૧. બ્રહ્માયુસુત્તવણ્ણના

૩૮૩. ‘‘મહાસત્તો મહિદ્ધિકો મહાનુભાવો’’તિઆદીસુ (મહાવ. ૩૮) ઉળારતા વિસયો, ‘‘મહાજનકાયો સન્નિપતી’’તિઆદીસુ સમ્બહુલભાવવિસયો, ઇધ પન તદુભયમ્પિસ્સ અત્થોતિ ‘‘મહતાતિ ગુણમહત્તેનપિ મહતા’’તિઆદિ વુત્તં. અપ્પિચ્છતાદીતિ આદિ-સદ્દેન સન્તુટ્ઠિસલ્લેખપવિવેકઅસંસગ્ગવીરિયારમ્ભાદીનં સઙ્ગહો. દિટ્ઠિસીલસામઞ્ઞસઙ્ઘાતસઙ્ખાતેનાતિ એત્થ ‘‘નિયતો સમ્બોધિપરાયણો’’ (સં. નિ. ૨.૪૧; ૩.૯૯૮, ૧૦૦૪) – ‘‘અટ્ઠાનમેતં, ભિક્ખવે, અનવકાસો, યં દિટ્ઠિસમ્પન્નો પુગ્ગલો સઞ્ચિચ્ચ પાણં જીવિતા વોરોપેય્યાતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતી’’તિઆદિવચનતો દિટ્ઠિસીલાનં નિયતસભાવત્તા સોતાપન્નાપિ અઞ્ઞમઞ્ઞં દિટ્ઠિસીલસામઞ્ઞેન સંહતા, પગેવ સકદાગામિઆદયો. ‘‘તથારૂપાય દિટ્ઠિયા દિટ્ઠિસામઞ્ઞગતો વિહરતિ (દી. નિ. ૩.૩૨૪, ૩૫૬; મ. નિ. ૧.૪૯૨; ૩.૫૪; અ. નિ. ૬.૧૧; પરિ. ૨૭૪) તથારૂપેહિ સીલેહિ સીલસામઞ્ઞગતો વિહરતી’’તિ (દી. નિ. ૩.૩૨૪; મ. નિ. ૧.૪૯૨; ૩.૫૪; અ. નિ. ૬.૧૨; પરિ. ૨૭૪) વચનતો પુથુજ્જનાનમ્પિ દિટ્ઠિસીલસામઞ્ઞેન સંહતભાવો લબ્ભતિયેવ.

ઓટ્ઠપહતકરણવસેન અત્થવિભાગવસેન. સનિઘણ્ડુકેટુભાનન્તિ એત્થ નિઘણ્ડૂતિ વચનીયવાચકભાવેન અત્થં સદ્દઞ્ચ ખણ્ડતિ વિભજ્જ દસ્સેતીતિ નિખણ્ડુ. સો એવ ઇધ ખ-કારસ્સ ઘ-કારં કત્વા ‘‘નિઘણ્ડૂ’’તિ વુત્તો. કિટતિ ગમેતિ કિરિયાદિવિભાગં, તં વા અનવસેસપરિયાદાનતો ગમેન્તો પૂરેતીતિ કેટુભં. વેવચનપ્પકાસકન્તિ પરિયાયસદ્દદીપકં, એકેકસ્સ અત્થસ્સ અનેકપરિયાયવચનવિભાવકન્તિ અત્થો. નિદસ્સનમત્તઞ્ચેતં અનેકેસમ્પિ અત્થાનં એકસદ્દવચનીયતાવિભાવનવસેનપિ તસ્સ ગન્થસ્સ પવત્તત્તા. વચીભેદાદિલક્ખણા કિરિયા કપ્પીયતિ એતેનાતિ કિરિયાકપ્પો, સો પન વણ્ણપદસમ્બન્ધપદત્થવિભાગતો બહુવિકપ્પોતિ આહ ‘‘કિરિયાકપ્પવિકપ્પો’’તિ. ઇદઞ્ચ મૂલકિરિયાકપ્પગન્થં સન્ધાય વુત્તં. સો હિ સતસહસ્સપરિમાણો નલચરિયાદિપકરણં. ઠાનકરણાદિવિભાગતો નિબ્બચનવિભાગતો ચ અક્ખરા પભેદીયન્તિ એતેહીતિ અક્ખરપ્પભેદા, સિક્ખાનિરુત્તિયો. એતેસન્તિ વેદાનં. તે એવ વેદે પદસો કાયતીતિ પદકો. તં તં સદ્દં તદત્થઞ્ચ બ્યાકરોતિ બ્યાચિક્ખતિ એતેનાતિ બ્યાકરણં, સદ્દસત્થં. આયતિં હિતં તેન લોકો ન યતતિ ન ઈહતીતિ લોકાયતં. તઞ્હિ ગન્થં નિસ્સાય સત્તા પુઞ્ઞકિરિયાય ચિત્તમ્પિ ન ઉપ્પાદેન્તિ. વયતીતિ વયો, ન વયો અવયો, ન અવયો અનવયો, આદિમજ્ઝપરિયોસાનેસુ કત્થચિ અપરિકિલન્તો અવિત્થાયન્તો તે ગન્થે સન્ધારેતિ પૂરેતીતિ અત્થો. દ્વે પટિસેધા પકતિં ગમેન્તીતિ દસ્સેન્તો ‘‘અવયો ન હોતી’’તિ વત્વા તત્થ અવયં દસ્સેતું ‘‘અવયો…પે… ન સક્કોતી’’તિ વુત્તં.

૩૮૪. ગરૂતિ ભારિયં અત્તાનં તતો મોચેત્વા ગમનં દુક્કરં હોતિ. અનત્થોપિ ઉપ્પજ્જતિ નિન્દાબ્યારોસઉપારમ્ભાદિ. અબ્ભુગ્ગતોતિ એત્થ અભિસદ્દયોગેન ઇત્થમ્ભૂતાખ્યાનત્થે ઉપયોગવચનં.

લક્ખણાનીતિ લક્ખણદીપનાનિ મન્તપદાનિ. અન્તરધાયન્તીતિ ન કેવલં લક્ખણમન્તાનિયેવ, અઞ્ઞાનિપિ બ્રાહ્મણાનં ઞાણબલાભાવેન અનુક્કમેન અન્તરધાયન્તિ. તથા હિ વદન્તિ ‘‘એકસતં અદ્ધરિયં દિપઞ્ઞાસમત્તતો સામા’’તિઆદિ. પણિધિમહતો સમાદાનમહતોતિઆદિના પચ્ચેકં મહ-સદ્દો યોજેતબ્બો. પણિધિમહન્તતાદિ ચસ્સ બુદ્ધવંસચરિયાપિટકવણ્ણનાદિવસેનેવ વેદિતબ્બો. નિટ્ઠાતિ નિપ્ફત્તિયો. જાતિસામઞ્ઞતોતિ લક્ખણજાતિયા લક્ખણભાવેન સમાનભાવતો. યથા હિ બુદ્ધાનં લક્ખણાનિ સુવિસુદ્ધાનિ સુપરિબ્યત્તાનિ પરિપુણ્ણાનિ ચ હોન્તિ, ન એવં ચક્કવત્તીનં. તેનાહ ‘‘ન તેહેવ બુદ્ધો હોતી’’તિ.

