘તથા હી’’તિઆદિં વત્વા ‘‘ન હી’’તિઆદિના તં સમત્થેતિ. તેન પઠમલક્ખણતોપિ દુતિયલક્ખણં મહાનુભાવન્તિ દસ્સેતિ. તથા હિ વક્ખતિ ‘‘અન્તમસો ચક્કવત્તિરઞ્ઞો પરિસં ઉપાદાય સબ્બોપિ ચક્કલક્ખણસ્સેવ પરિવારો’’તિ. યુગન્ધરપબ્બતસ્સ તાવતિંસભવનસ્સ ચ પકતિપદનિક્ખેપટ્ઠાનુપસઙ્કમને નેવ બુદ્ધાનં, ન દેવતાનં આનુભાવો, અથ ખો બુદ્ધાનં લક્ખણાનુભાવોતિ ઇમમત્થં નિદસ્સિતં. સીલતેજેન…પે… દસન્નં પારમીનં આનુભાવેનાતિ ઇદમ્પિ લક્ખણનિબ્બત્તકમ્મવિસેસકિત્તનમેવાતિ દટ્ઠબ્બં. સબ્બાવન્તેહીતિ સબ્બપદેસવન્તેહિ.

નાભિપરિચ્છિન્નાતિ નાભિયં પરિચ્છિન્ના પરિચ્છેદવસેન ઠિતા. નાભિમુખપરિક્ખેપપટ્ટોતિ પકતિચક્કસ્સ અક્ખબ્ભાહતપરિહરણત્થં નાભિમુખે ઠપેતબ્બપરિક્ખેપપટ્ટો. નેમિમણિકાતિ નેમિયં આવળિભાવેન ઠિતમણિકાલેખા.

સમ્બહુલવારોતિ બહુવિધલેખઙ્ગવિભાવનવારો. સત્તીતિ આવુધસત્તિ. સિરિવચ્છોતિ સિરિમુખં. નન્દીતિ દક્ખિણાવટ્ટં. સોવત્તિકોતિ સોવત્તિઅઙ્કો. વટંસકોતિ આવેળં. વડ્ઢમાનકન્તિ પુરિસહારિ પુરિસઙ્ગં. મોરહત્થકોતિ મોરપિઞ્છકલાપો, મોરપિઞ્છ પરિસિબ્બિતો વા બીજનિવિસેસો. વાલબીજનીતિ ચામરિવાલં. સિદ્ધત્થાદિ પુણ્ણઘટપુણ્ણપાતિયો. ‘‘ચક્કવાળો’’તિ વત્વા તસ્સ પધાનાવયવે દસ્સેતું ‘‘હિમવા સિનેરુ…પે… સહસ્સાની’’તિ વુત્તં.

આયતપણ્હીતિ ઇદં અઞ્ઞેસં પણ્હિતો દીઘતં સન્ધાય વુત્તં, ન પન અતિદીઘતન્તિ આહ ‘‘પરિપુણ્ણપણ્હી’’તિ. યથા પન પણ્હિલક્ખણં પરિપુણ્ણં નામ હોતિ, તં બ્યતિરેકમુખેન દસ્સેતું ‘‘યથા હી’’તિઆદિ વુત્તં. આરગ્ગેનાતિ મણ્ડલાય સિખાય. વટ્ટેત્વાતિ યથા સુવટ્ટં હોતિ, એવં વટ્ટેત્વા. રત્તકમ્બલગેણ્ડુકસદિસાતિ રત્તકમ્બલમયગેણ્ડુકસદિસા.

મક્કટસ્સેવાતિ વાનરસ્સ વિય. દીઘભાવેન સમતં સન્ધાયેતં વુત્તં. નિય્યાસતેલેનાતિ છદિકનિય્યાસાદિનિય્યાસસમ્મિસ્સેન તેલેન.

તલુનાતિ સુકુમારા.

ચમ્મેનાતિ અઙ્ગુલન્તરવેઠિતચમ્મેન. પટિબદ્ધઅઙ્ગુલન્તરોતિ એકતો સમ્બદ્ધઅઙ્ગુલન્તરો. એકપ્પમાણાતિ દીઘતો સમાનપ્પમાણા. યવલક્ખણન્તિ અબ્ભન્તરતો અઙ્ગુલિપબ્બેઠિતં યવલક્ખણં. પટિવિજ્ઝિત્વાતિ તંતંપબ્બાનં સમાનદેસતાય અઙ્ગુલીનં પસારિતકાલે અઞ્ઞમઞ્ઞં વિજ્ઝિતાનિ વિય ફુસિત્વા તિટ્ઠન્તિ.

સઙ્ખા વુચ્ચન્તિ ગોપ્ફકા, ઉદ્ધં સઙ્ખા એતેસન્તિ ઉસ્સઙ્ખા, પાદા. પિટ્ઠિપાદેતિ પિટ્ઠિપાદસમીપે. સુખેન પાદા પરિવત્તન્તિ પાદનામનાદીસુ, તેનેવ ગચ્છન્તાનં તેસં હેટ્ઠા પાદતલાનિ દિસ્સન્તિ. તેનાતિ ગોપ્ફકાનં પિટ્ઠિપાદતો ઉદ્ધં પતિટ્ઠિતત્તા. ચતુરઙ્ગુલમત્તઞ્હિ તાનિ ઉદ્ધં આરોહિત્વા પતિટ્ઠહન્તિ, નિગુળ્હાનિ ચ હોન્તિ, ન અઞ્ઞેસં વિય પઞ્ઞાયમાનાનિ. સતિપિ દેસન્તરપ્પવત્તિયં નિચ્ચલોતિ દસ્સનત્થં નાભિગ્ગહણં.

યસ્મા એણીમિગસ્સ સમન્તતો એકસદિસમંસા અનુક્કમેન ઉદ્ધં થૂલા જઙ્ઘા હોન્તિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘એણીમિગસદિસજઙ્ઘા’’તિ. પરિપુણ્ણજઙ્ઘોતિ સમન્તતો મંસૂપચયેન પરિપુણ્ણજઙ્ઘો. તેનાહ ‘‘ન એકતો’’તિઆદિ.

એતેનાતિ ‘‘અનોનમન્તો’’તિઆદિવચનેન, જાણુફાસુભાવદીપનેનાતિ અત્થો. અવસેસજનાતિ ઇમિના લક્ખણેન રહિતા જના. ખુજ્જા વા હોન્તિ હેટ્ઠિમકાયતો ઉપરિમકાયસ્સ રસ્સતાય. વામના વા ઉપરિમકાયતો હેટ્ઠિમકાયસ્સ રસ્સતાય. એતેન ઠપેત્વા સમ્માસમ્બુદ્ધં ચક્કવત્તિનઞ્ચ ઇતરે સત્તા ખુજ્જા વામના ચાતિ દસ્સેતિ.

ઓહિતન્તિ સમોહિતં અન્તોગધં. તથાભૂતં પન તં તેન છન્નં હોતીતિ આહ ‘‘પટિચ્છન્ન’’ન્તિ.

સુવણ્ણવણ્ણોતિ સુવણ્ણવણ્ણવણ્ણોતિ અયમેત્થ અત્થોતિ આહ ‘‘જાતિહિઙ્ગુલકેના’’તિઆદિ. સ્વાયમત્થો આવુત્તિઞાયેન ચ વેદિતબ્બો. સરીરપરિયાયો ઇધ વણ્ણસદ્દોતિ અધિપ્પાયેન પઠમવિકપ્પં વત્વા તથારૂપાય પન રુળ્હિયા અભાવં મનસિ કત્વા વણ્ણધાતુપરિયાયમેવ વણ્ણસદ્દં ગહેત્વા દુતિયવિકપ્પો વુત્તો.

રજોતિ સુખુમરજો. જલ્લન્તિ મલીનભાવાવહો રેણુસઞ્ચયો. તેનાહ ‘‘મલં વા’’તિ. યદિ વિવટ્ટતિ, કથં ન્હાનાદીતિ આહ ‘‘હત્થધોવના’’તિઆદિ.

આવટ્ટપરિયોસાનેતિ પદક્ખિણાવટ્ટાય અન્તે.

બ્રહ્મુનો સરીરં પુરતો વા પચ્છતો વા અનોનમિત્વા ઉજુકમેવ ઉગ્ગતન્તિ આહ ‘‘બ્રહ્મા વિય ઉજુગત્તો’’તિ. પસ્સવઙ્કાતિ દક્ખિણપસ્સેન વા વામપસ્સેન વા વઙ્કા.

હત્થપિટ્ઠિઆદિવસેન સત્ત ઉસ્સદા એતસ્સાતિ સત્તુસ્સદો.

સીહસ્સ પુબ્બદ્ધં સીહપુબ્બદ્ધં, પરિપુણ્ણાવયવતાય સીહપુબ્બદ્ધં વિય સકલો કાયો અસ્સાતિ સીહપુબ્બદ્ધકાયો. સીહસ્સેવાતિ સીહસ્સ વિય. સણ્ઠન્તીતિ સણ્ઠહન્તિ. નાનાચિત્તેનાતિ વિવિધચિત્તેન. પુઞ્ઞચિત્તેનાતિ પારમિતાપુઞ્ઞચિત્તરૂપેન. ચિત્તિતોતિ સઞ્જાતચિત્તભાવો.

દ્વિન્નં કોટ્ટાનમન્તરન્તિ દ્વિન્નં પિટ્ઠિબાહાનં વેમજ્ઝં, પિટ્ઠિમજ્ઝસ્સ ઉપરિભાગો. ચિતં પરિપુણ્ણન્તિ અનિન્નભાવેન ચિતં, દ્વીહિ કોટ્ટેહિ સમતલતાય પરિપુણ્ણં. ઉગ્ગમ્માતિ ઉગ્ગન્ત્વા.

નિગ્રોધપરિમણ્ડલો વિય પરિમણ્ડલો નિગ્રોધપરિમણ્ડલો એકસ્સ પરિમણ્ડલસદ્દસ્સ લોપં કત્વા. ન હિ સબ્બો નિગ્રોધો મણ્ડલો. તેનાહ ‘‘સમક્ખન્ધસાખો નિગ્રોધો’’તિ. પરિમણ્ડલસદ્દસન્નિધાનેન વા પરિમણ્ડલોવ નિગ્રોધો ગય્હતીતિ પરિમણ્ડલસદ્દસ્સ લોપેન વિનાપિ અયમત્થો લબ્ભતીતિ આહ ‘‘નિગ્રોધો વિય પરિમણ્ડલો’’તિ. યાવતક્વસ્સાતિ ઓ-કારસ્સ વ-કારાદેસં કત્વા વુત્તં.

સમવટ્ટિતક્ખન્ધોતિ સમં સુવટ્ટિતક્ખન્ધો. કોઞ્ચા વિય દીઘગલા, બકા વિય વઙ્કગલા, વરાહા વિય પુથુલગલાતિ યોજના. સુવણ્ણાલિઙ્ગસદિસોતિ સુવણ્ણમયખુદ્દકમુદિઙ્ગસદિસો.

રસગ્ગસગ્ગીતિ મધુરાદિભેદં રસં ગસન્તિ અન્તો પવેસન્તીતિ રસગ્ગસા, રસગ્ગસાનં અગ્ગા રસગ્ગસગ્ગા, તા એતસ્સ સન્તીતિ રસગ્ગસગ્ગી. તેનાતિ ઓજાય અફરણેન, હીનધાતુકત્તા તે બહ્વાબાધા હોન્તિ.

‘‘હનૂ’’તિ સન્નિસ્સયદન્તાધારસ્સ સમઞ્ઞા, તં ભગવતો સીહહનુસદિસં, તસ્મા ભગવા સીહહનુ. તત્થ યસ્મા બુદ્ધાનં રૂપકાયસ્સ ધમ્મકાયસ્સ ચ ઉપમા નામ નિહીનુપમાવ, નત્થિ સમાનુપમા, કુતો અધિકૂપમા, તસ્મા અયમ્પિ નિહીનુપમાતિ દસ્સેતું ‘‘તત્થા’’તિઆદિ વુત્તં. તિભાગવસેન મણ્ડલતાય દ્વાદસિયં પક્ખસ્સ ચન્દસદિસાનિ.

દન્તાનં ઉચ્ચનીચતા અબ્ભન્તરબાહિરપસ્સવસેનપિ વેદિતબ્બા, ન અગ્ગવસેનેવ. તેનાહ ‘‘અયપટ્ટછિન્નસઙ્ખપટલં વિયા’’તિ. અયપટ્ટન્તિ ચ કકચં અધિપ્પેતં. વિસમાતિ વિસમસણ્ઠાના.

વિચ્છિન્દિત્વા વિચ્છિન્દિત્વા પવત્તસરતાય છિન્નસ્સરાપિ. અનેકાકારતાય ભિન્નસ્સરાપિ. કાકસ્સ વિય અમનુઞ્ઞસરતાય કાકસ્સરાપિ. અપલિબુદ્ધત્તાતિ અનુપદ્દુતવત્થુકત્તા. વત્થુન્તિ ચ અક્ખરુપ્પત્તિટ્ઠાનમાહ. અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતોતિ એત્થ અટ્ઠઙ્ગાનિ પરતો આગમિસ્સન્તિ. મઞ્જુઘોસોતિ મધુરસ્સરો.

કરવીકસદ્દો યેસં સત્તાનં સોતપથં ઉપગચ્છતિ, તે અત્તનો સરસમ્પત્તિયા પકતિં જહાપેત્વા અવસે કરોન્તો અત્તનો વસે વત્તેતિ, એવં મધુરોતિ દસ્સેન્તો ‘‘તત્રિદ’’ન્તિઆદિમાહ. તં પીતિન્તિ તં બુદ્ધગતં પીતિં. તેનેવ નીહારેન પુનપ્પુનં પવત્તન્તં અવિજહિત્વા વિક્ખમ્ભિતકિલેસા થેરાનં સન્તિકે લદ્ધધમ્મસ્સવનસપ્પાયા ઉપનિસ્સયસમ્પત્તિયા પરિપક્કઞાણતાય ‘‘સત્તહિ…પે… પતિટ્ઠાસી’’તિ. સત્તસતમત્તેન ઓરોધજનેન સદ્ધિં પદસાવ થેરાનં સન્તિકં ઉપગતત્તા ‘‘સત્તહિ જઙ્ઘાસતેહિ સદ્ધિ’’ન્તિ વુત્તં.

