૨. સેલસુત્તવણ્ણના

૩૯૬. કેણિયોતિ તસ્સ નામં, પુબ્બે કેણિયા જીવિકાકપ્પનતોતિ વદન્તિ. જટિલોતિ જટાધરો. બ્રાહ્મણજાતિકત્તા કોટિસારતાય ચ બ્રાહ્મણમહાસાલો. પયોજેત્વા નિસ્સયો હુત્વા વસતિ, રત્તિં કામસમ્પત્તિં અનુભવતીતિ વા યોજના. સુસઙ્ખતન્તિ સપ્પિમધુસક્કરાદીહિ ચેવ મરિચસિઙ્ગીવેરાદીહિ ચ સુટ્ઠુ અભિસઙ્ખતં.

પટિક્ખેપપસન્નતાયાતિ અહોવતાયં અપ્પિચ્છો, યો નિમન્તિયમાનોપિ ન સાદિયતીતિ ઉપનિમન્તિયમાનસ્સ પટિક્ખેપે તિત્થિયાનં પસન્નભાવતોતિ. તં કથં? વિરુદ્ધમેતન્તિ ‘‘અકારણમેત’’ન્તિ પટિક્ખિપતિ.

૩૯૮. કપ્પસહસ્સેહિપિ…પે… અહોસીતિ ઇદં નાનુસ્સવસિદ્ધં અનુમાનગ્ગહણં સન્ધાયાહ. પદેતિ ઉત્તરપદલોપેન નિદ્દેસોતિ આહ ‘‘પદપ્પમાણે’’તિ. પજ્જતિ નિક્ખિપતિ એત્થાતિ વા પદં પકતિયા પાદનિક્ખિપટ્ઠાનં, તસ્મિં પદે. કીળાપસુતતાદિના પમાદં આપજ્જતિ. બોધિસત્તચારિકન્તિ દુક્કરચરિયં સન્ધાય વદતિ.

૩૯૯. પરિપુણ્ણતાયાતિ અનૂનતાય. અહીનઙ્ગતાયાતિ અવેકલ્લભાવતો. રોચતીતિ રુચિ, દેહપ્પભા, સોભણા રુચિ એતસ્સાતિ સુરુચિ. આરોહસમ્પત્તિ કાયસ્સ પમાણયુત્તઉચ્ચતા. પરિણાહસમ્પત્તિ કિસથૂલભાવવજ્જિતપરિણાહતા. સણ્ઠાનસમ્પત્તિ અવયવાનં સુસણ્ઠિતતા. ચારુદસ્સનોતિ પિયદસ્સનો તેનાહ ‘‘સુચિરમ્પી’’તિઆદિ. સુવણ્ણસદિસવણ્ણોતિ જાતિહિઙ્ગુલકેન મદ્દિત્વા સિલાનિઘંસેનેવ પરિકમ્મં કત્વા ઠપિતઘનસુવણ્ણરૂપવણ્ણો. મહાપુરિસભાવં બ્યઞ્જેન્તિ પકાસેન્તીતિ બ્યઞ્જનાનિ, મહાપુરિસલક્ખણાનીતિ આહ ‘‘પઠમં વુત્તબ્યઞ્જનાનેવા’’તિ.

પુબ્બે વુત્તન્તિ ‘‘સુરુચી’’તિ પુબ્બે વુત્તં, ‘‘આદિચ્ચોવ વિરોચસી’’તિ પુન વુત્તં. ‘‘ચારુદસ્સનો સુવણ્ણવણ્ણોસી’’તિ પુબ્બે વુત્તં, ‘‘કલ્યાણદસ્સનો ભિક્ખુ કઞ્ચનાભત્તચો’’તિ પુન વુત્તન્તિ ઇમમત્થં સન્ધાયાહ ‘‘ઉત્તરગાથાયપિ એસેવ નયો’’તિ. સાતિસયં ઉત્તમવણ્ણે વણ્ણેત્વા ઉત્તમવણ્ણિનોતિ પદેન સન્તં પકાસેતીતિ આહ ‘‘ઉત્તમવણ્ણસમ્પન્નસ્સા’’તિ. ઉત્તમસારથીતિ સેટ્ઠપુરિસસારથિ. તત્થ તત્થ જમ્બુવનસણ્ડમણ્ડિતતાય જમ્બુદીપો ‘‘જમ્બુસણ્ડો’’તિ વુચ્ચતિ. ઇસ્સરિયન્તિ ચક્કવત્તિસ્સરિયં.