અભિરૂપતા દીઘાયુકતા, અપ્પાતઙ્કતા બ્રાહ્મણાદીનં પિયમનાપતાતિ ચતૂહિ અચ્છરિયધમ્મેહિ. દાનં પિયવચનં અત્થચરિયા સમાનત્તતાતિ ઇમેહિ ચતૂહિ સઙ્ગહવત્થૂહિ. રઞ્જનતોતિ પીતિજનનતો. ચક્કં ચક્કરતનં વત્તેતિ પવત્તેતીતિ ચક્કવત્તી, સમ્પત્તિચક્કેહિ સયં વત્તેતિ, તેહિ ચ પરં સત્તનિકાયં વત્તેતિ પવત્તેતીતિ ચક્કવત્તી, પરહિતાવહો ઇરિયાપથચક્કાનં વત્તો વત્તનં એતસ્સ અત્થીતિ ચક્કવત્તી, અપ્પટિહતં વા આણાસઙ્ખાતં ચક્કં વત્તેતીતિ ચક્કવતી, અપ્પટિહતં વા આણાસઙ્ખાતં ચક્કં વત્તેતીતિ ચક્કવત્તી, ખત્તિયમણ્ડલાદિસઞ્ઞિતં ચક્કં સમૂહં અત્તનો વસે વત્તેતીતિ ચક્કવત્તી. ધમ્મં ચરતીતિ ધમ્મિકો. ધમ્મતો અનપેતત્તા ધમ્મો રઞ્જનત્થેન રાજાતિ ધમ્મરાજા. કોપાદીતિ આદિ-સદ્દેન કામલોભમાનમદાદિકે સઙ્ગણ્હાતિ. વિજિતાવીતિ વિજિતવા. કેનચિ અકમ્પિયટ્ઠેન જનપદત્થાવરિયપ્પત્તો. દળ્હભત્તિભાવતો વા જનપદો થાવરિયં પત્તો એત્થાતિ જનપદત્થાવરિયપ્પત્તો. ચિત્તીકતભાવાદિનાપિ (ખુ. પા. અટ્ઠ. ૬.૩; દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૩૩; સં. નિ. અટ્ઠ. ૩.૫.૨૨૩; સુ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૨૨૬; મહાનિ. અટ્ઠ. ૫૦) ચક્કસ્સ રતનટ્ઠો વેદિતબ્બો. એસ નયો સેસેસુપિ. રતિનિમિત્તતાય વા ચિત્તીકતાદિભાવસ્સ રતિજનનટ્ઠેન એકસઙ્ગહતાય વિસું અગ્ગહણં.

ઇમેહિ પન રતનેહિ રાજા ચક્કવત્તી યં યમત્થં પચ્ચનુભોતિ, તં તં દસ્સેતું ‘‘ઇમેસુ પના’’તિઆદિ વુત્તં. અજિતં જિનાતિ મહેસક્ખતાસંવત્તનિયકમ્મનિસ્સન્દભાવતો. વિજિતે યથાસુખં અનુવિચરતિ હત્થિરતનં અસ્સરતનઞ્ચ અભિરુહિત્વા તેસં આનુભાવેન અન્તોપાતરાસેયેવ સકલં પથવિં અનુસંયાયિત્વા રાજધાનિયં પચ્ચાગમનતો. પરિણાયકરતનેન વિજિતમનુરક્ખતિ તેન તત્થ તત્થ કત્તબ્બકિચ્ચસ્સ સંવિધાનતો. સેસેહીતિ મણિરતનઇત્થિરતનગહપતિરતનેહિ. તત્થ મણિરતનેન યોજનપ્પમાણે દેસે અન્ધકારં વિધમિત્વા આલોકદસ્સનાદિના સુખમનુભવતિ, ઇત્થિરતનેન અતિક્કન્તમાનુસરૂપસમ્પત્તિદસ્સનાદિવસેન, ગહપતિરતનેન ઇચ્છિતિચ્છિતમણિકનકરજતાદિધનપ્પટિલાભવસેન. ઉસ્સાહસત્તિયોગો યેન કેનચિ અપ્પટિહતાણાચક્કભાવસિદ્ધિતો. હત્થિઅસ્સરતનાદીનં મહાનુભાવત્તા કોસસમ્પત્તિયાપિ પભાવસમ્પત્તિસિદ્ધિતો ‘‘હત્થિ…પે… યોગો’’તિ વુત્તં. કોસો હિ નામ સતિ ઉસ્સાહસમ્પત્તિયં (ઉગ્ગતેજસ્સ સુકુમારપરક્કમસ્સ પસન્નમુખસ્સ સમ્મુખે પાપુણાતિ). પચ્છિમેનાતિ પરિણાયકરતનેન. તઞ્હિ સબ્બરાજકિચ્ચેસુ કુસલં અવિરજ્ઝનપયોગં. તેનાહ ‘‘મન્તસત્તિયોગો’’તિ. તિવિધસત્તિયોગફલં પરિપુણ્ણં હોતીતિ સમ્બન્ધો. સેસેહીતિ સેસેહિ પઞ્ચહિ રતનેહિ. અદોસકુસલમૂલજનિતકમ્માનુભાવેનાતિ અદોસસઙ્ખાતેન કુસલમૂલેન સહજાતાદિપચ્ચયવસેન ઉપ્પાદિતકમ્મસ્સ આનુભાવેન સમ્પજ્જન્તિ સોમ્મતરરતનજાતિકત્તા. મજ્ઝિમાનિ મણિઇત્થિગહપતિરતનાનિ. અલોભ…પે… કમ્માનુભાવેન સમ્પજ્જન્તિ ઉળારધનસ્સ ઉળારધનપટિલાભકારણસ્સ ચ પરિચ્ચાગસમ્પદાહેતુકત્તા. પચ્છિમન્તિ પરિણાયકરતનં. તઞ્હિ અમોહ…પે… કમ્માનુભાવેન સમ્પજ્જતિ મહાપઞ્ઞેનેવ ચક્કવત્તિરાજકિચ્ચસ્સ પરિણેતબ્બત્તા.

સરણતો પટિપક્ખવિધમનતો સૂરા. તેનાહ ‘‘અભીરુકજાતિકા’’તિ. અસુરે વિજિનિત્વા ઠિતત્તા વીરો, સક્કો દેવાનમિન્દો, તસ્સ અઙ્ગં દેવપુત્તો સેનઙ્ગભાવતોતિ વુત્તં ‘‘વીરઙ્ગરૂપાતિ દેવપુત્તસદિસકાયા’’તિ. સભાવોતિ સભાવભૂતો અત્થો. વીરકારણન્તિ વીરભાવકારણં. વીરિયમયસરીરા વિયાતિ સવિગ્ગહવીરિયસદિસા સવિગ્ગહઞ્ચે વીરિયં સિયા, તંસદિસાતિ અત્થો. નનુ રઞ્ઞો ચક્કવત્તિસ્સ પટિસેના નામ નત્થિ, યમસ્સ પુત્તા પમદ્દેય્યું, અથ કસ્મા ‘‘પરસેનપમદ્દના’’તિ વુત્તન્તિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘સચે’’તિઆદિ. તેન પરસેના હોતુ વા મા વા, તે પન એવં મહાનુભાવાતિ દસ્સેતિ. ધમ્મેનાતિ કતૂપચિતેન અત્તનો પુઞ્ઞધમ્મેન. તેન હિ સઞ્ચોદિતા પથવિયં સબ્બરાજાનો પચ્ચુગ્ગન્ત્વા ‘‘સ્વાગતં તે મહારાજા’’તિઆદિં વત્વા અત્તનો રજ્જં રઞ્ઞો ચક્કવત્તિસ્સ નિય્યાદેન્તિ. તેન વુત્તં ‘‘સો ઇમં…પે… અજ્ઝાવસતી’’તિ. અટ્ઠકથાયં પન તસ્સ યથાવુત્તધમ્મસ્સ ચિરતરં વિપચ્ચિતું પચ્ચયભૂતં ચક્કવત્તિવત્તસમુદાગતં પયોગસમ્પત્તિસઙ્ખાતં ધમ્મં દસ્સેતું ‘‘પાણો ન હન્તબ્બોતિઆદિના પઞ્ચસીલધમ્મેના’’તિ વુત્તં. એવઞ્હિ ‘‘અદણ્ડેન અસત્થેના’’તિ ઇદં વચનં સુટ્ઠુતરં સમત્થિતં હોતિ, યસ્મા રાગાદયો પાપધમ્મા ઉપ્પજ્જમાના સત્તસન્તાનં છાદેત્વા પરિયોનન્ધિત્વા તિટ્ઠન્તિ, કુસલપવત્તિં નિવારેન્તિ, તસ્મા તે ‘‘છદના, છદા’’તિ ચ વુત્તા.