અભિનીલનેત્તોતિ અધિકનીલનેત્તો. અધિકનીલતા ચ સાતિસયં નીલભાવેન વેદિતબ્બા, ન નેત્તે નીલવણ્ણસ્સેવ અધિકભાવતોતિ આહ ‘‘ન સકલનીલનેત્તોવા’’તિઆદિ. પીતલોહિતવણ્ણા સેતમણ્ડલગતરાજિવસેન, નીલસેતકાળવણ્ણા પન તંતંમણ્ડલવસેનેવ વેદિતબ્બા.

ચક્ખુભણ્ડન્તિ અક્ખિદલન્તિ કેચિ, અક્ખિદલપત્તન્તિ અઞ્ઞે. અક્ખિદલેહિ પન સદ્ધિં અક્ખિબિમ્બન્તિ વેદિતબ્બં. એવઞ્હિ વિનિગ્ગતગમ્ભીરજોતનાપિ યુત્તા હોતિ.

ઉણ્ણાસદ્દો લોકે અવિસેસતો લોમપરિયાયો, ઇધ પન લોમવિસેસવાચકોતિ આહ ‘‘ઉણ્ણલોમ’’ન્તિ. નલાટમજ્ઝજાતાતિ નલાટમજ્ઝગતા. ઓદાતતાય ઉપમા, ન મુદુતાય. રજતપુબ્બુળકાતિ રજતમયતારકા.

દ્વે અત્થવસે પટિચ્ચ વુત્તન્તિ યસ્મા બુદ્ધા ચક્કવત્તિનો ચ પરિપુણ્ણનલાટતાય પરિપુણ્ણસીસબિમ્બતાય ચ ‘‘ઉણ્હીસસીસા’’તિ વુચ્ચન્તિ, તસ્મા તે દ્વે અત્થવસે પટિચ્ચ ‘‘ઉણ્હીસસીસો’’તિ ઇદં વુત્તં. ઇદાનિ તં અત્થદ્વયં ભગવતિ સુપ્પતિટ્ઠિતન્તિ દસ્સેતું ‘‘તથાગતસ્સહી’’તિઆદિ વુત્તં. સણ્હતમતાય સુવણ્ણવણ્ણતાય ચ રઞ્ઞો બદ્ધઉણ્હીસપટ્ટો વિય વિરોચતિ. કપ્પસીસાતિ દ્વિધાભૂતસીસા. ફલસીસાતિ ફલસદિસસીસા. અટ્ઠિસીસાતિ મંસસ્સ અભાવતો તચોપરિયોનદ્ધઅટ્ઠિમત્તસીસા. તુમ્બસીસાતિ લાબુસદિસસીસા. પબ્ભારસીસાતિ પિટ્ઠિભાગેન ઓલમ્બમાનસીસા. પુરિમનયેનાતિ પરિપુણ્ણનલાટતાપક્ખેન. ઉણ્હીસવેઠિતસીસો વિયાતિ ઉણ્હીસપટ્ટેન વેઠિતસીસપદેસો વિય. ઉણ્હીસં વિયાતિ છેકેન સિપ્પિના વિરચિતઉણ્હીસમણ્ડલં વિય.

કમ્મન્તિ યેન યેન કમ્મેન યં યં લક્ખણં નિબ્બત્તં, તં તં કમ્મં. કમ્મસરિક્ખકન્તિ તસ્સ તસ્સ લક્ખણસ્સ તંકમ્માનુરૂપતા. લક્ખણન્તિ તસ્સ મહાપુરિસલક્ખણસ્સ અવિપરીતસભાવો. લક્ખણાનિસંસન્તિ તં લક્ખણપટિલાભેન લદ્ધબ્બગુણો. ઇમાનિ કમ્માદીનીતિ ઇમાનિ અનન્તરં વુત્તાનિ કમ્મકમ્મસરિક્ખકાદીનિ દસ્સેત્વા તં સરૂપતો વિભાવેત્વા કથેતબ્બાનિ સંવણ્ણકેન.

રતનવિચિત્તસુવણ્ણતોરણં તસ્મિં કાલે મનુસ્સલોકે નત્થીતિ વુત્તં ‘‘દેવનગરે’’તિ. સબ્બસો સુપુપ્ફિતસાલરુક્ખો અસાધારણસોભો મનુસ્સૂપચારે ન લબ્ભતીતિ આહ ‘‘સેલન્તરમ્હી’’તિ. કિરિયાચારન્તિ કાયિકવાચસિકકિરિયાપવત્તિં.

૩૮૭. સતતપાટિહારિયન્તિ સતતં ચરિમભવે સબ્બકાલં લક્ખણનિબ્બત્તકકમ્માનુભાવહેતુકં બુદ્ધાવેણિકં પાટિહારિયં. બુદ્ધાનં અતિદૂરે પાદં નિક્ખિપિતુકામાનમ્પિ નાતિદૂરે એવ નિક્ખિપનં હોતીતિ ‘‘ન અતિદૂરે ઠપેસ્સામીતિ ઉદ્ધરતી’’તિ વુત્તં. પકતિસઞ્ચરણવસેનેતં વુત્તં, તાદિસેન પાદેન અનેકયોજને ઠપેસ્સામીતિ ઉદ્ધરણમ્પિ હોતિયેવ. અતિદૂરં હીતિઆદિ પમાણાતિક્કમે દોસદસ્સનં. એવં સતીતિ એવં દક્ખિણપાદવામપાદાનં યથાધિપ્પેતપતિટ્ઠિતટ્ઠાને સતિ. પદવિચ્છેદોતિ પદવારવિચ્છેદો. યાદિસં પસારેન્તો વામપાદસ્સ ઉદ્ધરણં પતિટ્ઠાનઞ્ચ, દક્ખિણપાદસ્સ તાદિસમેવ, ઇતિ નેસં ઉદ્ધરણપતિટ્ઠાનાનં સમાનતો અઞ્ઞમઞ્ઞભાવેન અનૂનાનધિકતાય વુત્તં ‘‘દક્ખિણપાદકિચ્ચં વામપાદેન નિયમિતં, વામપાદકિચ્ચં દક્ખિણપાદેન નિયમિત’’ન્તિ.

દિવાતિ ઉપકટ્ઠાય વેલાય. વિહારભત્તત્થાયાતિ વિહારે યથાવુદ્ધં ગહેતબ્બભત્તત્થાય. પચ્છતો આગચ્છન્તોતિ પકતિગમનેન પચ્છતો આગચ્છન્તો. ઓકાસં ન લભતીતિ પદનિક્ખેપટ્ઠાનં ન લભતિ. ઊરુપરિયાયો ઇધ સત્થિ-સદ્દોતિ આહ ‘‘ન ઊરું ઉન્નામેતી’’તિ. દણ્ડઙ્કુસં વુચ્ચતિ દીઘદણ્ડો અઙ્કુસો, તેન રુક્ખસાખં છિન્દતો પુરિસસ્સ યથા પચ્છાભાગેન પાદાનં ઓસક્કનં હોતિ, એવં ભગવતો પાદા ન ઓસક્કન્તીતિ આહ ‘‘રુક્ખસાખાછેદન…પે… ઓસક્કાપેતી’’તિ. ઓબદ્ધાનાબદ્ધટ્ઠાનેહિ પાદં કોટ્ટેન્તો વિયાતિ આબદ્ધટ્ઠાનેન અનાબદ્ધટ્ઠાનેન ચ પાદખણ્ડં કોટ્ટેત્વા થદ્ધં કરોન્તો વિય. ન ઇતો ચિતો ચ ચાલેતીતિ અપરાપરં ન ચાલેતિ. ઉસ્સઙ્ખપાદતાય સુખેનેવ પાદાનં પરિવત્તનતો નાભિતો પટ્ઠાય ઉપરિમકાયો ન ઇઞ્જતીતિ હેટ્ઠિમકાયોવ ઇઞ્જતિ. તેનાહ ‘‘ઉપરિમ…પે… નિચ્ચલો હોતી’’તિ. ન જાનાતિ અનિઞ્જનતો. કાયબલેનાતિ ગમનપયોગસઙ્ખાતેન કાયગતેન વિસેસબલેન. જવગમનહેતુભૂતેન વા કાયબલેન. તેનાહ ‘‘બાહા ખિપન્તો’’તિઆદિ. જવેન ગચ્છન્તો હિ બાહા ખિપતિ, સરીરતો સેદા મુચ્ચન્તિ. નાગાપલોકિતવસેનાતિ નાગસ્સ અપલોકનમિવ સકલકાયેનેવ પરિવત્તેત્વા અપલોકનવસેન.

અનાવરણઞાણસ્સાતિ અનાવરણઞાણબલેન દસ્સનસ્સ. અનાવરણવારો પન કાયે પતિટ્ઠિતરૂપદસ્સનમ્પિ અનાવરણમેવાતિ દસ્સનત્થં વુત્તો. ઇન્દખીલતો પટ્ઠાયાતિ નગરદ્વારે ઇન્દખીલતો પટ્ઠાય. પકતિઇરિયાપથેનેવાતિ ઓનમનાદિં અકત્વા ઉજુકગમનાદિના એવ. યદિ એવં કોટ્ઠકદ્વારગેહપ્પવેસે કથન્તિ આહ ‘‘દલિદ્દમનુસ્સાન’’ન્તિઆદિ. પરિવત્તેન્તેનાતિ નિપજ્જનત્થં કાયં પરિવત્તેન્તેન.

હત્થેહિ ગહેત્વાતિ ઉભોહિ હત્થેહિ ઉભોસુ કટિપ્પદેસેસુ પરિગ્ગહેત્વા. પતતિ નિસીદનટ્ઠાને નિપજ્જનવસેન પતતિ. ઓરિમં અઙ્ગં નિસ્સાય નિસિન્નોતિ પલ્લઙ્કમાભુજિત્વા ઉક્કુટિકનિસજ્જાય ઉપરિમકાયં હેટ્ઠિમકાયે પતિટ્ઠપેન્તોયેવ ભારીકરણવસેન ઓરિમઙ્ગં નિસ્સાય નિસિન્નો. ઘંસન્તોતિ આનિસદદેસેન આસનટ્ઠાનં ઘંસન્તો. પારિમઙ્ગન્તિ સત્થિભાગસમ્મદ્દં આનિસદપદેસં. તથેવાતિ ઘંસન્તો એવ. ઓલમ્બકં ધારેન્તો વિયાતિ ઓલમ્બકસુત્તં ઓતારેન્તો વિય. તેન ઉજુકમેવ નિસીદનમાહ. સરીરસ્સ ગરુકભાવહેતૂનં દૂરતો સમુપાયિતભાવેન સલ્લહુકભાવતો તૂલપિચું ઠપેન્તો વિય.

અપ્પેસક્ખાનં મહાનુભાવગેહપ્પવેસે સિયા છમ્ભિતત્તં, ચિત્તક્ખોભો, દરથવસેન નાનપ્પકારકપ્પનં, ભયવસેન તણ્હાવસેન પરિતસ્સનં, તં સબ્બં ભગવતો નત્થીતિ દસ્સેતું પાળિયં ‘‘ન છમ્ભતી’’તિઆદિ (મ. નિ. ૨.૩૮૭) વુત્તન્તિ આહ ‘‘ન છમ્ભતી’’તિઆદિ.

ઉદકં દીયતિ એતેનાતિ ઉદકદાનં, ભિઙ્કારાદિ ઉદકભાજનં. બદ્ધં કત્વાતિ હત્થગતમત્તિકં વિય અત્તનો વસે અવત્તન્તં કત્વા. પરિવત્તેત્વાતિ કુજ્જિત્વા. વિછડ્ડયમાનો ઉદકસ્સ વિક્ખિપનવસેન છડ્ડયમાનો.

તથા ન ગણ્હાતિ, બ્યઞ્જનમત્તાય એવ ગણ્હન્તો. ભત્તં વા અમનાપન્તિ આનેત્વા યોજના. બ્યઞ્જનેન આલોપઅતિનામનં, આલોપેન બ્યઞ્જનઅતિનામનન્તિ ઇમેસુ પન દ્વીસુ પઠમમેવ અસારુપ્પતાય અનિટ્ઠં વજ્જેતબ્બન્તિ પાળિયં પટિક્ખિત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. સબ્બત્થેવાતિ સબ્બસ્મિં આહરિતબ્બવત્થુસ્મિં સુપણીતભાવેન રસો પાકટો હોતિ ઞાણેન પરિઞ્ઞાતત્તા. રસગેધો પન નત્થિ સેતુઘાતત્તા.

અસ્સાતિ ‘‘નેવ દવાયા’’તિઆદિપદસ્સ. વુત્તમેતન્તિ ‘‘વિસુદ્ધિમગ્ગે વિનિચ્છયો આગતો’’તિ સબ્બાસવસુત્તે (મ. નિ. ૧.૨૩) સંવણ્ણયન્તેન વુત્તમેતં, તસ્મા ન એત્થ તં વત્તબ્બન્તિ અધિપ્પાયો, તસ્મા યો તસ્મિં તસ્મિં વિનિચ્છયે વિસેસવાદો ઇચ્છિતબ્બો. સો પરમત્થમઞ્જૂસાય વિસુદ્ધિમગ્ગવણ્ણનાય વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો. પત્તસ્સ ગહણટ્ઠાનન્તિ હત્થેન પત્તસ્સ ગહણપદેસં. વિનિવત્તિત્વાતિ પત્તે સબ્બં આમિસગતં સદ્ધિં ભત્તેન વિનિવત્તિત્વા ગચ્છતિ. પમાણાતિક્કન્તન્તિ કેલાયનવસેન અતિક્કન્તપમાણં આરક્ખં ઠપેતિ. ચીવરભોગન્તરન્તિ ચીવરપટલન્તરં. ઉદરેન અક્કમિત્વાતિ ઉદરેનેવ સન્નિરુમ્ભિત્વા.