જાતિખત્તિયાતિ જાતિમન્તો ખત્તિયા. રાજાભિરાજાતિ એત્થ અભિ-સદ્દો પૂજત્થોતિ આહ ‘‘રાજૂનં પૂજનીયો’’તિ.

અપ્પમાણાતિ અપરિમાણા લોકધાતુયો. ‘‘યાવતા પન આકઙ્ખેય્યા’’તિ (અ. નિ. ૩.૮૧) હિ વુત્તં. ધમ્મરાજા અનુત્તરોતિ એત્થ વુત્તઅનુત્તરભાવં ‘‘યાવતા હી’’તિઆદિના પાકટતરં કત્વા ધમ્મરાજભાવં વિભાવેતું ‘‘સ્વાહ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. ધમ્મેનાતિ પટિવેધધમ્મેન. તેનાહ ‘‘અનુત્તરેનેવા’’તિ. અનુત્તરેનાતિ વિસિટ્ઠેન ઉત્તમેન. ઇમસ્મિં પક્ખે ધમ્મેનાતિ પટિપત્તિધમ્મેનાતિપિ સઙ્ગય્હતિ. પરિયત્તિધમ્મેનાતિ દેસનાધમ્મેન આણાચક્કં પવત્તેમીતિ યોજના. દેસનાઞાણપટિવેધઞાણવિભાગં ધમ્મચક્કમેવ વા. અપ્પટિવત્તિયન્તિ પટિવત્તિતું અસક્કુણેય્યં.

તથાગતેન જાતોતિ તથાગતેન હેતુના અરિયાય જાતિયા જાતો. હેતુઅત્થે કરણવચનં. અનુજાતોતિ ચ વુત્તે અનુ-સદ્દસ્સ વસેન તથાગતન્તિ ચ ઉપયોગવચનમેવ હોતિ, સો ચ અનુ-સદ્દો હેતુઅત્થજોતકોતિ આહ ‘‘તથાગતં હેતું અનુજાતો’’તિ. અવઞ્ઞાતબ્બભાવેન જાતોતિ અવજાતો દુપ્પટિપન્નત્તા. તેનાહ ‘‘દુસ્સીલો’’તિ. તથા હિ વુત્તં કોકાલિકં આરબ્ભ ‘‘પુરિસન્તકલિ અવજાતો’’તિ. પુત્તો નામ ન હોતિ તસ્સ ઓવાદાનુસાસનિયં અટ્ઠિતત્તા. એવમાહાતિ ‘‘અનુજાતો તથાગત’’ન્તિ એવમાહ.