વિવટ્ટેત્વા પરિવત્તેત્વા. પૂજારહતા વુત્તા ‘‘અરહતીતિ અરહ’’ન્તિ. તસ્સાતિ પૂજારહતાય. યસ્મા સમ્માસમ્બુદ્ધો, તસ્મા અરહન્તિ. બુદ્ધત્તહેતુભૂતા વિવટ્ટચ્છદતા વુત્તા સવાસનસબ્બકિલેસપ્પહાનપુબ્બકત્તા બુદ્ધભાવસિદ્ધિયા. અરહં વટ્ટાભાવેનાતિ ફલેન હેતુઅનુમાનદસ્સનં. સમ્માસમ્બુદ્ધો છદનાભાવેનાતિ હેતુના ફલાનુમાનદસ્સનં. હેતુદ્વયં વુત્તં ‘‘વિવટ્ટો વિચ્છદો ચા’’તિ. દુતિયવેસારજ્જેનાતિ ‘‘ખીણાસવસ્સ તે પટિજાનતો’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૧૫૦) આગતેન વેસારજ્જેન. પુરિમસિદ્ધીતિ પુરિમસ્સ પદસ્સ અત્થસિદ્ધિ. પઠમેનાતિ ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ તે પટિજાનતો’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૧૫૦) આગતેન વેસારજ્જેન. દુતિયસિદ્ધીતિ બુદ્ધત્તસિદ્ધિ. તતિયચતુત્થેહીતિ ‘‘યે ખો પન તે અન્તરાયિકા ધમ્મા’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૧૫૦), ‘‘યસ્સ ખો પન તે અત્થાયા’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૧૫૦) ચ આગતેહિ તતિયચતુત્થેહિ વેસારજ્જેહિ. તતિયસિદ્ધીતિ વિવટ્ટચ્છદનતા સિદ્ધિ. યાથાવતો અન્તરાયિકનિય્યાનિકધમ્માપદેસેન હિ સત્થુ વિવટ્ટચ્છદભાવો લોકે પાકટો અહોસિ. પુરિમં ધમ્મચક્ખુન્તિ પુરિમપદં ભગવતો ધમ્મચક્ખું સાધેતિ કિલેસારીનં સંસારચક્કસ્સ ચ અરાનં હતભાવદીપનતો. દુતિયં પદં બુદ્ધચક્ખું સાધેતિ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સેવ તં સમ્ભવતો. તતિયં પદં સમન્તચક્ખું સાધેતિ સવાસનસબ્બકિલેસપ્પહાનદીપનતો. ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધો’’તિ હિ વત્વા ‘‘વિવટ્ટચ્છદો’’તિ વચનં બુદ્ધભાવાવહમેવ સબ્બકિલેસપ્પહાનં વિભાવેતીતિ. સૂરભાવન્તિ લક્ખણવિભાવનેન વિસદઞાણતં.

૩૮૫. ગવેસીતિ (દી. નિ. ટી. ૧.૨૮૭) ઞાણેન પરિયેસનં અકાસિ. સમાનયીતિ ઞાણેન સઙ્કલેન્તો સમાનં આનયિ સમાહરિ. ન સક્કોતિ સંકુચિતે ઇરિયાપથે યેભુય્યેન તેસં દુબ્બિભાવનતો. કઙ્ખતીતિ પદસ્સ આકઙ્ખતીતિ અયમત્થોતિ આહ – ‘‘અહો વત પસ્સેય્યન્તિ પત્થનં ઉપ્પાદેતી’’તિ. કિચ્છતીતિ કિલમતિ. ‘‘કઙ્ખતી’’તિ પદસ્સ પુબ્બે આસીસનત્થતં વત્વા ઇદાનિ તસ્સ સંસયત્થત્તમેવ વિકપ્પન્તરવસેન દસ્સેન્તો ‘‘કઙ્ખાય વા દુબ્બલા વિમતિ વુત્તા’’તિઆદિ વુત્તં. તીહિ ધમ્મેહિ તિપ્પકારેહિ સંસયધમ્મેહિ. કાલુસ્સિયભાવોતિ અપ્પસન્નતાય હેતુભૂતો આવિલભાવો. યસ્મા ભગવતો કોસોહિતં સબ્બબુદ્ધાવેણિકં વત્થગુય્હં સુવિસુદ્ધકઞ્ચનમણ્ડલસન્નિકાસં અત્તનો સણ્ઠાનસન્નિવેસસુન્દરતાય આજાનેય્યગન્ધહત્થિનો વરઙ્ગચારુભાવં વિકસમાનતપનિયારવિન્દસમુજ્જલકેસરાવત્તવિલાસં સઞ્ઝાપભાનુરઞ્જિતજલવનન્તરાભિલક્ખિત-સમ્પુણ્ણચન્દમણ્ડલસોભઞ્ચ અત્તનો સિરિયા અભિભુય્ય વિરાજતિ, યં બાહિરબ્ભન્તરમલેહિ અનુપક્કિલિટ્ઠતાય ચિરકાલં સુપરિચિતબ્રહ્મચરિયાધિકારતાય સુસણ્ઠિતસણ્ઠાનસમ્પત્તિયા ચ કોપીનમ્પિ સન્તં અકોપીનમેવ, તસ્મા વુત્તં ‘‘ભગવતો હી’’તિઆદિ. પહૂતભાવન્તિ પુથુલભાવં. એત્થેવ હિ તસ્સ સંસયો, તનુમુદુસુકુમારતાદીસુ પનસ્સ ગુણેસુ તસ્સ વિચારણા એવ નાહોસિ.

હિરિકરણોકાસન્તિ હિરિયિતબ્બટ્ઠાનં. છાયન્તિ પટિબિમ્બં. કીદિસન્તિ આહ ‘‘ઇદ્ધિયા’’તિઆદિ. છાયારૂપન્તિ ભગવતો પટિબિમ્બરૂપં. તઞ્ચ ખો બુદ્ધસન્તાનતો વિનિમુત્તં રૂપકમત્તં ભગવતો સરીરવણ્ણસણ્ઠાનાવયવં ઇદ્ધિમયં બિમ્બકમત્તં, તં પન દસ્સેન્તો ભગવા યથા અત્તનો બુદ્ધરૂપં ન દિસ્સતિ, તથા કત્વા દસ્સેતિ. નીહરિત્વાતિ ફરિત્વા.

કણ્ણસોતાનં ઉપચિતતનુતમ્બલોમતાય ધોતરજતપનાળિકાસદિસતા વુત્તા. મુખપરિયન્તેતિ કેસન્તે.

કિરિયાકરણન્તિ કિરિયાય કાયિકસ્સ વાચસિકસ્સ પટિપત્તિ. તત્થાતિ તેસુ કિચ્ચેસુ. ધમ્મકથિકાનં વત્તં દસ્સેતું બીજનિગ્ગહણં કતં. ન હિ અઞ્ઞથા સબ્બસ્સપિ લોકસ્સ અલઙ્કારભૂતં પરમુક્કંસગતં સિક્ખાસંયમાનં બુદ્ધાનં મુખચન્દમણ્ડલં પટિચ્છાદેતબ્બં હોતિ.

પત્થરિતવિતાનઓલમ્બિતગન્ધદામકુસુમદામકે ગન્ધમણ્ડલમાળે. પુબ્બભાગેન પરિચ્છિન્દિત્વાતિ ‘‘એત્તકં વેલં સમાપત્તિયા વીતિનામેસ્સામી’’તિ એવં પવત્તેન પુબ્બભાગેન કાલં પરિચ્છિન્દિત્વા. પચ્ચયદાયકેસુ અનુરોધવસેન પરિસં ઉસ્સાદેન્તો વા પગ્ગણ્હન્તો, અદાયકેસુ વિરોધવસેન પરિસં અપસાદેન્તો વા.

યોગક્ખેમં અન્તરાયાભાવં. સભાવગુણેનેવાતિ યથાવુત્તગુણેનેવ. ભોતો ગોતમસ્સ ગુણં સવિગ્ગહં ચક્કવાળં અતિસમ્બાધં વિત્થારેન સન્ધારેતું અપ્પહોન્તતો. ભવગ્ગં અતિનીચં ઉપરૂપરિ સન્ધારેતું અપ્પહોન્તતો.