અપ્પત્તકાલં અભિમુખં નામેતિ ઉપનામેતીતિ અતિનામેતિ, પત્તકાલં અતિક્કામેન્તો નામેતિ અપનેતીતિ અતિનામેતિ. ઉભયમ્પિ એકજ્ઝં ગહેત્વા પાળિયં ‘‘ન ચ અનુમોદનસ્સ કાલમતિનામેતી’’તિ વુત્તન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘યો હી’’તિઆદિમાહ.

વેગગમનેન પટિસંમુઞ્ચિત્વા ધાવિત્વા ગચ્છતિ. અચ્ચુક્કટ્ઠન્તિ અતિવિય ઉદ્ધં કત્વા કડ્ઢિતપારુતં. તેનાહ ‘‘યો હિ યાવ હનુકટ્ઠિતો…પે… હોતી’’તિ. અચ્ચોક્કટ્ઠન્તિ અતિવિય હેટ્ઠા કત્વા કડ્ઢિતપારુતં. તેનાહ ‘‘યાવ ગોપ્ફકા ઓતારેત્વા’’તિ. ઉભતો ઉક્ખિપિત્વાતિ દક્ખિણતો વામતોતિ ઉભોસુ પસ્સેસુ ઉત્તરાસઙ્ગં ઉક્ખિપિત્વા. થનન્તિ દક્ખિણથનં.

વિસ્સટ્ઠોતિ વિમુત્તો. તેનાહ ‘‘વિસ્સટ્ઠત્તાયેવ ચેસ વિઞ્ઞેય્યો’’તિ. યસ્મા અમુત્તવાદિનો વચનં અવિસ્સટ્ઠતાય ન સિનિય્હતિ, ન એવં મુત્તવાદિનોતિ આહ ‘‘સિનિદ્ધો’’તિ. વિઞ્ઞેય્યોતિ સુપરિબ્યત્તતાય અક્ખરતો ચ બ્યઞ્જનતો ચ વિઞ્ઞાતું સક્કુણેય્યો. તેનાહ ‘‘પાકટો’’તિ. વિઞ્ઞાપનિયોતિ વિજાનિતબ્બો. બ્યઞ્જનવસેનેવ ચેત્થ વિઞ્ઞેય્યતા વેદિતબ્બા ઘોસસ્સ અધિપ્પેતત્તા. મધુરોતિ પિયો પેમનીયો અપલિબુદ્ધો. સવનમરહતિ, સવનસ્સ સોતસ્સ હિતોતિ વા સવનીયો. સમ્પિણ્ડિતોતિ સહિતો. ભગવતો હિ સદ્દો ઉપ્પત્તિટ્ઠાનકતાસઞ્ચિતત્તા સહિતાકારેનેવ આપાથમાગચ્છતિ, ન અયોસલાકાય પહટકંસથાલં વિય વિપ્પકિણ્ણો. તેનાહ ‘‘અવિસારી’’તિ. ગમ્ભીરોતિ યથા ગમ્ભીરવત્થુપરિચ્છિન્દનેન ઞાણસ્સ ગમ્ભીરસમઞ્ઞા, એવં ગમ્ભીરટ્ઠાનસમ્ભવતો સદ્દસ્સ ગમ્ભીરસમઞ્ઞાતિ આહ ‘‘ગમ્ભીરોતિ ગમ્ભીરસમુટ્ઠિતો’’તિ. નિન્નાદવાતિ સવિસેસં નિન્નાદવા. સ્વાયં વિસેસો ગમ્ભીરભાવસિદ્ધોતિ આહ ‘‘ગમ્ભીરત્તાયેવ ચેસ નિન્નાદી’’તિ. એવમેત્થ ચત્તારિ અઙ્ગાનિ ચતુરઙ્ગનિપ્ફાદીનિ વેદિતબ્બાનિ. અકારણા મા નસ્સીતિ બુદ્ધાનુભાવેન વિય સરસ્સ પરિસપરિયન્તતા વુત્તા, ધમ્મતાવસેનેવ પન સા વેદિતબ્બા તસ્સ મૂલકારણસ્સ તથા અવટ્ઠિતત્તા.

પચ્ચોસક્કિત્વાતિ પટિનિવત્તિત્વા. સમુસ્સિતકઞ્ચનપબ્બતં વિય ઉપરિ ઇન્દનીલરતનવિતતસિખં વિજ્જુલ્લતાભૂસિતં. મહાપથવીઆદયો સત્થુગુણપટિભાગતાય નિદસ્સનં, કેવલં મહન્તતામત્તં ઉપાદાય નિદસ્સિતા.

૩૯૦. અપ્પટિસંવિદિતોતિ અનારોચિતો. આગમનવસેન ચેત્થ પટિસંવેદિતન્તિ આહ ‘‘અવિઞ્ઞાતઆગમનો’’તિ. ઉગ્ગતભાવન્તિ કુલભોગવિજ્જાદીહિ ઉળારભાવં. અનુદ્દયસમ્પન્નાતિ કારુણિકા.

૩૯૧. સહસાવ ઓકાસકરણેન ઉચ્ચકુલીનતા દીપિતા હોતીતિ આહ ‘‘વેગેન ઉટ્ઠાય દ્વિધા ભિજ્જિત્વા’’તિઆદિ.

નારિસમાનનામન્તિ ઇત્થિઅત્થજોતકનામં. તેનાહ ‘‘ઇત્થિલિઙ્ગ’’ન્તિ. અવ્હાતબ્બાતિ કથેતબ્બા.

૩૯૪. એકનીહારેનેવ અટ્ઠ પઞ્હે બ્યાકરોન્તો. ‘‘પુબ્બેનિવાસં…પે… પવુચ્ચતી’’તિ ઇમિના પુબ્બેનિવાસસ્સ વિદિતકારણં વુત્તન્તિ આહ ‘‘તસ્સ પુબ્બેનિવાસો પાકટો’’તિ. દિબ્બચક્ખુઞાણં કથિતં તસ્સ પરિભણ્ડઞાણભાવતો યથાકમ્મૂપગઞાણસ્સ. ‘‘જાતિક્ખયં પત્તો, અભિઞ્ઞા વોસિતો’’તિ ચ વુત્તત્તા મુનીતિ અસેક્ખમુનિ ઇધાધિપ્પેતોતિ આહ ‘‘અરહત્તઞાણમોનેય્યેન સમન્નાગતો’’તિ.

કિલેસરાગેહિ કિલેસવિવણ્ણતાહિ. જાતિક્ખયપ્પત્તત્તા ‘‘અથો જાતિક્ખયં પત્તો’’તિ વુત્તત્તા. અભિજાનિત્વાતિ અભિવિસિટ્ઠતાય અગ્ગમગ્ગપઞ્ઞાય ઞત્વા. ઇદાનિ પટિસમ્ભિદાયં આગતનયેન પરિઞ્ઞાપહાનભાવનાસચ્છિકિરિયાસમાપત્તીનં પારગમનેન પારગૂતિ અયમેત્થ અત્થોતિ દસ્સેતું ‘‘પારગૂતિ વા’’તિઆદિ વુત્તં. અભિઞ્ઞેય્યધમ્માનં જાનનવસેન અભિઞ્ઞાપારગૂ. તાદિસોતિ યાદિસો ‘‘પારગૂ સબ્બધમ્માન’’ન્તિ પદદ્વયેન વુત્તો, તાદિસો. છહિ આકારેહીતિ પજાનનાદીહિ યથાવુત્તેહિ છહિ આકારેહિ.

કામઞ્ચેત્થ દ્વે એવ પુચ્છાગાથા દ્વે ચ વિસ્સજ્જનાગાથા, પુચ્છાપટિપાટિયા પન અસઙ્કરતો ચ વિસ્સજ્જનં પવત્તતિ, તં નિદ્ધારેતું કિં પનાતિઆદિ વુત્તં. વેદેહિ ગતત્તાતિ વેદેહિ મગ્ગઞાણેહિ પારઙ્ગતત્તા. પુબ્બેનિવાસન્તિઆદીહિ વિજ્જાનં અત્થિતાય બોધિતત્તા. પાપધમ્માનન્તિ છત્તિંસપાપધમ્માનં સોત્થાનં મગ્ગં પાપનેન નિસ્સેસતો સોધિતત્તા.

૩૯૫. ધમ્મો નામ અરહત્તમગ્ગો કુસલધમ્મેસુ ઉક્કંસપારમિપ્પત્તિયા ઉક્કટ્ઠનિદ્દેસેન. તસ્સ અનુરૂપધમ્મભાવતો અનુધમ્મો નામ હેટ્ઠિમમગ્ગફલધમ્મા. યો સત્થુ સન્તિકે ધમ્મં સુત્વા યથાનુસિટ્ઠં ન પટિપજ્જતિ, સો તથાગતં ધમ્માધિકરણં વિહેઠેતિ નામ. યો પન પટિપજ્જન્તો ચ દન્ધાભિઞ્ઞતાય કમ્મટ્ઠાનસોધનત્થં અન્તરન્તરા ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા અનેકવારં કથાપેતિ, સો એત્તાવતા ધમ્માધિકરણં તથાગતં વિહેઠેતીતિ ન વત્તબ્બો. ન હિ ભગવતો ધમ્મદેસનાય પરિસ્સમો અત્થિ, અયઞ્ચ અત્થો મહાસુદસ્સનસુત્તાદીહિ (દી. નિ. ૨.૨૪૧ આદયો) દીપેતબ્બો, તસ્મા – ‘‘સચ્ચધમ્મસ્સ અનુધમ્મ’’ન્તિ વત્તબ્બે વુત્તમેવ બ્યતિરેકમુખેન વિભાવેતું ‘‘ન ચ મં ધમ્માધિકરણં વિહેસેસી’’તિ વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. તત્થ પરિનિબ્બાયીતિ પરકાલે ચેત્થ પરિનિબ્બાનમ્પિ સઙ્ગય્હતિ, તં પન ઇમસ્મિં ગહિતમેવ હોતીતિ આહ ‘‘દેસનાય અરહત્તેનેવ કૂટં ગહિત’’ન્તિ.

બ્રહ્માયુસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

૨. સેલસુત્તવણ્ણના

૩૯૬. કેણિયોતિ તસ્સ નામં, પુબ્બે કેણિયા જીવિકાકપ્પનતોતિ વદન્તિ. જટિલોતિ જટાધરો. બ્રાહ્મણજાતિકત્તા કોટિસારતાય ચ બ્રાહ્મણમહાસાલો. પયોજેત્વા નિસ્સયો હુત્વા વસતિ, રત્તિં કામસમ્પત્તિં અનુભવતીતિ વા યોજના. સુસઙ્ખતન્તિ સપ્પિમધુસક્કરાદીહિ ચેવ મરિચસિઙ્ગીવેરાદીહિ ચ સુટ્ઠુ અભિસઙ્ખતં.

પટિક્ખેપપસન્નતાયાતિ અહોવતાયં અપ્પિચ્છો, યો નિમન્તિયમાનોપિ ન સાદિયતીતિ ઉપનિમન્તિયમાનસ્સ પટિક્ખેપે તિત્થિયાનં પસન્નભાવતોતિ. તં કથં? વિરુદ્ધમેતન્તિ ‘‘અકારણમેત’’ન્તિ પટિક્ખિપતિ.

૩૯૮. કપ્પસહસ્સેહિપિ…પે… અહોસીતિ ઇદં નાનુસ્સવસિદ્ધં અનુમાનગ્ગહણં સન્ધાયાહ. પદેતિ ઉત્તરપદલોપેન નિદ્દેસોતિ આહ ‘‘પદપ્પમાણે’’તિ. પજ્જતિ નિક્ખિપતિ એત્થાતિ વા પદં પકતિયા પાદનિક્ખિપટ્ઠાનં, તસ્મિં પદે. કીળાપસુતતાદિના પમાદં આપજ્જતિ. બોધિસત્તચારિકન્તિ દુક્કરચરિયં સન્ધાય વદતિ.

૩૯૯. પરિપુણ્ણતાયાતિ અનૂનતાય. અહીનઙ્ગતાયાતિ અવેકલ્લભાવતો. રોચતીતિ રુચિ, દેહપ્પભા, સોભણા રુચિ એતસ્સાતિ સુરુચિ. આરોહસમ્પત્તિ કાયસ્સ પમાણયુત્તઉચ્ચતા. પરિણાહસમ્પત્તિ કિસથૂલભાવવજ્જિતપરિણાહતા. સણ્ઠાનસમ્પત્તિ અવયવાનં સુસણ્ઠિતતા. ચારુદસ્સનોતિ પિયદસ્સનો તેનાહ ‘‘સુચિરમ્પી’’તિઆદિ. સુવણ્ણસદિસવણ્ણોતિ જાતિહિઙ્ગુલકેન મદ્દિત્વા સિલાનિઘંસેનેવ પરિકમ્મં કત્વા ઠપિતઘનસુવણ્ણરૂપવણ્ણો. મહાપુરિસભાવં બ્યઞ્જેન્તિ પકાસેન્તીતિ બ્યઞ્જનાનિ, મહાપુરિસલક્ખણાનીતિ આહ ‘‘પઠમં વુત્તબ્યઞ્જનાનેવા’’તિ.