વિજ્જાતિ મગ્ગવિજ્જા. ઉક્કટ્ઠનિદ્દેસેન વિમુત્તીતિ ફલવિમુત્તિ. નનુ ચ મગ્ગો ભાવેતબ્બેન ગહિતોતિ? સચ્ચં ગહિતો, સબ્બે ચ પન સત્ત ધમ્મા અભિઞ્ઞેય્યાતિ વિજ્જાય અભિઞ્ઞેય્યભાવો વુત્તો. ઇમિના વા નયેન સબ્બેસમ્પિ અભિઞ્ઞેય્યભાવો વુત્તો એવાતિ વેદિતબ્બો. ફલેન વિના હેતુભાવસ્સેવ અભાવતો હેતુવચનેન ફલસિદ્ધિ, નિરોધસ્સ ચ સમ્પાપનેન મગ્ગસ્સ હેતુભાવો. દુક્ખસ્સ નિબ્બત્તનેન તણ્હાય સમુદયભાવોતિ ઇમમત્થં સઙ્ગહિતમેવ અત્થતો આપન્નત્તા. યુત્તહેતુનાતિ યુત્તિયુત્તેન હેતુના બુદ્ધભાવં સાધેતિ સચ્ચવિનિમુત્તસ્સ બુજ્ઝિતબ્બસ્સ અભાવતો સચ્ચસમ્બોધનેનેવ ચ તસ્સ અનવસેસતો બુદ્ધત્તા. અત્થવચનઞ્ચેતં, પયોગવચનાનિ પન – બ્રાહ્મણ, અહં સમ્માસમ્બુદ્ધો સબ્બથા અવિપરીતધમ્મદેસનો, સમ્માસમ્બુદ્ધત્તા સબ્બત્થ અવિપરીતમાચિક્ખતિ યથાહં સબ્બમગ્ગદેસકોતિ. કિં પન ભગવા સયમેવ અત્તનો સમ્માસમ્બુદ્ધભાવં આરોચેતીતિ? મહાકરુણાય અઞ્ઞેસં મહાવિસયતો. તત્થ ‘‘એકોમ્હિ સમ્માસમ્બુદ્ધો, સબ્બાભિભૂ સબ્બવિદૂહમસ્મી’’તિઆદીનિ (મહાવ. ૧૧; મ. નિ. ૧.૨૮૫; ૨.૩૪૧; કથા. ૪૦૫) સુત્તપદાનિ ઇદમેવ ચ સુત્તપદં એતસ્સ અત્થસ્સ સાધકં.

સલ્લકન્તનોતિ સલ્લાનં સમુચ્છિન્નત્તા. રોગસ્સાતિ કિલેસરોગસ્સ. તસ્માતિ અપુનપવત્તિપાદનેન તિકિચ્છનતો. બ્રહ્મં વા સેટ્ઠં સમ્માસમ્બોધિં પત્તોતિ બ્રહ્મભૂતો. એવં આગતાયાતિ ઇમિના –

‘‘કામા તે પઠમા સેના, દુતિયા અરતિ વુચ્ચતિ;

તતિયા ખુપ્પિપાસા તે, ચતુત્થી તણ્હા પવુચ્ચતિ.

થિનમિદ્ધં તેપઞ્ચમં થિનમિદ્ધં તે, છટ્ઠા ભીરૂ પવુચ્ચતિ;

સત્તમી વિચિકિચ્છા તે, મક્ખો થમ્ભો તે અટ્ઠમો.

લાભો સિલોકો સક્કારો, મિચ્છાલદ્ધો ચ યો યસો;

યો ચત્તાનં સમુક્કંસે, પરે ચ અવજાનતિ;

એસા નમુચિ તે સેના, કણ્હસ્સાભિપ્પહારિની’’તિ. (સુ. નિ. ૪૩૮-૪૪૧);

એવં વુત્તં નવવિધં સેનં સઙ્ગય્હતિ. વસે વત્તેત્વાતિ સમુચ્છિન્દનેન અનુપ્પાદતાપાદનેન વસે વત્તેત્વા. કુતોચિ અભયો નિબ્ભયો.