૩૮૬. ઠાનગમનાદીસુ (દી. નિ. ટી. ૨.૩૫) ભૂમિયં સુટ્ઠુ સમંપતિટ્ઠિતા પાદા એતસ્સાતિ સુપ્પતિટ્ઠિતપાદો. તં પન ભગવતો સુપ્પતિટ્ઠિતપાદતં બ્યતિરેકમુખેન વિભાવેતું ‘‘યથા હી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ અગ્ગતલન્તિ અગ્ગપાદતલં. પણ્હીતિ પણ્હિતલં. પસ્સન્તિ પાદતલસ્સ દ્વીસુ પસ્સેસુ એકેકં, ઉભયમેવ વા પરિયન્તં પસ્સં. સુવણ્ણપાદુકતલં વિય ઉજુકં નિક્ખિપિયમાનં. એકપ્પહારેનેવાતિ એકક્ખણેયેવ. સકલં પાદતલં ભૂમિં ફુસતિ નિક્ખિપને. એકપ્પહારેનેવ સકલં પાદતલં ભૂમિતો ઉટ્ઠહતીતિ યોજના.

તત્રાતિ તાય સુપ્પતિટ્ઠિતપાદતાય અનુપુબ્બનિન્નાવ અચ્છરિયબ્ભુતં ઇદં વુચ્ચમાનં નિસ્સન્દફલં. વુત્તમેવત્થં સત્થુ તિદિવગમનેન સુપાકટં કાતું ‘‘તથા હી’’તિઆદિં વત્વા ‘‘ન હી’’તિઆદિના તં સમત્થેતિ. તેન પઠમલક્ખણતોપિ દુતિયલક્ખણં મહાનુભાવન્તિ દસ્સેતિ. તથા હિ વક્ખતિ ‘‘અન્તમસો ચક્કવત્તિરઞ્ઞો પરિસં ઉપાદાય સબ્બોપિ ચક્કલક્ખણસ્સેવ પરિવારો’’તિ. યુગન્ધરપબ્બતસ્સ તાવતિંસભવનસ્સ ચ પકતિપદનિક્ખેપટ્ઠાનુપસઙ્કમને નેવ બુદ્ધાનં, ન દેવતાનં આનુભાવો, અથ ખો બુદ્ધાનં લક્ખણાનુભાવોતિ ઇમમત્થં નિદસ્સિતં. સીલતેજેન…પે… દસન્નં પારમીનં આનુભાવેનાતિ ઇદમ્પિ લક્ખણનિબ્બત્તકમ્મવિસેસકિત્તનમેવાતિ દટ્ઠબ્બં. સબ્બાવન્તેહીતિ સબ્બપદેસવન્તેહિ.

નાભિપરિચ્છિન્નાતિ નાભિયં પરિચ્છિન્ના પરિચ્છેદવસેન ઠિતા. નાભિમુખપરિક્ખેપપટ્ટોતિ પકતિચક્કસ્સ અક્ખબ્ભાહતપરિહરણત્થં નાભિમુખે ઠપેતબ્બપરિક્ખેપપટ્ટો. નેમિમણિકાતિ નેમિયં આવળિભાવેન ઠિતમણિકાલેખા.

સમ્બહુલવારોતિ બહુવિધલેખઙ્ગવિભાવનવારો. સત્તીતિ આવુધસત્તિ. સિરિવચ્છોતિ સિરિમુખં. નન્દીતિ દક્ખિણાવટ્ટં. સોવત્તિકોતિ સોવત્તિઅઙ્કો. વટંસકોતિ આવેળં. વડ્ઢમાનકન્તિ પુરિસહારિ પુરિસઙ્ગં. મોરહત્થકોતિ મોરપિઞ્છકલાપો, મોરપિઞ્છ પરિસિબ્બિતો વા બીજનિવિસેસો. વાલબીજનીતિ ચામરિવાલં. સિદ્ધત્થાદિ પુણ્ણઘટપુણ્ણપાતિયો. ‘‘ચક્કવાળો’’તિ વત્વા તસ્સ પધાનાવયવે દસ્સેતું ‘‘હિમવા સિનેરુ…પે… સહસ્સાની’’તિ વુત્તં.

આયતપણ્હીતિ ઇદં અઞ્ઞેસં પણ્હિતો દીઘતં સન્ધાય વુત્તં, ન પન અતિદીઘતન્તિ આહ ‘‘પરિપુણ્ણપણ્હી’’તિ. યથા પન પણ્હિલક્ખણં પરિપુણ્ણં નામ હોતિ, તં બ્યતિરેકમુખેન દસ્સેતું ‘‘યથા હી’’તિઆદિ વુત્તં. આરગ્ગેનાતિ મણ્ડલાય સિખાય. વટ્ટેત્વાતિ યથા સુવટ્ટં હોતિ, એવં વટ્ટેત્વા. રત્તકમ્બલગેણ્ડુકસદિસાતિ રત્તકમ્બલમયગેણ્ડુકસદિસા.

મક્કટસ્સેવાતિ વાનરસ્સ વિય. દીઘભાવેન સમતં સન્ધાયેતં વુત્તં. નિય્યાસતેલેનાતિ છદિકનિય્યાસાદિનિય્યાસસમ્મિસ્સેન તેલેન.

તલુનાતિ સુકુમારા.

ચમ્મેનાતિ અઙ્ગુલન્તરવેઠિતચમ્મેન. પટિબદ્ધઅઙ્ગુલન્તરોતિ એકતો સમ્બદ્ધઅઙ્ગુલન્તરો. એકપ્પમાણાતિ દીઘતો સમાનપ્પમાણા. યવલક્ખણન્તિ અબ્ભન્તરતો અઙ્ગુલિપબ્બેઠિતં યવલક્ખણં. પટિવિજ્ઝિત્વાતિ તંતંપબ્બાનં સમાનદેસતાય અઙ્ગુલીનં પસારિતકાલે અઞ્ઞમઞ્ઞં વિજ્ઝિતાનિ વિય ફુસિત્વા તિટ્ઠન્તિ.

સઙ્ખા વુચ્ચન્તિ ગોપ્ફકા, ઉદ્ધં સઙ્ખા એતેસન્તિ ઉસ્સઙ્ખા, પાદા. પિટ્ઠિપાદેતિ પિટ્ઠિપાદસમીપે. સુખેન પાદા પરિવત્તન્તિ પાદનામનાદીસુ, તેનેવ ગચ્છન્તાનં તેસં હેટ્ઠા પાદતલાનિ દિસ્સન્તિ. તેનાતિ ગોપ્ફકાનં પિટ્ઠિપાદતો ઉદ્ધં પતિટ્ઠિતત્તા. ચતુરઙ્ગુલમત્તઞ્હિ તાનિ ઉદ્ધં આરોહિત્વા પતિટ્ઠહન્તિ, નિગુળ્હાનિ ચ હોન્તિ, ન અઞ્ઞેસં વિય પઞ્ઞાયમાનાનિ. સતિપિ દેસન્તરપ્પવત્તિયં નિચ્ચલોતિ દસ્સનત્થં નાભિગ્ગહણં.

યસ્મા એણીમિગસ્સ સમન્તતો એકસદિસમંસા અનુક્કમેન ઉદ્ધં થૂલા જઙ્ઘા હોન્તિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘એણીમિગસદિસજઙ્ઘા’’તિ. પરિપુણ્ણજઙ્ઘોતિ સમન્તતો મંસૂપચયેન પરિપુણ્ણજઙ્ઘો. તેનાહ ‘‘ન એકતો’’તિઆદિ.

એતેનાતિ ‘‘અનોનમન્તો’’તિઆદિવચનેન, જાણુફાસુભાવદીપનેનાતિ અત્થો. અવસેસજનાતિ ઇમિના લક્ખણેન રહિતા જના. ખુજ્જા વા હોન્તિ હેટ્ઠિમકાયતો ઉપરિમકાયસ્સ રસ્સતાય. વામના વા ઉપરિમકાયતો હેટ્ઠિમકાયસ્સ રસ્સતાય. એતેન ઠપેત્વા સમ્માસમ્બુદ્ધં ચક્કવત્તિનઞ્ચ ઇતરે સત્તા ખુજ્જા વામના ચાતિ દસ્સેતિ.