પુબ્બે વુત્તન્તિ ‘‘સુરુચી’’તિ પુબ્બે વુત્તં, ‘‘આદિચ્ચોવ વિરોચસી’’તિ પુન વુત્તં. ‘‘ચારુદસ્સનો સુવણ્ણવણ્ણોસી’’તિ પુબ્બે વુત્તં, ‘‘કલ્યાણદસ્સનો ભિક્ખુ કઞ્ચનાભત્તચો’’તિ પુન વુત્તન્તિ ઇમમત્થં સન્ધાયાહ ‘‘ઉત્તરગાથાયપિ એસેવ નયો’’તિ. સાતિસયં ઉત્તમવણ્ણે વણ્ણેત્વા ઉત્તમવણ્ણિનોતિ પદેન સન્તં પકાસેતીતિ આહ ‘‘ઉત્તમવણ્ણસમ્પન્નસ્સા’’તિ. ઉત્તમસારથીતિ સેટ્ઠપુરિસસારથિ. તત્થ તત્થ જમ્બુવનસણ્ડમણ્ડિતતાય જમ્બુદીપો ‘‘જમ્બુસણ્ડો’’તિ વુચ્ચતિ. ઇસ્સરિયન્તિ ચક્કવત્તિસ્સરિયં.

જાતિખત્તિયાતિ જાતિમન્તો ખત્તિયા. રાજાભિરાજાતિ એત્થ અભિ-સદ્દો પૂજત્થોતિ આહ ‘‘રાજૂનં પૂજનીયો’’તિ.

અપ્પમાણાતિ અપરિમાણા લોકધાતુયો. ‘‘યાવતા પન આકઙ્ખેય્યા’’તિ (અ. નિ. ૩.૮૧) હિ વુત્તં. ધમ્મરાજા અનુત્તરોતિ એત્થ વુત્તઅનુત્તરભાવં ‘‘યાવતા હી’’તિઆદિના પાકટતરં કત્વા ધમ્મરાજભાવં વિભાવેતું ‘‘સ્વાહ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. ધમ્મેનાતિ પટિવેધધમ્મેન. તેનાહ ‘‘અનુત્તરેનેવા’’તિ. અનુત્તરેનાતિ વિસિટ્ઠેન ઉત્તમેન. ઇમસ્મિં પક્ખે ધમ્મેનાતિ પટિપત્તિધમ્મેનાતિપિ સઙ્ગય્હતિ. પરિયત્તિધમ્મેનાતિ દેસનાધમ્મેન આણાચક્કં પવત્તેમીતિ યોજના. દેસનાઞાણપટિવેધઞાણવિભાગં ધમ્મચક્કમેવ વા. અપ્પટિવત્તિયન્તિ પટિવત્તિતું અસક્કુણેય્યં.

તથાગતેન જાતોતિ તથાગતેન હેતુના અરિયાય જાતિયા જાતો. હેતુઅત્થે કરણવચનં. અનુજાતોતિ ચ વુત્તે અનુ-સદ્દસ્સ વસેન તથાગતન્તિ ચ ઉપયોગવચનમેવ હોતિ, સો ચ અનુ-સદ્દો હેતુઅત્થજોતકોતિ આહ ‘‘તથાગતં હેતું અનુજાતો’’તિ. અવઞ્ઞાતબ્બભાવેન જાતોતિ અવજાતો દુપ્પટિપન્નત્તા. તેનાહ ‘‘દુસ્સીલો’’તિ. તથા હિ વુત્તં કોકાલિકં આરબ્ભ ‘‘પુરિસન્તકલિ અવજાતો’’તિ. પુત્તો નામ ન હોતિ તસ્સ ઓવાદાનુસાસનિયં અટ્ઠિતત્તા. એવમાહાતિ ‘‘અનુજાતો તથાગત’’ન્તિ એવમાહ.

વિજ્જાતિ મગ્ગવિજ્જા. ઉક્કટ્ઠનિદ્દેસેન વિમુત્તીતિ ફલવિમુત્તિ. નનુ ચ મગ્ગો ભાવેતબ્બેન ગહિતોતિ? સચ્ચં ગહિતો, સબ્બે ચ પન સત્ત ધમ્મા અભિઞ્ઞેય્યાતિ વિજ્જાય અભિઞ્ઞેય્યભાવો વુત્તો. ઇમિના વા નયેન સબ્બેસમ્પિ અભિઞ્ઞેય્યભાવો વુત્તો એવાતિ વેદિતબ્બો. ફલેન વિના હેતુભાવસ્સેવ અભાવતો હેતુવચનેન ફલસિદ્ધિ, નિરોધસ્સ ચ સમ્પાપનેન મગ્ગસ્સ હેતુભાવો. દુક્ખસ્સ નિબ્બત્તનેન તણ્હાય સમુદયભાવોતિ ઇમમત્થં સઙ્ગહિતમેવ અત્થતો આપન્નત્તા. યુત્તહેતુનાતિ યુત્તિયુત્તેન હેતુના બુદ્ધભાવં સાધેતિ સચ્ચવિનિમુત્તસ્સ બુજ્ઝિતબ્બસ્સ અભાવતો સચ્ચસમ્બોધનેનેવ ચ તસ્સ અનવસેસતો બુદ્ધત્તા. અત્થવચનઞ્ચેતં, પયોગવચનાનિ પન – બ્રાહ્મણ, અહં સમ્માસમ્બુદ્ધો સબ્બથા અવિપરીતધમ્મદેસનો, સમ્માસમ્બુદ્ધત્તા સબ્બત્થ અવિપરીતમાચિક્ખતિ યથાહં સબ્બમગ્ગદેસકોતિ. કિં પન ભગવા સયમેવ અત્તનો સમ્માસમ્બુદ્ધભાવં આરોચેતીતિ? મહાકરુણાય અઞ્ઞેસં મહાવિસયતો. તત્થ ‘‘એકોમ્હિ સમ્માસમ્બુદ્ધો, સબ્બાભિભૂ સબ્બવિદૂહમસ્મી’’તિઆદીનિ (મહાવ. ૧૧; મ. નિ. ૧.૨૮૫; ૨.૩૪૧; કથા. ૪૦૫) સુત્તપદાનિ ઇદમેવ ચ સુત્તપદં એતસ્સ અત્થસ્સ સાધકં.

સલ્લકન્તનોતિ સલ્લાનં સમુચ્છિન્નત્તા. રોગસ્સાતિ કિલેસરોગસ્સ. તસ્માતિ અપુનપવત્તિપાદનેન તિકિચ્છનતો. બ્રહ્મં વા સેટ્ઠં સમ્માસમ્બોધિં પત્તોતિ બ્રહ્મભૂતો. એવં આગતાયાતિ ઇમિના –

‘‘કામા તે પઠમા સેના, દુતિયા અરતિ વુચ્ચતિ;

તતિયા ખુપ્પિપાસા તે, ચતુત્થી તણ્હા પવુચ્ચતિ.

થિનમિદ્ધં તેપઞ્ચમં થિનમિદ્ધં તે, છટ્ઠા ભીરૂ પવુચ્ચતિ;

સત્તમી વિચિકિચ્છા તે, મક્ખો થમ્ભો તે અટ્ઠમો.

લાભો સિલોકો સક્કારો, મિચ્છાલદ્ધો ચ યો યસો;

યો ચત્તાનં સમુક્કંસે, પરે ચ અવજાનતિ;

એસા નમુચિ તે સેના, કણ્હસ્સાભિપ્પહારિની’’તિ. (સુ. નિ. ૪૩૮-૪૪૧);

એવં વુત્તં નવવિધં સેનં સઙ્ગય્હતિ. વસે વત્તેત્વાતિ સમુચ્છિન્દનેન અનુપ્પાદતાપાદનેન વસે વત્તેત્વા. કુતોચિ અભયો નિબ્ભયો.

સયમેવ દટ્ઠબ્બન્તિ યેન યેન અધિગતો, તેન તેન પરસદ્ધાય ગન્તબ્બં હિત્વા અસમ્મોહતો પચ્ચવેક્ખણાઞાણેનેવ સામં દટ્ઠબ્બં. તેનાહ ‘‘પચ્ચક્ખ’’ન્તિ. પસટ્ઠા દિટ્ઠિ સન્દિટ્ઠિ. યથા રથેન જયતીતિ રથિકો, એવં ઇદં મગ્ગબ્રહ્મચરિયં સન્દિટ્ઠિયા જયતીતિ સન્દિટ્ઠિકં. અથ વા દિટ્ઠન્તિ દસ્સનં વુચ્ચતિ, દિટ્ઠમેવ સન્દિટ્ઠં, સન્દસ્સનન્તિ અત્થો. સન્દિટ્ઠં અરહતીતિ સન્દિટ્ઠિકો યથા વત્થયુગં અરહતીતિ વત્થયુગિકો. સન્દિટ્ઠિકં ફલદાનં સન્ધાય નાસ્સ કાલોતિ અકાલં, અકાલમેવ અકાલિકં, ન કાલન્તરં ખેપેત્વા ફલં દેતિ, અત્તનો પન પવત્તિસમનન્તરમેવ ફલં દેતીતિ અત્થો. અથ વા અત્તનો ફલપ્પદાને પકટ્ઠો કાલો પત્તો અસ્સાતિ કાલિકો, લોકિયો કુસલધમ્મો, ઇદં પન સમનન્તરફલત્તા ન કાલિકં.

૪૦૦. ‘‘મહાયઞ્ઞં પવત્તયી’’તિઆદીસુ કેવલં દાનધમ્માદીસુ યઞ્ઞપરિયાયસમ્ભવતો ‘‘બ્રાહ્મણાનં યઞ્ઞાભાવતો’’તિ વુત્તં. બ્રાહ્મણા હિ ‘‘અગ્ગિમુખા દેવા’’તિ અગ્ગિજુહનપુબ્બકં યઞ્ઞં વિદહન્તિ. તેનાહ ‘‘અગ્ગિજુહનપ્પધાનાતિ અત્થો’’તિ ‘‘ભૂર્ભુવ? સ્વ?’’ ઇતિ સાવિત્તી પુબ્બકત્તા મુખં પુબ્બઙ્ગમં. ‘‘મુખમિવ મુખ’’ન્તિઆદીસુ વિય ઇધાપિ પધાનપરિયાયો મુખસદ્દોતિ દસ્સેન્તો ‘‘મનુસ્સાનં સેટ્ઠતો રાજા ‘મુખ’ન્તિ વુત્તો’’તિ આહ. આધારતોતિ ઓગાહન્તીનં નદીનં આધારભાવતો પટિસરણતો ગન્તબ્બટ્ઠાનભાવતો. સઞ્ઞાણતોતિ ચન્દયોગવસેન અજ્જ અસુકનક્ખત્તન્તિ પઞ્ઞાયનતો. આલોકકરણતોતિ નક્ખત્તાનિ અભિભવિત્વા આલોકકરણતો. સોમ્મભાવતોતિ સીતહિમવાસીતવાતૂપક્ખરભાવતો. તપન્તાનન્તિ દીપસિખા અગ્ગિજાલા અસનિવિચક્કન્તિ એવમાદીનં વિજ્જલન્તાનં. આયમુખં અગ્ગદક્ખિણેય્યભાવેન.

દિબ્બચક્ખુ ધમ્મચક્ખુ પઞ્ઞાચક્ખુ બુદ્ધચક્ખુ સમન્તચક્ખૂતિ ઇમેહિ પઞ્ચહિ ચક્ખૂહિ. તે સરણસ્સાતિ તે સરણસ્સ ચ, તે સરણભાવમૂલકત્તા ઇતરદ્વયસ્સ ચ, યથાવુત્ત તે-પદેન વુત્તત્થતો પરસ્સ ચાતિ અત્થો. ઇદં વુત્તં હોતિ – ‘‘તે તુય્હં, ઇતરસ્સ ચ સરણસ્સ અહો આનુભાવો’’તિ. આવુત્તિવસેન વા તે સરણસ્સાતિ એત્થ અત્થો વિભાવેતબ્બો – તુય્હં સરણભૂતસ્સ ચ ઇતરસરણસ્સ ચ આનુભાવોતિ. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

સેલસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

૩. અસ્સલાયનસુત્તવણ્ણના

૪૦૧. અઞ્ઞમઞ્ઞવિસિટ્ઠત્તા વિસદિસં રજ્જં વિરજ્જં, વિરજ્જતો આગતા, તત્થ જાતાતિ વા વેરજ્જકા, એવં જાતા ખો પન તે, યસ્મા વત્થાભરણાદિવિભાગેન નાનપ્પકારા હોન્તિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘નાનાવેરજ્જકાન’’ન્તિ. અટ્ઠકથાયં પન વેરજ્જસ્સેવ વસેન નાનપ્પકારતા વુત્તા. યઞ્ઞુપાસનાદિનાતિ યઞ્ઞાનુભવનમન્તજ્ઝેનદક્ખિણપરિયેસનાદિના. ચતુવણ્ણસાધારણન્તિ ખત્તિયાદીનં ચતુન્નં વણ્ણાનં સાધારણં સંસારસુદ્ધિપાપતસ્સનં. ન્હાનસુદ્ધિયાતિ તિત્થસમુદ્દખાતેસુ મન્તજપ્પનપુબ્બકં સાયંતતિયઉદકોરોહનાદિન્હાનસુદ્ધિયા. ભાવનાસુદ્ધિયાતિ પરમજોતિભૂતાય પુરિસભાવનાસઙ્ખાતાય સુદ્ધિયા. વાપિતસિરોતિ ઓરોપિતકેસો. તમેવ હિ સિરો વાપિતન્તિ વુચ્ચતિ.

સભાવવાદીતિ યથાભૂતવાદી. પબ્બજન્તાતિ બ્રાહ્મણપબ્બજ્જં ઉપગચ્છન્તા, તસ્મા બ્રાહ્મણાનં પબ્બજ્જાવિધાનં સિક્ખન્તેન ભોતા ‘‘બ્રાહ્મણાવ સુજ્ઝન્તિ, નો અબ્રાહ્મણા’’તિ અયં વિધિ સહેતુકો સઉપાદાનો સક્કચ્ચં ઉગ્ગહિતો, તસ્મા તુય્હં પરાજયો નત્થિ…પે… એવમાહંસુ.