સયમેવ દટ્ઠબ્બન્તિ યેન યેન અધિગતો, તેન તેન પરસદ્ધાય ગન્તબ્બં હિત્વા અસમ્મોહતો પચ્ચવેક્ખણાઞાણેનેવ સામં દટ્ઠબ્બં. તેનાહ ‘‘પચ્ચક્ખ’’ન્તિ. પસટ્ઠા દિટ્ઠિ સન્દિટ્ઠિ. યથા રથેન જયતીતિ રથિકો, એવં ઇદં મગ્ગબ્રહ્મચરિયં સન્દિટ્ઠિયા જયતીતિ સન્દિટ્ઠિકં. અથ વા દિટ્ઠન્તિ દસ્સનં વુચ્ચતિ, દિટ્ઠમેવ સન્દિટ્ઠં, સન્દસ્સનન્તિ અત્થો. સન્દિટ્ઠં અરહતીતિ સન્દિટ્ઠિકો યથા વત્થયુગં અરહતીતિ વત્થયુગિકો. સન્દિટ્ઠિકં ફલદાનં સન્ધાય નાસ્સ કાલોતિ અકાલં, અકાલમેવ અકાલિકં, ન કાલન્તરં ખેપેત્વા ફલં દેતિ, અત્તનો પન પવત્તિસમનન્તરમેવ ફલં દેતીતિ અત્થો. અથ વા અત્તનો ફલપ્પદાને પકટ્ઠો કાલો પત્તો અસ્સાતિ કાલિકો, લોકિયો કુસલધમ્મો, ઇદં પન સમનન્તરફલત્તા ન કાલિકં.

૪૦૦. ‘‘મહાયઞ્ઞં પવત્તયી’’તિઆદીસુ કેવલં દાનધમ્માદીસુ યઞ્ઞપરિયાયસમ્ભવતો ‘‘બ્રાહ્મણાનં યઞ્ઞાભાવતો’’તિ વુત્તં. બ્રાહ્મણા હિ ‘‘અગ્ગિમુખા દેવા’’તિ અગ્ગિજુહનપુબ્બકં યઞ્ઞં વિદહન્તિ. તેનાહ ‘‘અગ્ગિજુહનપ્પધાનાતિ અત્થો’’તિ ‘‘ભૂર્ભુવ? સ્વ?’’ ઇતિ સાવિત્તી પુબ્બકત્તા મુખં પુબ્બઙ્ગમં. ‘‘મુખમિવ મુખ’’ન્તિઆદીસુ વિય ઇધાપિ પધાનપરિયાયો મુખસદ્દોતિ દસ્સેન્તો ‘‘મનુસ્સાનં સેટ્ઠતો રાજા ‘મુખ’ન્તિ વુત્તો’’તિ આહ. આધારતોતિ ઓગાહન્તીનં નદીનં આધારભાવતો પટિસરણતો ગન્તબ્બટ્ઠાનભાવતો. સઞ્ઞાણતોતિ ચન્દયોગવસેન અજ્જ અસુકનક્ખત્તન્તિ પઞ્ઞાયનતો. આલોકકરણતોતિ નક્ખત્તાનિ અભિભવિત્વા આલોકકરણતો. સોમ્મભાવતોતિ સીતહિમવાસીતવાતૂપક્ખરભાવતો. તપન્તાનન્તિ દીપસિખા અગ્ગિજાલા અસનિવિચક્કન્તિ એવમાદીનં વિજ્જલન્તાનં. આયમુખં અગ્ગદક્ખિણેય્યભાવેન.

દિબ્બચક્ખુ ધમ્મચક્ખુ પઞ્ઞાચક્ખુ બુદ્ધચક્ખુ સમન્તચક્ખૂતિ ઇમેહિ પઞ્ચહિ ચક્ખૂહિ. તે સરણસ્સાતિ તે સરણસ્સ ચ, તે સરણભાવમૂલકત્તા ઇતરદ્વયસ્સ ચ, યથાવુત્ત તે-પદેન વુત્તત્થતો પરસ્સ ચાતિ અત્થો. ઇદં વુત્તં હોતિ – ‘‘તે તુય્હં, ઇતરસ્સ ચ સરણસ્સ અહો આનુભાવો’’તિ. આવુત્તિવસેન વા તે સરણસ્સાતિ એત્થ અત્થો વિભાવેતબ્બો – તુય્હં સરણભૂતસ્સ ચ ઇતરસરણસ્સ ચ આનુભાવોતિ. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

સેલસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.