ઓહિતન્તિ સમોહિતં અન્તોગધં. તથાભૂતં પન તં તેન છન્નં હોતીતિ આહ ‘‘પટિચ્છન્ન’’ન્તિ.

સુવણ્ણવણ્ણોતિ સુવણ્ણવણ્ણવણ્ણોતિ અયમેત્થ અત્થોતિ આહ ‘‘જાતિહિઙ્ગુલકેના’’તિઆદિ. સ્વાયમત્થો આવુત્તિઞાયેન ચ વેદિતબ્બો. સરીરપરિયાયો ઇધ વણ્ણસદ્દોતિ અધિપ્પાયેન પઠમવિકપ્પં વત્વા તથારૂપાય પન રુળ્હિયા અભાવં મનસિ કત્વા વણ્ણધાતુપરિયાયમેવ વણ્ણસદ્દં ગહેત્વા દુતિયવિકપ્પો વુત્તો.

રજોતિ સુખુમરજો. જલ્લન્તિ મલીનભાવાવહો રેણુસઞ્ચયો. તેનાહ ‘‘મલં વા’’તિ. યદિ વિવટ્ટતિ, કથં ન્હાનાદીતિ આહ ‘‘હત્થધોવના’’તિઆદિ.

આવટ્ટપરિયોસાનેતિ પદક્ખિણાવટ્ટાય અન્તે.

બ્રહ્મુનો સરીરં પુરતો વા પચ્છતો વા અનોનમિત્વા ઉજુકમેવ ઉગ્ગતન્તિ આહ ‘‘બ્રહ્મા વિય ઉજુગત્તો’’તિ. પસ્સવઙ્કાતિ દક્ખિણપસ્સેન વા વામપસ્સેન વા વઙ્કા.

હત્થપિટ્ઠિઆદિવસેન સત્ત ઉસ્સદા એતસ્સાતિ સત્તુસ્સદો.

સીહસ્સ પુબ્બદ્ધં સીહપુબ્બદ્ધં, પરિપુણ્ણાવયવતાય સીહપુબ્બદ્ધં વિય સકલો કાયો અસ્સાતિ સીહપુબ્બદ્ધકાયો. સીહસ્સેવાતિ સીહસ્સ વિય. સણ્ઠન્તીતિ સણ્ઠહન્તિ. નાનાચિત્તેનાતિ વિવિધચિત્તેન. પુઞ્ઞચિત્તેનાતિ પારમિતાપુઞ્ઞચિત્તરૂપેન. ચિત્તિતોતિ સઞ્જાતચિત્તભાવો.

દ્વિન્નં કોટ્ટાનમન્તરન્તિ દ્વિન્નં પિટ્ઠિબાહાનં વેમજ્ઝં, પિટ્ઠિમજ્ઝસ્સ ઉપરિભાગો. ચિતં પરિપુણ્ણન્તિ અનિન્નભાવેન ચિતં, દ્વીહિ કોટ્ટેહિ સમતલતાય પરિપુણ્ણં. ઉગ્ગમ્માતિ ઉગ્ગન્ત્વા.

નિગ્રોધપરિમણ્ડલો વિય પરિમણ્ડલો નિગ્રોધપરિમણ્ડલો એકસ્સ પરિમણ્ડલસદ્દસ્સ લોપં કત્વા. ન હિ સબ્બો નિગ્રોધો મણ્ડલો. તેનાહ ‘‘સમક્ખન્ધસાખો નિગ્રોધો’’તિ. પરિમણ્ડલસદ્દસન્નિધાનેન વા પરિમણ્ડલોવ નિગ્રોધો ગય્હતીતિ પરિમણ્ડલસદ્દસ્સ લોપેન વિનાપિ અયમત્થો લબ્ભતીતિ આહ ‘‘નિગ્રોધો વિય પરિમણ્ડલો’’તિ. યાવતક્વસ્સાતિ ઓ-કારસ્સ વ-કારાદેસં કત્વા વુત્તં.

સમવટ્ટિતક્ખન્ધોતિ સમં સુવટ્ટિતક્ખન્ધો. કોઞ્ચા વિય દીઘગલા, બકા વિય વઙ્કગલા, વરાહા વિય પુથુલગલાતિ યોજના. સુવણ્ણાલિઙ્ગસદિસોતિ સુવણ્ણમયખુદ્દકમુદિઙ્ગસદિસો.

રસગ્ગસગ્ગીતિ મધુરાદિભેદં રસં ગસન્તિ અન્તો પવેસન્તીતિ રસગ્ગસા, રસગ્ગસાનં અગ્ગા રસગ્ગસગ્ગા, તા એતસ્સ સન્તીતિ રસગ્ગસગ્ગી. તેનાતિ ઓજાય અફરણેન, હીનધાતુકત્તા તે બહ્વાબાધા હોન્તિ.

‘‘હનૂ’’તિ સન્નિસ્સયદન્તાધારસ્સ સમઞ્ઞા, તં ભગવતો સીહહનુસદિસં, તસ્મા ભગવા સીહહનુ. તત્થ યસ્મા બુદ્ધાનં રૂપકાયસ્સ ધમ્મકાયસ્સ ચ ઉપમા નામ નિહીનુપમાવ, નત્થિ સમાનુપમા, કુતો અધિકૂપમા, તસ્મા અયમ્પિ નિહીનુપમાતિ દસ્સેતું ‘‘તત્થા’’તિઆદિ વુત્તં. તિભાગવસેન મણ્ડલતાય દ્વાદસિયં પક્ખસ્સ ચન્દસદિસાનિ.

દન્તાનં ઉચ્ચનીચતા અબ્ભન્તરબાહિરપસ્સવસેનપિ વેદિતબ્બા, ન અગ્ગવસેનેવ. તેનાહ ‘‘અયપટ્ટછિન્નસઙ્ખપટલં વિયા’’તિ. અયપટ્ટન્તિ ચ કકચં અધિપ્પેતં. વિસમાતિ વિસમસણ્ઠાના.

વિચ્છિન્દિત્વા વિચ્છિન્દિત્વા પવત્તસરતાય છિન્નસ્સરાપિ. અનેકાકારતાય ભિન્નસ્સરાપિ. કાકસ્સ વિય અમનુઞ્ઞસરતાય કાકસ્સરાપિ. અપલિબુદ્ધત્તાતિ અનુપદ્દુતવત્થુકત્તા. વત્થુન્તિ ચ અક્ખરુપ્પત્તિટ્ઠાનમાહ. અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતોતિ એત્થ અટ્ઠઙ્ગાનિ પરતો આગમિસ્સન્તિ. મઞ્જુઘોસોતિ મધુરસ્સરો.

કરવીકસદ્દો યેસં સત્તાનં સોતપથં ઉપગચ્છતિ, તે અત્તનો સરસમ્પત્તિયા પકતિં જહાપેત્વા અવસે કરોન્તો અત્તનો વસે વત્તેતિ, એવં મધુરોતિ દસ્સેન્તો ‘‘તત્રિદ’’ન્તિઆદિમાહ. તં પીતિન્તિ તં બુદ્ધગતં પીતિં. તેનેવ નીહારેન પુનપ્પુનં પવત્તન્તં અવિજહિત્વા વિક્ખમ્ભિતકિલેસા થેરાનં સન્તિકે લદ્ધધમ્મસ્સવનસપ્પાયા ઉપનિસ્સયસમ્પત્તિયા પરિપક્કઞાણતાય ‘‘સત્તહિ…પે… પતિટ્ઠાસી’’તિ. સત્તસતમત્તેન ઓરોધજનેન સદ્ધિં પદસાવ થેરાનં સન્તિકં ઉપગતત્તા ‘‘સત્તહિ જઙ્ઘાસતેહિ સદ્ધિ’’ન્તિ વુત્તં.