૪૦૨. લદ્ધિભિન્દનત્થન્તિ ‘‘બ્રાહ્મણાવ બ્રહ્મુનો પુત્તા ઓરસા મુખતો જાતા બ્રહ્મજા’’તિ એવં પવત્તલદ્ધિયા વિનિવેઠનત્થં. પુત્તપટિલાભત્થાયાતિ ‘‘એવં મયં પેત્તિકં ઇણધારં સોધેય્યામા’’તિ લદ્ધિયં ઠત્વા પુત્તપટિલાભત્થાય. અયઞ્હેત્થ અધમ્મિકાનં બ્રાહ્મણાનં અજ્ઝાસયો. નેસન્તિ બ્રાહ્મણાનં. સચ્ચવચનં સિયાતિ ‘‘બ્રહ્મુનો પુત્તા’’તિઆદિવચનં સચ્ચં યદિ સિયા બ્રાહ્મણીનં…પે… ભવેય્ય, ન ચેતં અત્થિ. મહાબ્રહ્મુનો મુખતો જાતોતિ વાદચ્છેદકવાદો મુખતોજાતચ્છેકવાદો. અસ્સલાયનોવિઞ્ઞૂ જાતિકો ‘‘નિરક્ખેપં સમણેન ગોતમેન વુત્ત’’ન્તિ જાનન્તોપિ સહગતાનં બ્રાહ્મણાનં ચિત્તાનુરક્ખણત્થં ‘‘કિઞ્ચાપિ ભવં ગોતમો’’તિઆદિમાહ.

૪૦૩. ઇદાનિ બ્રાહ્મણોવ સેટ્ઠો વણ્ણોતિ વાદં ભિન્દિતું ‘‘સુતં તે યોનકકમ્બોજેસૂ’’તિઆદિ આરદ્ધં. યદિ બ્રાહ્મણોવ સેટ્ઠો વણ્ણો, સબ્બત્થ બ્રાહ્મણોવ સેટ્ઠો ભવેય્ય, અથ કસ્મા યોનકકમ્બોજાદિજનપદેસુ બ્રાહ્મણાનં સેટ્ઠભાવો નત્થિ? એવઞ્હિ તત્થ વણ્ણા, તસ્મા ‘‘બ્રાહ્મણોવ સેટ્ઠો’’તિ લદ્ધિમત્તમેતં. તેસુ હિ જનપદેસુ જના એકજ્ઝં સન્નિપતિત્વા સમ્મન્તયિત્વા કતિકં અકંસુ, દાસં સામિકં કત્વા ઇતરે સબ્બે તં પૂજેત્વા તસ્સ વસે વત્તન્તિ, યો તેસં અય્યો હોતિ ઇતરે સબ્બે તસ્સ દાસા હોન્તિ, તે કતિપયસંવચ્છરાતિક્કમેન તસ્સ કિઞ્ચિ દોસં દિસ્વા તં તતો ઠાનતો અપનેત્વા અઞ્ઞં ઠપેન્તિ, ઇતિ સો અય્યો હુત્વા દાસો હોતિ, ઇતરો દાસો હુત્વા અય્યો હોતિ, એવં તાવ કેચિ ‘‘અય્યો હુત્વા દાસો હોતિ, દાસો હુત્વા અય્યો હોતી’’તિ એત્થ અત્થં વદન્તિ. અટ્ઠકથાયં પન પુરિમવસેનેવ તમત્થં દસ્સેતું ‘‘બ્રાહ્મણો સભરિયો’’તિઆદિ વુત્તં. વયપ્પત્તે પુત્તે અસતીતિ ઇદં વક્ખમાનસ્સ દારકસ્સ દાયજ્જસામિકભાવસ્સ તાવ દસ્સનં. માતિતો સુદ્ધોતિ એત્થ યો માતિતો સુદ્ધત્તા અય્યો, પિતિતો અસુદ્ધત્તા દાસો હોતિ, સો એવ પિતિતો અસુદ્ધત્તા દાસો હુત્વા માતિતો અય્યો હોતીતિ જાતિં સમ્ભેદેતિ. સોવ સબ્બેન સબ્બં હોતીતિ ન સક્કા વત્તુન્તિ અપરે. કો થામોતિ મહન્તે લોકસન્નિવાસે અનમતગ્ગે અતીતે કાલે ઇત્થીનં વા ચિત્તે અનવટ્ઠિતે દાસા દાસા એવ હોન્તિ, અય્યા અય્યા એવ હોન્તીતિ એત્થ કો એકન્તિકો સહેતુકો અવસ્સયો, તસ્સ સાધકો સિદ્ધન્તો, કિં નિદસ્સનન્તિ અત્થો.

૪૦૪. સુક્કચ્છેદકવાદો નામાતિ ‘‘બ્રાહ્મણોવ સુક્કો વણ્ણો’’તિ એવં વુત્તો સુક્કચ્છેદકવારો નામ.

૪૦૮. સબ્બસ્મિં અગ્ગિકિચ્ચં કરોન્તેતિ એતેન યથા યતો કુતોચિ નિસ્સયતો ઉપ્પન્નો અગ્ગિઉપાદાનસમ્પન્નો અગ્ગિકિચ્ચં કરોતિ, એવં યસ્મિં કસ્મિઞ્ચિ દાસકુલે જાતો ઉપનિસ્સયસમ્પન્નો સમ્માપટિપજ્જમાનો સંસારતો સુજ્ઝતિ એવાતિ દસ્સેતિ.

૪૦૯. પાદસિકવણ્ણોતિ અન્તરાળવણ્ણો. એતેસન્તિ ખત્તિયકુમારેન બ્રાહ્મણકઞ્ઞાય ઉપ્પન્નપુત્તો, બ્રાહ્મણકુમારેન ખત્તિયકઞ્ઞાય ઉપ્પન્નપુત્તોતિ એતેસં દ્વિન્નં માણવકાનં. મતકભત્તેતિ મતે ઉદ્દિસ્સ કતભત્તે. થાલિપાકેતિ કતમઙ્ગલભત્તે.

૪૧૦. તુમ્હેતિ જાતિસામઞ્ઞતો માણવં બ્રાહ્મણેહિ સદ્ધિં એકજ્ઝં સઙ્ગણ્હન્તો આહ. કો નુ ખોતિ અવંસિરો ઇસિવાદો, તેસં બ્રાહ્મણીસીનં અસામત્થિયદસ્સનેન જાતિયા અપ્પમાણતં વિભાવેતું ગામદારકવેસેન ઉપગચ્છિ. તેન વુત્તં ‘‘ગામણ્ડલરૂપો વિયા’’તિ. કોણ્ડદમકોતિ અદન્તદમકો.

૪૧૧. જનેતીતિ જનિકા જનેત્તિ. જનકો પિતાતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. ગન્ધબ્બપઞ્હન્તિ ગન્ધબ્બસ્સ માતુકુચ્છિયં ઉપ્પજ્જનકસત્તસ્સ ખત્તિયભાવાદિપુચ્છં. દબ્બિગહણસિપ્પમ્પિ એકા વિજ્જા વેદિતબ્બા. તત્થ કિર કુસલો યં કિઞ્ચિ આહારૂપગપણ્ણપુપ્ફફલબીજં અન્તમસો એલાલુકમ્પિ ગહેત્વા ભેસજ્જેહિ યોજેત્વા પચન્તો સપ્પિમધુફાણિતેહિ સમાનરસં કત્વા સમ્પાદેતું સક્કોતિ, પુણ્ણોપિ તાદિસો, તેન ઞાતં ત્વં દબ્બિગહણસિપ્પમત્તમ્પિ ન જાનાસીતિ સમ્બન્ધો. સદ્ધોતિ કમ્મફલસદ્ધાય સદ્ધો, પોથુજ્જનિકેનેવ રતનત્તયપસાદેન પસન્નો. તેનેવાહ – ‘‘ઉપાસકં મં ભવં…પે… સરણં ગત’’ન્તિ.

અસ્સલાયનસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

૪. ઘોટમુખસુત્તવણ્ણના

૪૧૨. ખેમિયા નામ રઞ્ઞો દેવિયા રોપિતત્તા તં અમ્બવનં ખેમિયમ્બવનન્તિ વુચ્ચતીતિ વદન્તિ. ધમ્મિકોતિ ધમ્મયુત્તો સબ્બસોવ અધમ્મં પહાય ધમ્મે ઠિતો. પરિબ્બજતિ પબ્બજતિ એતેનાતિ પરિબ્બજો, ઘરાવાસતો નિક્ખમનપુબ્બકં લિઙ્ગગ્ગહણવસેન સીલસમાદાનં. એત્થાતિ એતસ્મિં પરિબ્બજે. સભાવોતિ તં પરિબ્બાજનિયં, તેહિ તેહિ પરિબ્બાજકેહિ અનુટ્ઠાતબ્બો પટિપત્તિધમ્મસઙ્ખાતો સભાવો. ધમ્મોવ પમાણન્તિ એતેન મયં અહિરિમના ચિત્તસ્સ યથાઉપટ્ઠિતં કથેમ, તસ્મા તં અપ્પમાણં, યો પનેત્થ અવિતથો ધમ્મો, તદેવ પમાણં. અધિગતપટિપત્તિસઙ્ખાતો સભાવો અત્થિ, તસ્સ તુમ્હેહિ તુમ્હેહિ બહુના નાનાસન્દસ્સનાદિ કમ્મેન ઇધ ભવિતબ્બં, બહુદેવેત્થ વત્તબ્બન્તિ અધિપ્પાયો.

૪૧૪. સારત્તરત્તાતિ સારજ્જનવસેન રત્તા, બહુલરાગવસેન અભિરત્તાતિ અત્થો. અત્તના ઞાપેતબ્બમત્થં અનુગ્ગહાપેતિ બોધેતીતિ અનુગ્ગહો, ઞાપિતકારણં, સહ અનુગ્ગહેનાતિ સાનુગ્ગહા. તેનાહ ‘‘સકારણા’’તિ. કિં પન તં કારણં? ઇમસ્સાધિપ્પાયો ‘‘નત્થિ ધમ્મિકો પરિબ્બજો’’તિ મયા વુત્તો, અદ્ધા પનાયસ્મા ઉદેનો યાથાવતો ધમ્મિકં પરિબ્બજં મે આચિક્ખતીતિ. તેનાહ ‘‘વુત્તઞ્હેત’’ન્તિઆદિ.

૪૨૧. સબ્બમિદં થાવરજઙ્ગમં પુરિસકતં, તસ્મા યં કિઞ્ચિ કત્વા અત્તા પોસેતબ્બો રક્ખિતબ્બોતિ લોકાયતનિસ્સિતો નીતિમગ્ગો ઘોટમુખકન્તો, તસ્મા આહ ‘‘એતસ્સ કિર જાનનસિપ્પે’’તિઆદિ. સગ્ગે નિબ્બત્તો નામ નત્થિ અકત્તબ્બમેવ કરણતો. દેવલોકપરિયાપન્નધનં મનુસ્સાનં ઉપકપ્પપુઞ્ઞાભાવતો પુબ્બે અત્તના નિહિતધનં ‘‘અસુકે ચા’’તિ આચિક્ખિત્વા ગતો. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

ઘોટમુખસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

૫. ચઙ્કીસુત્તવણ્ણના

૪૨૨. તસ્મિન્તિ સાલવને. ઉત્તરેન ઓપાસાદન્તિ ઓપાસાદગામસ્સ ઉત્તરદિસાયં. ઉત્તરેનાતિ એન-સદ્દયોગેન હિ ઓપાસાદન્તિ ઉપયોગવચનં. અજ્ઝાવસતીતિ એત્થ અધિ-આ-સદ્દાનં અનત્થન્તરતં હદયે કત્વા આહ ‘‘વસતી’’તિ. ઇદાનિ તેસં અત્થવિસેસભાવિતં દસ્સેન્તો ‘‘અભિભવિત્વા વા આવસતી’’તિઆદિમાહ. એત્થાતિ ઓપાસાદપદે. સત્તુસ્સદન્તિઆદીસુ પન કથન્તિ આહ – ‘‘તસ્સ અનુપ્પયોગત્તાવ સેસપદેસૂ’’તિ. ઉપ-અનુ-અધિ-ઇતિ-એવં-પુબ્બકે વસનકિરિયયાટ્ઠાને ઉપયોગવચનમેવ પાપુણાતીતિ સદ્દવિદૂ ઇચ્છન્તીતિ આહ ‘‘લક્ખણં સદ્દસત્થતો પરિયેસિતબ્બ’’ન્તિ. તથા હિ વુત્તં ‘‘ઉપસગ્ગવસેન પનેત્થ ભુમ્મત્થે ઉપયોગવચનં વેદિતબ્બ’’ન્તિ. ઉસ્સદતા નામેત્થ બહુલતાતિ તં બહુલતં દસ્સેતું ‘‘બહુજન’’ન્તિઆદિ વુત્તં. આવજ્જિત્વાતિ પરિક્ખિપિત્વા.

રઞ્ઞા વિય ભુઞ્જિતબ્બન્તિ વા રાજભોગ્ગં. રઞ્ઞો દાયભૂતન્તિ કુલપરમ્પરાય ભોગ્ગભાવેન રઞ્ઞા લદ્ધદાયભૂતં. તેનાહ ‘‘દાયજ્જન્તિ અત્થો’’તિ. રાજનીહારેન પરિભુઞ્જિતબ્બતો ઉદ્ધં પરિભોગલાભસ્સ સેટ્ઠદેય્યતા નામ નત્થીતિ આહ – ‘‘છત્તં ઉસ્સાપેત્વા રાજસઙ્ખેપેન પરિભુઞ્જિતબ્બ’’ન્તિ. તિત્થપબ્બતાદીસૂતિ નદીતિત્થપબ્બતપાદગામદ્વારઅટવીમુખાદીસુ. નિસ્સટ્ઠપરિચ્ચત્તન્તિ મુત્તચાગવસેન પરિચ્ચત્તં કત્વા. એતેસં બ્રાહ્મણગહપતિકાનં.

૪૨૩. તિ સન્નિપતિતા. યો કોચિ વિઞ્ઞૂનં ઇચ્છિતો પઞ્હો, તસ્સ પુચ્છિતસ્સ યાથાવતો કથનસમત્થો પુચ્છિતપઞ્હબ્યાકરણસમત્થો.કુલાપદેસાદિના મહતી મત્તા એતસ્સાતિ મહામત્તો.

૪૨૪. તેતિ ‘‘નાનાવેરજ્જકા’’તિ વુત્તબ્રાહ્મણા. ‘‘ઉભતો સુજાતો’’તિ (દી. નિ. ટી. ૧.૩૦૩; અ. નિ. ટી. ૩.૫.૧૩૪) એત્તકે વુત્તે યેહિ કેહિચિ દ્વીહિ ભાગેહિ સુજાતતા વિઞ્ઞાયેય્ય, સુજાતસદ્દો ચ ‘‘સુજાતો ચારુદસ્સનો’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૨.૩૯૯; સુ. નિ. ૫૫૩; થેરગા. ૮૧૮) આરોહપરિણાહસમ્પત્તિપરિયાયોતિ જાતિવસેનેવ સુજાતતં વિભાવેતું ‘‘માતિતો ચ પિતિતો ચા’’તિ વુત્તં. અનોરસપુત્તવસેનપિ લોકે માતુપિતુસમઞ્ઞા દિસ્સતિ, ઇધ પનસ્સ ઓરસપુત્તવસેનેવ ઇચ્છીયતીતિ દસ્સેતું ‘‘સંસુદ્ધગહણીકો’’તિ વુત્તં. પિતા ચ માતા ચ પિતરો, પિતૂનં પિતરો પિતામહા, તેસં યુગો પિતામહયુગો, તસ્મા યાવ સત્તમા પિતામહયુગાતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. યુગસદ્દો ચેત્થ એકસેસનયેન દટ્ઠબ્બો ‘‘યુગો ચ યુગો ચ યુગા’’તિ. એવઞ્હિ તત્થ તત્થ દ્વિન્નં ગહિતમેવ હોતિ. તેનાહ – ‘‘તતો ઉદ્ધં સબ્બેપિ પુબ્બપુરિસા પિતામહગ્ગહણેનેવ ગહિતા’’તિ. પુરિસગ્ગહણઞ્ચેત્થ ઉક્કટ્ઠનિદ્દેસવસેન કતન્તિ દટ્ઠબ્બં. એવઞ્હિ ‘‘માતિતો’’તિ પાળિવચનં સમત્થિતં હોતિ. અક્ખિત્તોતિ અપ્પત્તખેપો. અનવક્ખિત્તોતિ સદ્ધથાલિપાકાદીસુ ન અવક્ખિત્તો. જાતિવાદેનાતિ હેતુમ્હિ કરણવચનન્તિ દસ્સેતું ‘‘કેન કારણેના’’તિઆદિ વુત્તં. એત્થ ચ ઉભતો…પે… પિતામહયુગાતિ એતેન બ્રાહ્મણસ્સ યોનિદોસાભાવો દસ્સિતો સંસુદ્ધગહણિકભાવકિત્તનતો. અક્ખિત્તોતિ ઇમિના કિરિયાપરાધાભાવો. કિરિયાપરાધેન હિ સત્તા ખેપં પાપુણન્તિ. અનુપકુટ્ઠોતિ ઇમિના અયુત્તસંસગ્ગાભાવો. અયુત્તસંસગ્ગમ્પિ હિ પટિચ્ચ સત્તા અક્કોસં લભન્તિ.

ઇસ્સરોતિ અધિપતેય્યસંવત્તનિયકમ્મફલેન ઈસનસીલો. સા પનસ્સ ઇસ્સરતા વિભવસમ્પત્તિપચ્ચયા પાકટા જાતાતિ અડ્ઢતાપરિયાયભાવેન વદન્તો ‘‘અડ્ઢોતિ ઇસ્સરો’’તિ આહ. મહન્તં ધનમસ્સ ભૂમિગતઞ્ચેવ વેહાસટ્ઠઞ્ચાતિ મહદ્ધનો. તસ્સાતિ તસ્સ તસ્સ. વદન્તિ ‘‘અન્વયતો બ્યતિરેકતો ચ અનુપસઙ્કમનકારણં કિત્તેમા’’તિ.

અધિકરૂપોતિ વિસિટ્ઠરૂપો ઉત્તમસરીરો. દસ્સનં અરહતીતિ દસ્સનીયો. તેનાહ ‘‘દસ્સનયોગ્ગો’’તિ. પસાદં આવહતીતિ પાસાદિકો. તેનાહ ‘‘ચિત્તપસાદજનનતો’’તિ. વણ્ણસ્સાતિ વણ્ણધાતુયા. સરીરન્તિ સન્નિવેસવિસિટ્ઠો કરચરણગીવાસીસાદિ અવયવસમુદાયો, સો ચ સણ્ઠાનમુખેન ગય્હતીતિ ‘‘પરમાય વણ્ણપોક્ખરતાયાતિ પરમાય…પે… સમ્પત્તિયા ચા’’તિ વુત્તં. સબ્બવણ્ણેસુ સુવણ્ણવણ્ણોવ ઉત્તમોતિ વુત્તં ‘‘સેટ્ઠેન સુવણ્ણવણ્ણેન સમન્નાગતો’’તિ. તથા હિ બુદ્ધા ચક્કવત્તિનો ચ સુવણ્ણવણ્ણાવ હોન્તિ. બ્રહ્મવચ્છસીતિ ઉત્તમસરીરાભો સુવણ્ણાભોતિ અત્થો. ઇમમેવ હિ અત્થં સન્ધાયાહ ‘‘મહાબ્રહ્મુનો સરીરસદિસેન સરીરેન સમન્નાગતો’’તિ. ન બ્રહ્મુજુગત્તતં. અખુદ્દાવકાસો દસ્સનાયાતિ આરોહપરિણાહસમ્પત્તિયા અવયવપારિપૂરિયા ચ દસ્સનાય ઓકાસો ન ખુદ્દકો. તેનાહ ‘‘સબ્બાનેવા’’તિઆદિ.

યમનિયમલક્ખણં સીલમસ્સ અત્થીતિ સીલવા, તં પનસ્સ રત્તઞ્ઞુતાય વુદ્ધં વડ્ઢિતં સીલં અસ્સ અત્થીતિ વુદ્ધસીલી, તેન ચ સબ્બદા સમાયોગતો વુડ્ઢસીલેન સમન્નાગતો. પઞ્ચસીલમત્તમેવ સન્ધાય વદન્તિ તતો પરં સીલસ્સ તત્થ અભાવતો તેસઞ્ચ અજાનનતો.

ઠાનકરણસમ્પત્તિયા સિક્ખાસમ્પત્તિયા ચ કત્થચિપિ અનૂનતાય પરિમણ્ડલપદાનિ બ્યઞ્જનાનિ અક્ખરાનિ એતિસ્સાતિ પરિમણ્ડલપદબ્યઞ્જના. અથ વા પજ્જતિ અત્થો એતેનાતિ પદં, નામાદિ, યથાધિપ્પેતમત્થં બ્યઞ્જેતીતિ બ્યઞ્જનં વાક્યં, તેસં પરિપુણ્ણતાય પરિમણ્ડલપદબ્યઞ્જના. અત્થઞાપનસાધનતાય વાચાવ કરણન્તિ વાક્કરણં, ઉદાહરણઘોસો. ગુણપરિપુણ્ણભાવેન તસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ, તેન વા ભાસિતબ્બઅત્થસ્સ. પૂરે પુણ્ણભાવે. પૂરેતિ ચ પુરિમસ્મિં અત્થે આધારે ભુમ્મં, દુતિયસ્મિં વિસયે. સુખુમાલત્તનેનાતિ ઇમિના તસ્સા વાચાય મુદુસણ્હભાવમાહ. અપલિબુદ્ધાય પિત્તસેમ્હાદીહિ. સન્દિટ્ઠં સબ્બં દસ્સેત્વા વિય એકદેસકથનં. વિલમ્બિતં સણિકં ચિરાયિત્વા કથનં. ‘‘સન્દિદ્ધવિલમ્બિતાદી’’તિ વા પાઠો. તત્થ સન્દિદ્ધં સન્દેહજનકં. આદિ-સદ્દેન ખલિતાનુકડ્ઢિતાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. આદિમજ્ઝપરિયોસાનં પાકટં કત્વાતિ ઇમિના ચસ્સ વાચાય અત્થપારિપૂરિં વદન્તિ.

૪૨૫. સદિસાતિ એકદેસેન સદિસા. ન હિ બુદ્ધાનં ગુણેહિ સબ્બથા સદિસા કેચિપિ ગુણા અઞ્ઞેસુ લબ્ભન્તિ. ઇતરેતિ અત્તનો ગુણેહિ અસદિસગુણે. ઇદન્તિ ઇદં અત્થજાતં. ગોપદકન્તિ ગાવિયા પદે ઠિતઉદકં. કુલપરિયાયેનાતિ કુલાનુક્કમેન.

તત્થાતિ મઞ્ચકે. સીહસેય્યં કપ્પેસીતિ યથા રાહુ અસુરિન્દો આયામતો વિત્થારતો ઉબ્બેધતો ચ ભગવતો રૂપકાયસ્સ પરિચ્છેદં ગહેતું ન સક્કોતિ, તથારૂપં ઇદ્ધાભિસઙ્ખારં અભિસઙ્ખરોન્તો સીહસેય્યં કપ્પેસિ.

પરિસુદ્ધટ્ઠેન અરિયન્તિ આહ ‘‘અરિયં ઉત્તમં પરિસુદ્ધ’’ન્તિ. અનવજ્જટ્ઠેન કુસલં, ન સુખવિપાકટ્ઠેન. કત્થચિ ચતુરાસીતિ પાણસહસ્સાનિ કત્થચિ અપરિમાણાપિ દેવમનુસ્સા યસ્મા ચતુવીસતિયા ઠાનેસુ અસઙ્ખ્યેય્યા અપરિમેય્યા મગ્ગફલામતં પિવન્તિ. કોટિસતસહસ્સાદિપરિમાણેનપિ બહૂ એવ. તસ્મા અનુત્તરાચારસિક્ખાપનવસેનેવ ભગવા બહૂનં આચરિયો. તેતિ કામરાગતો અઞ્ઞે ભગવતા પહીનકિલેસે.

અપાપપુરેક્ખારોતિ અપાપેહિ પુરક્ખરીયતિ, ન વા પાપં પુરતો કરોતીતિપિ અપાપપુરેક્ખારોતિ ઇમમત્થં દસ્સેતું ‘‘અપાપે નવ લોકુત્તરધમ્મે’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ અપાપેતિ પાપપપટિપક્ખે પાપરહિતે ચ. બ્રહ્મનિ ભવા, બ્રહ્મુનો વા હિતા ગરુકરણાદિના, બ્રહ્માનં વા મગ્ગં જાનાતીતિ બ્રહ્મઞ્ઞા, તસ્સા બ્રહ્મઞ્ઞાય પજાય.

તિરોરટ્ઠા તિરોજનપદાતિ એત્થ રજ્જં રટ્ઠં રાજન્તિ રાજાનો એતેનાતિ કત્વા. તદેકદેસભૂતા પદેસા પન જનપદો જના પજ્જન્તિ એત્થ સુખજીવિકં પાપુણન્તીતિ કત્વા. પુચ્છાય દોસં સલ્લક્ખેત્વાતિ સમ્બન્ધો. ભગવા વિસ્સજ્જેતિ તેસં ઉપનિસ્સયસમ્પત્તિં ચિન્તેત્વાતિ અધિપ્પાયો. નવકાતિ આગન્તુકભાવેન અમ્હાકં અભિનવા.

૪૨૬. ઓપાતેતિ નિપ્પાતેતીતિ અત્થો. તથાભૂતો ચ તત્થ પેસિતા હોતીતિ વુત્તં ‘‘પવેસેતી’’તિ. સંપુરક્ખરોન્તીતિ સક્કચ્ચં પુબ્બઙ્ગમં કરોન્તિ. તેનાહ ‘‘પુરતો કત્વા વિચરન્તી’’તિ.