અભિનીલનેત્તોતિ અધિકનીલનેત્તો. અધિકનીલતા ચ સાતિસયં નીલભાવેન વેદિતબ્બા, ન નેત્તે નીલવણ્ણસ્સેવ અધિકભાવતોતિ આહ ‘‘ન સકલનીલનેત્તોવા’’તિઆદિ. પીતલોહિતવણ્ણા સેતમણ્ડલગતરાજિવસેન, નીલસેતકાળવણ્ણા પન તંતંમણ્ડલવસેનેવ વેદિતબ્બા.

ચક્ખુભણ્ડન્તિ અક્ખિદલન્તિ કેચિ, અક્ખિદલપત્તન્તિ અઞ્ઞે. અક્ખિદલેહિ પન સદ્ધિં અક્ખિબિમ્બન્તિ વેદિતબ્બં. એવઞ્હિ વિનિગ્ગતગમ્ભીરજોતનાપિ યુત્તા હોતિ.

ઉણ્ણાસદ્દો લોકે અવિસેસતો લોમપરિયાયો, ઇધ પન લોમવિસેસવાચકોતિ આહ ‘‘ઉણ્ણલોમ’’ન્તિ. નલાટમજ્ઝજાતાતિ નલાટમજ્ઝગતા. ઓદાતતાય ઉપમા, ન મુદુતાય. રજતપુબ્બુળકાતિ રજતમયતારકા.

દ્વે અત્થવસે પટિચ્ચ વુત્તન્તિ યસ્મા બુદ્ધા ચક્કવત્તિનો ચ પરિપુણ્ણનલાટતાય પરિપુણ્ણસીસબિમ્બતાય ચ ‘‘ઉણ્હીસસીસા’’તિ વુચ્ચન્તિ, તસ્મા તે દ્વે અત્થવસે પટિચ્ચ ‘‘ઉણ્હીસસીસો’’તિ ઇદં વુત્તં. ઇદાનિ તં અત્થદ્વયં ભગવતિ સુપ્પતિટ્ઠિતન્તિ દસ્સેતું ‘‘તથાગતસ્સહી’’તિઆદિ વુત્તં. સણ્હતમતાય સુવણ્ણવણ્ણતાય ચ રઞ્ઞો બદ્ધઉણ્હીસપટ્ટો વિય વિરોચતિ. કપ્પસીસાતિ દ્વિધાભૂતસીસા. ફલસીસાતિ ફલસદિસસીસા. અટ્ઠિસીસાતિ મંસસ્સ અભાવતો તચોપરિયોનદ્ધઅટ્ઠિમત્તસીસા. તુમ્બસીસાતિ લાબુસદિસસીસા. પબ્ભારસીસાતિ પિટ્ઠિભાગેન ઓલમ્બમાનસીસા. પુરિમનયેનાતિ પરિપુણ્ણનલાટતાપક્ખેન. ઉણ્હીસવેઠિતસીસો વિયાતિ ઉણ્હીસપટ્ટેન વેઠિતસીસપદેસો વિય. ઉણ્હીસં વિયાતિ છેકેન સિપ્પિના વિરચિતઉણ્હીસમણ્ડલં વિય.

કમ્મન્તિ યેન યેન કમ્મેન યં યં લક્ખણં નિબ્બત્તં, તં તં કમ્મં. કમ્મસરિક્ખકન્તિ તસ્સ તસ્સ લક્ખણસ્સ તંકમ્માનુરૂપતા. લક્ખણન્તિ તસ્સ મહાપુરિસલક્ખણસ્સ અવિપરીતસભાવો. લક્ખણાનિસંસન્તિ તં લક્ખણપટિલાભેન લદ્ધબ્બગુણો. ઇમાનિ કમ્માદીનીતિ ઇમાનિ અનન્તરં વુત્તાનિ કમ્મકમ્મસરિક્ખકાદીનિ દસ્સેત્વા તં સરૂપતો વિભાવેત્વા કથેતબ્બાનિ સંવણ્ણકેન.

રતનવિચિત્તસુવણ્ણતોરણં તસ્મિં કાલે મનુસ્સલોકે નત્થીતિ વુત્તં ‘‘દેવનગરે’’તિ. સબ્બસો સુપુપ્ફિતસાલરુક્ખો અસાધારણસોભો મનુસ્સૂપચારે ન લબ્ભતીતિ આહ ‘‘સેલન્તરમ્હી’’તિ. કિરિયાચારન્તિ કાયિકવાચસિકકિરિયાપવત્તિં.

૩૮૭. સતતપાટિહારિયન્તિ સતતં ચરિમભવે સબ્બકાલં લક્ખણનિબ્બત્તકકમ્માનુભાવહેતુકં બુદ્ધાવેણિકં પાટિહારિયં. બુદ્ધાનં અતિદૂરે પાદં નિક્ખિપિતુકામાનમ્પિ નાતિદૂરે એવ નિક્ખિપનં હોતીતિ ‘‘ન અતિદૂરે ઠપેસ્સામીતિ ઉદ્ધરતી’’તિ વુત્તં. પકતિસઞ્ચરણવસેનેતં વુત્તં, તાદિસેન પાદેન અનેકયોજને ઠપેસ્સામીતિ ઉદ્ધરણમ્પિ હોતિયેવ. અતિદૂરં હીતિઆદિ પમાણાતિક્કમે દોસદસ્સનં. એવં સતીતિ એવં દક્ખિણપાદવામપાદાનં યથાધિપ્પેતપતિટ્ઠિતટ્ઠાને સતિ. પદવિચ્છેદોતિ પદવારવિચ્છેદો. યાદિસં પસારેન્તો વામપાદસ્સ ઉદ્ધરણં પતિટ્ઠાનઞ્ચ, દક્ખિણપાદસ્સ તાદિસમેવ, ઇતિ નેસં ઉદ્ધરણપતિટ્ઠાનાનં સમાનતો અઞ્ઞમઞ્ઞભાવેન અનૂનાનધિકતાય વુત્તં ‘‘દક્ખિણપાદકિચ્ચં વામપાદેન નિયમિતં, વામપાદકિચ્ચં દક્ખિણપાદેન નિયમિત’’ન્તિ.

દિવાતિ ઉપકટ્ઠાય વેલાય. વિહારભત્તત્થાયાતિ વિહારે યથાવુદ્ધં ગહેતબ્બભત્તત્થાય. પચ્છતો આગચ્છન્તોતિ પકતિગમનેન પચ્છતો આગચ્છન્તો. ઓકાસં ન લભતીતિ પદનિક્ખેપટ્ઠાનં ન લભતિ. ઊરુપરિયાયો ઇધ સત્થિ-સદ્દોતિ આહ ‘‘ન ઊરું ઉન્નામેતી’’તિ. દણ્ડઙ્કુસં વુચ્ચતિ દીઘદણ્ડો અઙ્કુસો, તેન રુક્ખસાખં છિન્દતો પુરિસસ્સ યથા પચ્છાભાગેન પાદાનં ઓસક્કનં હોતિ, એવં ભગવતો પાદા ન ઓસક્કન્તીતિ આહ ‘‘રુક્ખસાખાછેદન…પે… ઓસક્કાપેતી’’તિ. ઓબદ્ધાનાબદ્ધટ્ઠાનેહિ પાદં કોટ્ટેન્તો વિયાતિ આબદ્ધટ્ઠાનેન અનાબદ્ધટ્ઠાનેન ચ પાદખણ્ડં કોટ્ટેત્વા થદ્ધં કરોન્તો વિય. ન ઇતો ચિતો ચ ચાલેતીતિ અપરાપરં ન ચાલેતિ. ઉસ્સઙ્ખપાદતાય સુખેનેવ પાદાનં પરિવત્તનતો નાભિતો પટ્ઠાય ઉપરિમકાયો ન ઇઞ્જતીતિ હેટ્ઠિમકાયોવ ઇઞ્જતિ. તેનાહ ‘‘ઉપરિમ…પે… નિચ્ચલો હોતી’’તિ. ન જાનાતિ અનિઞ્જનતો. કાયબલેનાતિ ગમનપયોગસઙ્ખાતેન કાયગતેન વિસેસબલેન. જવગમનહેતુભૂતેન વા કાયબલેન. તેનાહ ‘‘બાહા ખિપન્તો’’તિઆદિ. જવેન ગચ્છન્તો હિ બાહા ખિપતિ, સરીરતો સેદા મુચ્ચન્તિ. નાગાપલોકિતવસેનાતિ નાગસ્સ અપલોકનમિવ સકલકાયેનેવ પરિવત્તેત્વા અપલોકનવસેન.

અનાવરણઞાણસ્સાતિ અનાવરણઞાણબલેન દસ્સનસ્સ. અનાવરણવારો પન કાયે પતિટ્ઠિતરૂપદસ્સનમ્પિ અનાવરણમેવાતિ દસ્સનત્થં વુત્તો. ઇન્દખીલતો પટ્ઠાયાતિ નગરદ્વારે ઇન્દખીલતો પટ્ઠાય. પકતિઇરિયાપથેનેવાતિ ઓનમનાદિં અકત્વા ઉજુકગમનાદિના એવ. યદિ એવં કોટ્ઠકદ્વારગેહપ્પવેસે કથન્તિ આહ ‘‘દલિદ્દમનુસ્સાન’’ન્તિઆદિ. પરિવત્તેન્તેનાતિ નિપજ્જનત્થં કાયં પરિવત્તેન્તેન.

હત્થેહિ ગહેત્વાતિ ઉભોહિ હત્થેહિ ઉભોસુ કટિપ્પદેસેસુ પરિગ્ગહેત્વા. પતતિ નિસીદનટ્ઠાને નિપજ્જનવસેન પતતિ. ઓરિમં અઙ્ગં નિસ્સાય નિસિન્નોતિ પલ્લઙ્કમાભુજિત્વા ઉક્કુટિકનિસજ્જાય ઉપરિમકાયં હેટ્ઠિમકાયે પતિટ્ઠપેન્તોયેવ ભારીકરણવસેન ઓરિમઙ્ગં નિસ્સાય નિસિન્નો. ઘંસન્તોતિ આનિસદદેસેન આસનટ્ઠાનં ઘંસન્તો. પારિમઙ્ગન્તિ સત્થિભાગસમ્મદ્દં આનિસદપદેસં. તથેવાતિ ઘંસન્તો એવ. ઓલમ્બકં ધારેન્તો વિયાતિ ઓલમ્બકસુત્તં ઓતારેન્તો વિય. તેન ઉજુકમેવ નિસીદનમાહ. સરીરસ્સ ગરુકભાવહેતૂનં દૂરતો સમુપાયિતભાવેન સલ્લહુકભાવતો તૂલપિચું ઠપેન્તો વિય.

અપ્પેસક્ખાનં મહાનુભાવગેહપ્પવેસે સિયા છમ્ભિતત્તં, ચિત્તક્ખોભો, દરથવસેન નાનપ્પકારકપ્પનં, ભયવસેન તણ્હાવસેન પરિતસ્સનં, તં સબ્બં ભગવતો નત્થીતિ દસ્સેતું પાળિયં ‘‘ન છમ્ભતી’’તિઆદિ (મ. નિ. ૨.૩૮૭) વુત્તન્તિ આહ ‘‘ન છમ્ભતી’’તિઆદિ.

ઉદકં દીયતિ એતેનાતિ ઉદકદાનં, ભિઙ્કારાદિ ઉદકભાજનં. બદ્ધં કત્વાતિ હત્થગતમત્તિકં વિય અત્તનો વસે અવત્તન્તં કત્વા. પરિવત્તેત્વાતિ કુજ્જિત્વા. વિછડ્ડયમાનો ઉદકસ્સ વિક્ખિપનવસેન છડ્ડયમાનો.

તથા ન ગણ્હાતિ, બ્યઞ્જનમત્તાય એવ ગણ્હન્તો. ભત્તં વા અમનાપન્તિ આનેત્વા યોજના. બ્યઞ્જનેન આલોપઅતિનામનં, આલોપેન બ્યઞ્જનઅતિનામનન્તિ ઇમેસુ પન દ્વીસુ પઠમમેવ અસારુપ્પતાય અનિટ્ઠં વજ્જેતબ્બન્તિ પાળિયં પટિક્ખિત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. સબ્બત્થેવાતિ સબ્બસ્મિં આહરિતબ્બવત્થુસ્મિં સુપણીતભાવેન રસો પાકટો હોતિ ઞાણેન પરિઞ્ઞાતત્તા. રસગેધો પન નત્થિ સેતુઘાતત્તા.

અસ્સાતિ ‘‘નેવ દવાયા’’તિઆદિપદસ્સ. વુત્તમેતન્તિ ‘‘વિસુદ્ધિમગ્ગે વિનિચ્છયો આગતો’’તિ સબ્બાસવસુત્તે (મ. નિ. ૧.૨૩) સંવણ્ણયન્તેન વુત્તમેતં, તસ્મા ન એત્થ તં વત્તબ્બન્તિ અધિપ્પાયો, તસ્મા યો તસ્મિં તસ્મિં વિનિચ્છયે વિસેસવાદો ઇચ્છિતબ્બો. સો પરમત્થમઞ્જૂસાય વિસુદ્ધિમગ્ગવણ્ણનાય વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો. પત્તસ્સ ગહણટ્ઠાનન્તિ હત્થેન પત્તસ્સ ગહણપદેસં. વિનિવત્તિત્વાતિ પત્તે સબ્બં આમિસગતં સદ્ધિં ભત્તેન વિનિવત્તિત્વા ગચ્છતિ. પમાણાતિક્કન્તન્તિ કેલાયનવસેન અતિક્કન્તપમાણં આરક્ખં ઠપેતિ. ચીવરભોગન્તરન્તિ ચીવરપટલન્તરં. ઉદરેન અક્કમિત્વાતિ ઉદરેનેવ સન્નિરુમ્ભિત્વા.

અપ્પત્તકાલં અભિમુખં નામેતિ ઉપનામેતીતિ અતિનામેતિ, પત્તકાલં અતિક્કામેન્તો નામેતિ અપનેતીતિ અતિનામેતિ. ઉભયમ્પિ એકજ્ઝં ગહેત્વા પાળિયં ‘‘ન ચ અનુમોદનસ્સ કાલમતિનામેતી’’તિ વુત્તન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘યો હી’’તિઆદિમાહ.

વેગગમનેન પટિસંમુઞ્ચિત્વા ધાવિત્વા ગચ્છતિ. અચ્ચુક્કટ્ઠન્તિ અતિવિય ઉદ્ધં કત્વા કડ્ઢિતપારુતં. તેનાહ ‘‘યો હિ યાવ હનુકટ્ઠિતો…પે… હોતી’’તિ. અચ્ચોક્કટ્ઠન્તિ અતિવિય હેટ્ઠા કત્વા કડ્ઢિતપારુતં. તેનાહ ‘‘યાવ ગોપ્ફકા ઓતારેત્વા’’તિ. ઉભતો ઉક્ખિપિત્વાતિ દક્ખિણતો વામતોતિ ઉભોસુ પસ્સેસુ ઉત્તરાસઙ્ગં ઉક્ખિપિત્વા. થનન્તિ દક્ખિણથનં.