૪૨૭. સુદ્દે બહિ કત્વા રહો સાસિતબ્બટ્ઠેન મન્તા એવ તંતંઅત્થપટિપત્તિહેતુતાય પદન્તિ મન્તપદં વેદં. તેનાહ ‘‘વેદો’’તિ. એવં કિરાતિ પરમ્પરભાવેન આભતન્તિ આચરિયપરમ્પરાય આભતં. પાવચનસઙ્ખાતસમ્પત્તિયાતિ પમુખવચનમ્હિ ઉદત્તાદિસમ્પત્તિયા. સાવિત્તિઆદીહિ છન્દબન્ધેહિ વગ્ગબન્ધેહિ ચાતિ ગાયત્તીઆદીહિ અજ્ઝાયાનુવાકાદીહિ છન્દબન્ધેહિ ચ વગ્ગબન્ધેહિ ચ. સમ્પાદેત્વાતિ પદસમ્પત્તિં અહાપેત્વા. પવત્તારોતિ વા પાવચનવસેન વત્તારો. સજ્ઝાયિતન્તિ ગાયનવસેન સજ્ઝાયિતં, તં પન પદેનેવ ઇચ્છિતન્તિ આહ ‘‘પદસમ્પત્તિવસેના’’તિ. અઞ્ઞેસં વુત્તન્તિ પાવચનવસેન અઞ્ઞેસં વુત્તં. રાસિકતન્તિ ઇરુવેદયજુવેદસામવેદાદિવસેન, તત્થાપિ પચ્ચેકં મન્તબ્રહ્માદિવસેન અજ્ઝાયાનુવાકાદિવસેન રાસિકતં. દિબ્બેન ચક્ખુના ઓલોકેત્વાતિ દિબ્બચક્ખુપરિભણ્ડેન યથાકમ્મૂપગઞાણેન સત્તાનં કમ્મસ્સકતં, પચ્ચક્ખતો દસ્સનટ્ઠેન દિબ્બચક્ખુસદિસેન પુબ્બેનિવાસઞાણેન અતીતકપ્પે બ્રાહ્મણાનં મન્તજ્ઝેનવિધિઞ્ચ ઓલોકેત્વા. પાવચનેન સહ સંસન્દેત્વાતિ કસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ યં વચનં વટ્ટસન્નિસ્સિતં, તેન સહ અવિરુદ્ધં કત્વા. ન હિ તેસં વિવટ્ટસન્નિસ્સિતો અત્થો પચ્ચક્ખો હોતિ. અપરાપરેતિ અટ્ઠકાદીહિ અપરાપરે, પચ્છિમા ઓક્કાકરાજકાલાદીસુ ઉપ્પન્ના. પક્ખિપિત્વાતિ અટ્ઠકાદીહિ ગન્થિતમન્તપદેસુ કિલેસસન્નિસ્સિતપદાનં તત્થ તત્થ પદે પક્ખિપનં કત્વા. વિરુદ્ધે અકંસૂતિ બ્રાહ્મણધમ્મિકસુત્તાદીસુ (ખુ. નિ. બ્રાહ્મણધમ્મિકસુત્તં) આગતનયેનેવ સંકિલેસિકત્થદીપનતો પચ્ચનીકભૂતે અકંસુ.

૪૨૮. પટિપાટિયા ઘટિતાતિ પટિપાટિયા સમ્બદ્ધા. પરમ્પરસંસત્તાતિ આદાનિયાય યટ્ઠિયા સંસત્તા. તેનાહ ‘‘યટ્ઠિગ્ગાહકેન ચક્ખુમતા’’તિ. પુરિમસ્સાતિ મણ્ડલાકારેન ઠિતાય અન્ધવેણિયા સબ્બપુરિમસ્સ હત્થેન સબ્બપચ્છિમસ્સ કચ્છં ગણ્હાપેત્વા. દિવસમ્પીતિ અનેકદિવસમ્પિ. ચક્ખુસ્સ અનાગતભવં ઞત્વા યથાઅક્કન્તટ્ઠાનેયેવ અનુપતિત્વા અક્કમનંવ સલ્લક્ખેત્વા ‘‘કહં ચક્ખુમા કહં મગ્ગો’’તિ પરિવેદિત્વા.

પાળિઆગતેસુ દ્વીસૂતિ સદ્ધા અનુસ્સવોતિ ઇમેસુ દ્વીસુ. એવરૂપેતિ યથા સદ્ધાનુસ્સવા, એવરૂપે એવ પચ્ચક્ખગાહિનોતિ અત્થો. તયોતિ રુચિઆકારપરિવિતક્કદિટ્ઠિનિજ્ઝાનક્ખન્તિયો. ભૂતવિપાકાતિ ભૂતત્થનિટ્ઠાયકા અધિપ્પેતત્થસાધકા, વુત્તવિપરિયાયેન અભૂતત્થવિપાકા વેદિતબ્બા. એત્થાતિ એતેસુ સદ્ધાયિતાદિવત્થૂસુ. એકંસેનેવ નિટ્ઠં ગન્તું નાલં અનેકન્તિકત્તા સદ્ધાદિગ્ગાહસ્સ. ઉપરિ પુચ્છાય મગ્ગં વિવરિત્વા ઠપેસિ સચ્ચાનુરક્ખાય ઞાતુકામતાય ઉપ્પાદિતત્તા. પસ્સતિ હિ ભગવા – મયા ‘‘સચ્ચમનુરક્ખતા…પે… નિટ્ઠં ગન્તુ’’ન્તિ વુત્તે સચ્ચાનુરક્ખણં ઞાતુકામો માણવો ‘‘કિત્તાવતા’’તિઆદિના પુચ્છિસ્સતિ, તસ્સ તં વિસ્સજ્જેત્વા સચ્ચાનુબોધે પુચ્છાય અવસરં દત્વા તસ્સ ઉપનિસ્સયે ઉપકારધમ્મે કથેસ્સામીતિ. તેન વુત્તં – ‘‘ઉપરિ પુચ્છાય મગ્ગં વિવરિત્વા ઠપેસી’’તિ.

૪૩૦. અત્તાનઞ્ઞેવ સન્ધાય વદતિ, યતો વુત્તં પાળિયં – ‘‘યં ખો પનાયમાયસ્મા ધમ્મં દેસેતિ, ગમ્ભીરો સો ધમ્મો દુદ્દસો દુરનુબોધો’’તિઆદિ. લુબ્ભન્તીતિ લોભનીયા યથા ‘‘અપાયગમનીયા’’તિ આહ ‘‘લોભનીયેસુ ધમ્મેસૂતિ લોભધમ્મેસૂ’’તિ. યથા વા રૂપાદિધમ્મા લોભનીયા, એવં લોભોતિ આહ ‘‘લોભનીયેસુ ધમ્મેસૂતિ લોભધમ્મેસૂ’’તિ. તેનેવાહ – ‘‘યં લોકે પિયરૂપં સાતરૂપં, એત્થેસા તણ્હા ઉપ્પજ્જમાના ઉપ્પજ્જતિ, એત્થ નિવિસમાના નિવિસતી’’તિ (દી. નિ. ૨.૪૦૦; મ. નિ. ૧.૧૩૩; વિભ. ૨૦૩). એસે નયો સેસપદદ્વયેપિ.

૪૩૨. નિવેસેતીતિ ઠપેતિ પટ્ઠપેતિ. પયિરુપાસતીતિ ઉપટ્ઠાનવસેન ઉપગન્ત્વા નિસીદતિ. સુય્યતિ એતેનાતિ સોતન્તિ આહ ‘‘પસાદસોત’’ન્તિ. તઞ્હિ સવનાય ઓદહિતબ્બન્તિ. ધારેતિ સન્ધારેતિ તત્થેવ મનં ઠપેતિ. અત્થતોતિ યથાવુત્તસ્સ ધમ્મસ્સ અત્થતો. કારણતોતિ યુત્તિતો હેતુદાહરણેહિ ઉપપત્તિતો. ઓલોકનન્તિ એવમેતન્તિ યથાસભાવતો પઞ્ઞાચક્ખુના દટ્ઠબ્બતં ખમન્તિ, તઞ્ચ મહન્તસ્સ મણિનો પજ્જલન્તસ્સ વિય આવિકત્વા અત્થસ્સ ચિત્તે ઉપટ્ઠાનન્તિ આહ ‘‘ઇધા’’તિઆદિ. કત્તુકમ્યતાછન્દોતિ કત્તુકામતાસઙ્ખાતો કુસલચ્છન્દો. વાયમતીતિઆદિતો ચતુન્નમ્પિ વીરિયાનં વસેન વાયામં પરક્કમં કરોતિ. મગ્ગપધાનં પદહતીતિ મગ્ગાવહં મગ્ગપરિયાપન્નઞ્ચ સમ્મપ્પધાનં પદહતિ, પદહનવસેન તં પરિપૂરેતિ. પરમસચ્ચન્તિ અમોઘધમ્મત્તા પરમત્થસચ્ચં. સહજાતનામકાયેનાતિ મગ્ગપઞ્ઞાસહજાતનામકાયેન. તદેવાતિ તદેવ પરમસચ્ચં નિબ્બાનં. તેનેવાહ – ‘‘સચ્છિકિરિયાભિસમયેન વિભૂતં પાકટં કરોન્તો પસ્સતી’’તિ.

૪૩૩-૪. મગ્ગાનુબોધોતિ મગ્ગપટિપાટિયા બોધો બુજ્ઝનં, યેસં કિલેસાનં સમુચ્છિન્દનવસેન મગ્ગપ્પટિવેધો, તેસં પટિપસ્સમ્ભનવસેન પવત્તમાનં સામઞ્ઞફલં, મગ્ગેન પટિવિદ્ધાનિ સચ્ચાનિ, પરમત્થસચ્ચમેવ વા અનુરૂપબુજ્ઝનન્તિ અધિપ્પાયો. ‘‘સચ્ચાનુપ્પત્તીતિ ફલસચ્છિકિરિયા’’તિ વુત્તં. એવઞ્હિ સતિ હેટ્ઠા વુત્તા સદ્ધાપટિલાભાદયો દ્વાદસ ધમ્મા સચ્ચાનુપ્પત્તિયા ઉપકારા હોન્તિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘તેસંયેવાતિ હેટ્ઠા વુત્તાનં દ્વાદસન્ન’’ન્તિ. નાયં ‘‘તેસંયેવા’’તિ પદસ્સ અત્થો. સતિપિ કુસલવિપાકાદિભાવેન નાનત્તે વત્થારમ્મણભૂમિકિચ્ચાદિવસેન પન સદિસાતિ ઉપાયતોવ મગ્ગધમ્મા આસેવિતા બહુલીકતા ફલભૂતાતિ વત્તબ્બતં અરહતીતિ તંસદિસે તબ્બોહારં કત્વા ‘‘તેસં મગ્ગસમ્પયુત્તધમ્માન’’ન્તિ વુત્તં. એવઞ્હિ આસેવનાગહણં સમત્થિતં, ન અઞ્ઞથા. ન હિ એકચિત્તક્ખણિકાનં મગ્ગધમ્માનં આસેવના, બહુલીકમ્મં વા અત્થીતિ. તુલનાતિ વિપસ્સના. સા હિ વુટ્ઠાનગામિનિભૂતા મગ્ગપ્પધાનસ્સ બહુકારા તસ્સ અભાવે મગ્ગપ્પધાનસ્સેવ અભાવતો, એવં ઉસ્સાહો તુલનાય છન્દો ઉસ્સાહસ્સ બહુકારોતિઆદિના હેટ્ઠિમસ્સ ઉપરિમૂપકારતં સુવિઞ્ઞેય્યમેવાતિ આહ – ‘‘ઇમિના નયેન સબ્બપદેસુ અત્થો વેદિતબ્બો’’તિ. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

ચઙ્કીસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

૬. એસુકારીસુત્તવણ્ણના

૪૩૭. કોટ્ઠાસન્તિ મંસભાગં. લગ્ગાપેય્યુન્તિ ન્હારુના વા વાકેન વા બન્ધિત્વા પુરિસસ્સ હત્થે વા વસનગેહે વા ઓલમ્બનવસેન બન્ધેય્યું. સત્થધમ્મન્તિ સત્થિકેસુ સત્થવાહેન પણેતબ્બં આણાધમ્મં. તસ્સ નિક્ખમનત્થન્તિ તં મૂલં સત્થિકેહિ નિત્થરણત્થં. પાપં અસ્સાતિ પરિચરન્તસ્સ પારિચરિયાય અહિતંવ અસ્સ. તેનાહ ‘‘ન સેય્યો’’તિ. ઉચ્ચકુલીનાદયો દુતિયવારાદીહિ વુચ્ચન્તિ, ઇધ ઉપધિવિપત્તિસમ્પત્તિયો પાપિયાદિપદેહિ વુત્તાતિ અધિપ્પાયો. તેનાહ – ‘‘પાપિયોતિ પાપકો લામકો અત્તભાવો અસ્સા’’તિ. સેય્યંસોતિ હિતકોટ્ઠાસો, હિતસભાવોતિ અત્થો. ઉચ્ચકુલીનતાતિ કરણત્થે પચ્ચત્તવચનન્તિ આહ ‘‘ઉચ્ચાકુલીનત્તેના’’તિ. ‘‘વણ્ણો ન ખીયેથ તથાગતસ્સા’’તિઆદીસુ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૩૦૫; ૩.૧૪૧; મ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૪૨૫; ઉદા. ૫૩; અપ. અટ્ઠ. ૨.૭.૨૦; બુ. વં. અટ્ઠ. ૪.૪; ચરિયા. અટ્ઠ. ૧.નિદાનકથા; ૨.પકિણ્ણકકથા; દી. નિ. ટી. ૧.ગન્થારમ્ભકથાવણ્ણના; સં. નિ. ટી. ૧.૨.૧; અ. નિ. ટી. ૧.૧.૧; વજિર. ટી. ગન્થારમ્ભકથાવણ્ણના; સારત્થ. ટી. ૧.ગન્થારમ્ભકથાવણ્ણના; નેત્તિ. ટી. ગન્થારમ્ભકથાવણ્ણના; મ. નિ. ટી. ૧.૧) વિય વણ્ણસદ્દો ઇધ પસંસાપરિયાયોતિ આહ ‘‘વેસ્સોપિ હિ ઉળારવણ્ણો હોતી’’તિ.

૪૪૦. ‘‘નિરવો પદસદ્દો સોળારગોત્તસ્સ અકિણ્ણમત્તિકાપત્તો તિટ્ઠેય્ય અસઙ્ગચારી’’તિ વુત્તત્તા ભિક્ખા ચરિતબ્બાવ, અયં તેસં કુલધમ્મોતિ અધિપ્પાયો. હરિત્વાતિ અપનેત્વા. સત્તજીવો સત્તવાણિજકો. ગોપેતિ રક્ખતીતિ ગોપો, આરક્ખાધિકારે નિયુત્તો. અસન્તિ લૂનન્તિ તેનાતિ અસિતં, લવિત્તં. વિવિધં ભારં આભઞ્જન્તિ ઓલમ્બન્તિ એત્થાતિ બ્યાભઙ્ગી, કાજં.