વિસ્સટ્ઠોતિ વિમુત્તો. તેનાહ ‘‘વિસ્સટ્ઠત્તાયેવ ચેસ વિઞ્ઞેય્યો’’તિ. યસ્મા અમુત્તવાદિનો વચનં અવિસ્સટ્ઠતાય ન સિનિય્હતિ, ન એવં મુત્તવાદિનોતિ આહ ‘‘સિનિદ્ધો’’તિ. વિઞ્ઞેય્યોતિ સુપરિબ્યત્તતાય અક્ખરતો ચ બ્યઞ્જનતો ચ વિઞ્ઞાતું સક્કુણેય્યો. તેનાહ ‘‘પાકટો’’તિ. વિઞ્ઞાપનિયોતિ વિજાનિતબ્બો. બ્યઞ્જનવસેનેવ ચેત્થ વિઞ્ઞેય્યતા વેદિતબ્બા ઘોસસ્સ અધિપ્પેતત્તા. મધુરોતિ પિયો પેમનીયો અપલિબુદ્ધો. સવનમરહતિ, સવનસ્સ સોતસ્સ હિતોતિ વા સવનીયો. સમ્પિણ્ડિતોતિ સહિતો. ભગવતો હિ સદ્દો ઉપ્પત્તિટ્ઠાનકતાસઞ્ચિતત્તા સહિતાકારેનેવ આપાથમાગચ્છતિ, ન અયોસલાકાય પહટકંસથાલં વિય વિપ્પકિણ્ણો. તેનાહ ‘‘અવિસારી’’તિ. ગમ્ભીરોતિ યથા ગમ્ભીરવત્થુપરિચ્છિન્દનેન ઞાણસ્સ ગમ્ભીરસમઞ્ઞા, એવં ગમ્ભીરટ્ઠાનસમ્ભવતો સદ્દસ્સ ગમ્ભીરસમઞ્ઞાતિ આહ ‘‘ગમ્ભીરોતિ ગમ્ભીરસમુટ્ઠિતો’’તિ. નિન્નાદવાતિ સવિસેસં નિન્નાદવા. સ્વાયં વિસેસો ગમ્ભીરભાવસિદ્ધોતિ આહ ‘‘ગમ્ભીરત્તાયેવ ચેસ નિન્નાદી’’તિ. એવમેત્થ ચત્તારિ અઙ્ગાનિ ચતુરઙ્ગનિપ્ફાદીનિ વેદિતબ્બાનિ. અકારણા મા નસ્સીતિ બુદ્ધાનુભાવેન વિય સરસ્સ પરિસપરિયન્તતા વુત્તા, ધમ્મતાવસેનેવ પન સા વેદિતબ્બા તસ્સ મૂલકારણસ્સ તથા અવટ્ઠિતત્તા.

પચ્ચોસક્કિત્વાતિ પટિનિવત્તિત્વા. સમુસ્સિતકઞ્ચનપબ્બતં વિય ઉપરિ ઇન્દનીલરતનવિતતસિખં વિજ્જુલ્લતાભૂસિતં. મહાપથવીઆદયો સત્થુગુણપટિભાગતાય નિદસ્સનં, કેવલં મહન્તતામત્તં ઉપાદાય નિદસ્સિતા.

૩૯૦. અપ્પટિસંવિદિતોતિ અનારોચિતો. આગમનવસેન ચેત્થ પટિસંવેદિતન્તિ આહ ‘‘અવિઞ્ઞાતઆગમનો’’તિ. ઉગ્ગતભાવન્તિ કુલભોગવિજ્જાદીહિ ઉળારભાવં. અનુદ્દયસમ્પન્નાતિ કારુણિકા.

૩૯૧. સહસાવ ઓકાસકરણેન ઉચ્ચકુલીનતા દીપિતા હોતીતિ આહ ‘‘વેગેન ઉટ્ઠાય દ્વિધા ભિજ્જિત્વા’’તિઆદિ.

નારિસમાનનામન્તિ ઇત્થિઅત્થજોતકનામં. તેનાહ ‘‘ઇત્થિલિઙ્ગ’’ન્તિ. અવ્હાતબ્બાતિ કથેતબ્બા.

૩૯૪. એકનીહારેનેવ અટ્ઠ પઞ્હે બ્યાકરોન્તો. ‘‘પુબ્બેનિવાસં…પે… પવુચ્ચતી’’તિ ઇમિના પુબ્બેનિવાસસ્સ વિદિતકારણં વુત્તન્તિ આહ ‘‘તસ્સ પુબ્બેનિવાસો પાકટો’’તિ. દિબ્બચક્ખુઞાણં કથિતં તસ્સ પરિભણ્ડઞાણભાવતો યથાકમ્મૂપગઞાણસ્સ. ‘‘જાતિક્ખયં પત્તો, અભિઞ્ઞા વોસિતો’’તિ ચ વુત્તત્તા મુનીતિ અસેક્ખમુનિ ઇધાધિપ્પેતોતિ આહ ‘‘અરહત્તઞાણમોનેય્યેન સમન્નાગતો’’તિ.

કિલેસરાગેહિ કિલેસવિવણ્ણતાહિ. જાતિક્ખયપ્પત્તત્તા ‘‘અથો જાતિક્ખયં પત્તો’’તિ વુત્તત્તા. અભિજાનિત્વાતિ અભિવિસિટ્ઠતાય અગ્ગમગ્ગપઞ્ઞાય ઞત્વા. ઇદાનિ પટિસમ્ભિદાયં આગતનયેન પરિઞ્ઞાપહાનભાવનાસચ્છિકિરિયાસમાપત્તીનં પારગમનેન પારગૂતિ અયમેત્થ અત્થોતિ દસ્સેતું ‘‘પારગૂતિ વા’’તિઆદિ વુત્તં. અભિઞ્ઞેય્યધમ્માનં જાનનવસેન અભિઞ્ઞાપારગૂ. તાદિસોતિ યાદિસો ‘‘પારગૂ સબ્બધમ્માન’’ન્તિ પદદ્વયેન વુત્તો, તાદિસો. છહિ આકારેહીતિ પજાનનાદીહિ યથાવુત્તેહિ છહિ આકારેહિ.

કામઞ્ચેત્થ દ્વે એવ પુચ્છાગાથા દ્વે ચ વિસ્સજ્જનાગાથા, પુચ્છાપટિપાટિયા પન અસઙ્કરતો ચ વિસ્સજ્જનં પવત્તતિ, તં નિદ્ધારેતું કિં પનાતિઆદિ વુત્તં. વેદેહિ ગતત્તાતિ વેદેહિ મગ્ગઞાણેહિ પારઙ્ગતત્તા. પુબ્બેનિવાસન્તિઆદીહિ વિજ્જાનં અત્થિતાય બોધિતત્તા. પાપધમ્માનન્તિ છત્તિંસપાપધમ્માનં સોત્થાનં મગ્ગં પાપનેન નિસ્સેસતો સોધિતત્તા.

૩૯૫. ધમ્મો નામ અરહત્તમગ્ગો કુસલધમ્મેસુ ઉક્કંસપારમિપ્પત્તિયા ઉક્કટ્ઠનિદ્દેસેન. તસ્સ અનુરૂપધમ્મભાવતો અનુધમ્મો નામ હેટ્ઠિમમગ્ગફલધમ્મા. યો સત્થુ સન્તિકે ધમ્મં સુત્વા યથાનુસિટ્ઠં ન પટિપજ્જતિ, સો તથાગતં ધમ્માધિકરણં વિહેઠેતિ નામ. યો પન પટિપજ્જન્તો ચ દન્ધાભિઞ્ઞતાય કમ્મટ્ઠાનસોધનત્થં અન્તરન્તરા ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા અનેકવારં કથાપેતિ, સો એત્તાવતા ધમ્માધિકરણં તથાગતં વિહેઠેતીતિ ન વત્તબ્બો. ન હિ ભગવતો ધમ્મદેસનાય પરિસ્સમો અત્થિ, અયઞ્ચ અત્થો મહાસુદસ્સનસુત્તાદીહિ (દી. નિ. ૨.૨૪૧ આદયો) દીપેતબ્બો, તસ્મા – ‘‘સચ્ચધમ્મસ્સ અનુધમ્મ’’ન્તિ વત્તબ્બે વુત્તમેવ બ્યતિરેકમુખેન વિભાવેતું ‘‘ન ચ મં ધમ્માધિકરણં વિહેસેસી’’તિ વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. તત્થ પરિનિબ્બાયીતિ પરકાલે ચેત્થ પરિનિબ્બાનમ્પિ સઙ્ગય્હતિ, તં પન ઇમસ્મિં ગહિતમેવ હોતીતિ આહ ‘‘દેસનાય અરહત્તેનેવ કૂટં ગહિત’’ન્તિ.

બ્રહ્માયુસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.