૪૪૧. અનુસ્સરતોતિ અનુસ્સરણહેતુ કુલવંસાનુસ્સરણક્ખણે ખત્તિયોતિઆદિના સઙ્ખ્યં ગચ્છતિ. તેનાહ ‘‘પોરાણે…પે… અનુસ્સરિયમાને’’તિ. ઉચ્ચનીચત્તજાનનત્થઞ્ચ કુલવવત્થાનં કતં હોતીતિ ખત્તિયાદિકુલકમ્મુના તેસં ચતુન્નં વણ્ણાનં સન્ધનં જીવિકં પઞ્ઞપેન્તિ બ્રાહ્મણા, તથાગતો પન લોકુત્તરધમ્મમેવ પુરિસસ્સ સન્ધનં પઞ્ઞપેતિ તેન સત્તસ્સ લોકગ્ગભાવસિદ્ધિતો. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

એસુકારીસુત્તવણ્ણના લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

૭. ધનઞ્જાનિસુત્તવણ્ણના

૪૪૫. રાજગહં પરિક્ખિપિત્વા ઠિતપબ્બતસ્સાતિ પણ્ડવપબ્બતં સન્ધાયાહ. રાજગહનગરસ્સ દક્ખિણદિસાભાગે પબ્બતસ્સ સમીપે ઠિતો જનપદો દક્ખિણાગિરિ. તણ્ડુલપુટકાનં પાલિ એત્થાતિ તણ્ડુલપાલિ. તસ્સ કિર દ્વારસમીપે તણ્ડુલવાણિજા તણ્ડુલપસિબ્બકે વિવરિત્વા પટિપાટિયા ઠપેત્વા નિસીદન્તિ, તેનસ્સ ‘‘તણ્ડુલપાલિદ્વાર’’ન્તિ સમઞ્ઞા અહોસિ. સબ્બમેવ સસ્સં ગણ્હાતીતિ દલિદ્દકસ્સકાનં દિવસપરિબ્બયમત્તમેવ વિસ્સજ્જેત્વા સબ્બમેવ આયતો નિપ્ફન્નં ધઞ્ઞં ગણ્હાતિ. મન્દસસ્સાનીતિ મન્દનિપ્ફત્તિકાનિ સસ્સાનિ.

૪૪૬. ઇમિના નયેનાતિ દાસકમ્મકરસ્સ નિવાસનભત્તવેત્તનાનુપ્પદાનેન મઙ્ગલદિવસેસુ ધનવત્થાલઙ્કારાનુપ્પદાનાદિના ચ પોસેતબ્બો. મિત્તામચ્ચાનં પિયવચનઅત્થચરિયાસમાનત્તતાદિ મિત્તામચ્ચકરણીયં કત્તબ્બં, તથા ઞાતિસાલોહિતાનં. તત્થ આવાહવિવાહસમ્બદ્ધેન ‘‘અમ્હાકં ઇમે’’તિ ઞાયન્તીતિ ઞાતી, માતાપિતાદિસમ્બદ્ધતાય સમાનલોહિતાતિ સાલોહિતા. સમ્મા દદન્તેસુપિ અસજ્જનતો નત્થિ એતેસં તિથીતિ અતિથિ, તેસં અત્તના સમાનપરિભોગવસેન અતિથિકરણીયં કાતબ્બં, અતિથિબલીતિ અત્થો. ઞાતકભૂતપુબ્બા પેત્તિવિસયં ઉપગતા પુબ્બપેતા, દક્ખિણેય્યેસુ કાલેન કાલં દાનં દત્વા તેસં ઉદ્દિસનં પુબ્બપેતકરણીયં, પેતબલીતિ અત્થો. ગન્ધપુપ્ફવિલેપનજાલાભત્તેહિ કાલેન કાલં દેવતાનં પૂજા દેવતાકરણીયં, દેવતાબલીતિ અત્થો, રાજકિચ્ચકરણં ઉપટ્ઠાનં રાજકરણીયં. અયમ્પિ કાયોતિ અત્તનો કાયં સન્ધાય વદતિ. ઇમમત્થં સન્ધાયાહ ‘‘ઇમિના નયેન અત્થો વેદિતબ્બો’’તિ.

૪૪૭. પઞ્ચ દુસ્સીલ્યકમ્માનીતિ નિચ્ચસીલપટિપક્ખધમ્મા. દસ અકુસલકમ્મપથધમ્મા દસ દુસ્સીલ્યકમ્માનિ. અધમ્મચારી એવ વિસમચારી કાયવિસમાદિચરણતોતિ વિસમચારીપદસ્સ અત્થો વિસું ન વુત્તો.

૪૪૮-૪૫૩. ઓસરન્તિ અપસક્કન્તિ, ખીયન્તીતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘પરિહાયન્તી’’તિ. અભિસરન્તીતિ અભિવડ્ઢનવસેન પવત્તન્તિ. તેનાહ ‘‘વડ્ઢન્તી’’તિ. તત્રાતિ બ્રહ્મલોકે. અસ્સાતિ બ્રહ્મલોકે ઉપ્પન્નસ્સ ધનઞ્જાનિસ્સ. તતો પટ્ઠાયાતિ યદા ભગવતા ‘‘એસો, ભિક્ખવે, સારિપુત્તો’’તિઆદિ વુત્તં, તતો પટ્ઠાય. ચતુસચ્ચવિનિમુત્તન્તિ નિદ્ધારેત્વા વિભજિત્વા વુચ્ચમાનેહિ સચ્ચેહિ વિમુત્તં. અત્થતો પન તતો પુબ્બેપિ સચ્ચવિમુત્તં કથં ન કથેસિયેવ સચ્ચવિમુત્તસ્સ નિય્યાનસ્સ અભાવતો.

ધનઞ્જાનિસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

૮. વાસેટ્ઠસુત્તવણ્ણના

૪૫૪. જાતિં સોધેતુકામા હોન્તીતિ સહવાસીનં બ્રાહ્મણાનં કિરિયા પરાધેન વા અસારુપ્પત્તેન વા જાતિયા ઉપક્કિલેસં આસઙ્કાય તં સોધેતુકામા હોન્તિ. મન્તે સોધેતુકામા હોન્તીતિ મન્તવચને આચરિયમતિચોદનાય અઞ્ઞેન વાક્યેન કેનચિ કારણેન સંસયે ઉપ્પન્ને તં સોધેતુકામા હોન્તિ. અન્તરાતિ વેમજ્ઝે, અઞ્ઞત્થેવા અન્તરાસદ્દોતિ તસ્સ અઞ્ઞા કથાતિ વચનં અવગન્તબ્બં. ખન્તીમેત્તાનુદ્દયાદિગુણસમ્પન્નો એવ ‘‘સીલવાતિ ગુણવા’’તિઆહ. તેહિ સીલસ્સ વિસ્સજ્જનકાલેપિ ‘‘સીલવા’’તિ વુચ્ચતિ. સમ્પન્નસીલત્તા વા તેહિ સમન્નાગતો એવ હોતીતિ આહ ‘‘સીલવાતિ ગુણવા’’તિ. આચારસમ્પન્નોતિ સાધુ આચારવત્તો.

૪૫૫. સિક્ખિતાતિ તેવિજ્જાનં સિક્ખિતા તુમ્હે, ન દાનિ તુમ્હેહિ કિઞ્ચિ કત્તબ્બં અત્થીતિ અત્થો. પટિઞ્ઞાતાતિ પટિજાનિત્વા ઠિતા.

વેદત્તયસઙ્ખાતા તિસ્સો વિજ્જા અજ્ઝયન્તીતિ તેવિજ્જા. તેનાહ ‘‘તિવેદાન’’ન્તિ. તયો વેદે અણન્તિ અજ્ઝયન્તીતિ બ્રાહ્મણા, તેસં. યં એકં પદમ્પિ અક્ખાતં, તં અત્થતો બ્યઞ્જનતો ચ કેવલિનો અધિયિનો અપ્પપયોગેન. નિટ્ઠાગતમ્હાતિ નિપ્ફત્તિં ગતા અમ્હા તેવિજ્જાય સકસમયસ્સ કથને.

મનોકમ્મતો હિ વત્તસમ્પદાતિકારણૂપચારેનાયમત્થો વુત્તોતિ આહ – ‘‘તેન સમન્નાગતો હિ આચારસમ્પન્નો હોતી’’તિ.

ખયાતીતન્તિ વડ્ઢિપક્ખે ઠિતન્તિ અત્થો. સુક્કપક્ખપાટિપદતો પટ્ઠાય હિ ચન્દો વડ્ઢતીતિ વુચ્ચતિ, ન ખીયતીતિ. વન્દમાના જના નમક્કારં કરોન્તિ.

અત્થદસ્સનેનાતિ વિવરણેન દસ્સનપરિણાયકટ્ઠેન લોકસ્સ ચક્ખુ હુત્વા સમુપ્પન્નં.

૪૫૬. તિટ્ઠતુ તાવ બ્રાહ્મણચિન્તાતિ – ‘‘કિં જાતિયા બ્રાહ્મણો હોતિ ઉદાહુ ભવતિ કમ્મુના’’તિ અયં બ્રાહ્મણવિચારો તાવ તિટ્ઠતુ. જાતિદસ્સનત્થં તિણરુક્ખકીટપટઙ્ગતો પટ્ઠાય લોકે જાતિવિભઙ્ગં વિત્થારતો કથેસ્સામીતિ તેસં ચિત્તસમ્પહંસનત્થં દેસેતબ્બમત્થં પટિજાનાતિ. તત્થ અઞ્ઞમઞ્ઞા હિ જાતિયોતિ ઇદં કારણવચનં, યસ્મા ઇમા જાતિયો નામ અઞ્ઞમઞ્ઞં વિસિટ્ઠા, તસ્મા જાતિવિભઙ્ગં બ્યાકરિસ્સામીતિ.

યસ્મા ઇધ ઉપાદિન્નકજાતિ બ્યાકાતબ્બભાવેન આગતા, તસ્સા પન નિદસ્સનભાવેન ઇતરા, તસ્મા ‘‘જાતિવિભઙ્ગં પાણાન’’ન્તિ પાળિયં વુત્તં. તેસં તેસં પાણાનં જાતિયોતિ અત્થો. એવન્તિ નિદસ્સનં કથેત્વા નિદસ્સિતબ્બે કથિયમાને. તસ્સાતિ વાસેટ્ઠસ્સ. કામં ‘‘તેસં વોહં બ્યક્ખિસ્સ’’ન્તિ ઉભોપિ માણવે નિસ્સાય દેસના આગતા, તથાપિ તત્થ તત્થ ‘‘એવં, વાસેટ્ઠ, જાનાહી’’તિઆદિના વાસેટ્ઠમેવ આલપન્તો ભગવા તમેવ ઇમિના નિયામેન પમુખં અકાસિ. તેન વુત્તં ‘‘તસ્સાતિ વાસેટ્ઠસ્સા’’તિ. જાતિભેદો જાતિવિસેસો, જાતિયા ભેદો પાકટો ભવિસ્સતિ નિદસ્સનેન વિભૂતભાવં આપાદિતેન પટિઞ્ઞાતસ્સ અત્થસ્સ વિભૂતભાવાપત્તિતો. આમ ન વટ્ટતીતિ કમ્મનાનતાય એવ ઉપાદિન્નનાનતાય પટિક્ખેપપદમેતં, ન બીજનાનતાય અનુપાદિન્નનાનતાય પટિક્ખેપપદન્તિ દસ્સેતું ‘‘કમ્મં હી’’તિઆદિ વુત્તં. તસ્સત્થો – તંતંયોનિખિપનમત્તં કમ્મસ્સ સામત્થિયં, તંતંયોનિનિયતા પન યે વણ્ણવિસેસા, તે તંતંયોનિસિદ્ધિયાવ સિદ્ધા હોન્તીતિ તં પન યોનિખિપનકમ્મં તંતંયોનિવિસિટ્ઠ-વિસેસાભિભૂતાય પયોગનિપ્ફત્તિયા, અસંમુચ્છિતાય એવ વા પચ્ચયભૂતાય ભવપત્થનાય અભિસઙ્ખતમેવાતિ વિઞ્ઞાતબ્બપચ્ચયવિસેસેન વિના ફલવિસેસાભાવતો એતં સમીહિતકમ્મં પત્થનાદીહિ ચ ભિન્નસત્તિતં વિસિટ્ઠસામત્થિયં વા આપજ્જિત્વા ચક્ખુન્દ્રિયાદિવિસિટ્ઠફલનિબ્બત્તકં જાયતિ, એવં યોનિખિપનતંયોનિનિયતવિસેસાવહતા હોતીતિ. થેરેન હિ બીજનાનતા વિય કમ્મનાનતાપિ ઉપાદિન્નકનાનતાય સિયા નુ ખો પચ્ચયોતિ ચોદનં પટિક્ખિપિત્વા પચ્ચયવિસેસવિસિટ્ઠા કમ્મનાનતા પન પચ્ચયોતિ નિચ્છિતન્તિ દટ્ઠબ્બં.

નાનાવણ્ણાતિ નાનપ્પકારવણ્ણા. તાલનાળિકેરાદીનં લોકે અભિઞ્ઞાતતિણજાતિભાવતો વિસેસેન ગય્હતિ અભિઞ્ઞાતસોતનયેન. જાતિયા બ્રાહ્મણોવાતિ અટ્ઠાનપયુત્તો એવ-સદ્દો, જાતિયાવ બ્રાહ્મણો ભવેય્યાતિ યોજના. ન ચ ગય્હતીતિ તિણરુક્ખાદીસુ વિય બ્રાહ્મણેસુ જાતિનિયતસ્સ લિઙ્ગસ્સ અનુપલબ્ભનતો, પિવનભુઞ્જનકથનહસનાદિકિરિયાય બ્રાહ્મણભાવેન એકન્તિકલિઙ્ગનિયતાય મન્તજ્ઝેનાદિં વિના અનુપલબ્ભનતો ચ. વચીભેદેનેવાતિ આહચ્ચવચનેનેવ.