૧. ઘટિકારસુત્તવણ્ણના

૨૮૨. ચરિયન્તિ બોધિચરિયં, બોધિસમ્ભારસમ્ભરણવસેન પવત્તિતં બોધિસત્તપટિપત્તિન્તિ અત્થો. સુકારણન્તિ બોધિપરિપાચનસ્સ એકન્તિકં સુન્દરં કારણં, કસ્સપસ્સ ભગવતો પયિરુપાસનાદિં સન્ધાય વદતિ. તઞ્હિ તેન સદ્ધિં મયા ઇધ કતન્તિ વત્તબ્બતં લભતિ. મન્દહસિતન્તિ ઈસકં હસિતં. કુહં કુહન્તિ હાસ-સદ્દસ્સ અનુકરણમેતં. હટ્ઠપહટ્ઠાકારમત્તન્તિ હટ્ઠપહટ્ઠમત્તં. યથા ગહિતસઙ્કેતા ‘‘પહટ્ઠો ભગવા’’તિ સઞ્જાનન્તિ, એવં આકારદસ્સનમત્તં.

ઇદાનિ ઇમિના પસઙ્ગેન તાસં સમુટ્ઠાનં વિભાગતો દસ્સેતું ‘‘હસિતઞ્ચ નામેત’’ન્તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ અજ્ઝુપેક્ખનવસેનપિ હાસો ન સમ્ભવતિ, પગેવ દોમનસ્સવસેનાતિ આહ ‘‘તેરસહિ સોમનસ્સસહગતચિત્તેહી’’તિ. નનુ ચ કેચિ કોધવસેનપિ હસન્તીતિ? ન, તેસમ્પિ યં તં કોધવત્થુ, તસ્સ મયં દાનિ યથાકામકારિતં આપજ્જિસ્સામાતિ દુવિઞ્ઞેય્યન્તરેન સોમનસ્સચિત્તેનેવ હાસસ્સ ઉપ્પજ્જનતો. તેસૂતિ પઞ્ચસુ સોમનસ્સસહગતચિત્તેસુ. બલવારમ્મણેતિ ઉળારઆરમ્મણે યમકમહાપાટિહારિયસદિસે. દુબ્બલારમ્મણેતિ અનુળારે આરમ્મણે. ઇમસ્મિં પન ઠાને…પે… ઉપ્પાદેસીતિ ઇદં પોરાણટ્ઠકથાયં તથા આગતત્તા વુત્તં. ન અહેતુકસોમનસ્સસહગતચિત્તેન ભગવતો સિતં હોતીતિ દસ્સનત્થં.

અભિધમ્મટીકાયં (ધ. સ. મૂલટી. ૫૬૮) પન ‘‘અતીતંસાદીસુ અપ્પટિહતં ઞાણં વત્વા ‘ઇમેહિ તીહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતસ્સ બુદ્ધસ્સ ભગવતો સબ્બં કાયકમ્મં ઞાણપુબ્બઙ્ગમં ઞાણાનુપરિવત્ત’ન્તિઆદિવચનતો (મહાનિ. ૬૯, ૧૫૬; ચૂળનિ. માઘરાજમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૮૫; પટિ. મ. ૩.૫; નેત્તિ. ૧૫; દી. નિ. અટ્ઠ. ૩.૩૦૫; વિભ. મૂલટી. સુત્તન્તભાજનીયવણ્ણના; દી. નિ. ટી. ૩.૧૪૧, ૩૦૫) ‘ભગવતો ઇદં ચિત્તં ઉપ્પજ્જતી’તિ વુત્તવચનં વિચારેતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં. તત્થ ઇમિના હસિતુપ્પાદચિત્તેન પવત્તિયમાનમ્પિ ભગવતો સિતકરણં પુબ્બેનિવાસ-અનાગતંસ-સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણાનં અનુવત્તકત્તા ઞાણાનુપરિવત્તિયેવાતિ, એવં પન ઞાણાનુપરિવત્તિભાવે સતિ ન કોચિ પાળિઅટ્ઠકથાનં વિરોધો. તથા હિ અભિધમ્મટ્ઠકથાયં (ધ. સ. અટ્ઠ. ૫૬૮) ‘‘તેસં ઞાણાનં ચિણ્ણપરિયન્તે ઇદં ચિત્તં ઉપ્પજ્જતી’’તિ વુત્તં. અવસ્સઞ્ચ એતં એવં ઇચ્છિતબ્બં, અઞ્ઞથા આવજ્જનસ્સપિ ભગવતો પવત્તિ તથારૂપે કાલે ન સંયુજ્જેય્ય, તસ્સપિ હિ વિઞ્ઞત્તિસમુટ્ઠાપકભાવસ્સ ઇચ્છિતત્તા, તથા હિ વુત્તં – ‘‘એવઞ્ચ કત્વા મનોદ્વારાવજ્જનસ્સપિ વિઞ્ઞત્તિસમુટ્ઠાપકત્તં ઉપપન્નં હોતી’’તિ, ન ચ વિઞ્ઞત્તિસમુટ્ઠાપકત્તે તંસમુટ્ઠિતાય વિઞ્ઞત્તિયા કાયકમ્માદિભાવં આપજ્જનભાવો વિબન્ધતીતિ તમેવ સન્ધાય વદતિ. તેનાહ ‘‘એવં અપ્પમત્તકમ્પી’’તિ. સતેરિતા વિજ્જુલતા નામ સતેરતાવિજ્જુલતા. સા હિ ઇતરવિજ્જુલતા વિય ખણટ્ઠિતિકા સીઘનિરોધા ચ ન હોતિ, અપિચ ખો દન્ધનિરોધા, તઞ્ચ સબ્બકાલં ચતુદીપિકમહામેઘતોવ નિચ્છરતિ તેનાહ ‘‘ચાતુદ્દીપિકમહામેઘમુખતો’’તિ. અયં કિર તાસં રસ્મિવટ્ટીનં ધમ્મતા, યદિદં તિક્ખત્તું સિરવરં પદક્ખિણં કત્વા દાઠગ્ગેસુયેવ અન્તરધાનં.

૨૮૩. યદિપિ ચત્તારિ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ કપ્પાનં સતસહસ્સઞ્ચ પઞ્ઞાપારમિતા પરિભાવિતા, તથાપિ ઇદાનિ તં બુદ્ધન્તરં તસ્સા પટિપાદેતબ્બત્તા વુત્તં ‘‘અપરિપક્કઞાણત્તા’’તિ. કામઞ્ચસ્સ ઞાણાય ઇદાનિપિ પટિપાદેતબ્બતા અત્થિ, એવં સન્તેપિ નનુ સમ્માસમ્બુદ્ધેસુ પસાદેન સમ્ભાવનાય ભવિતબ્બં તથા ચિરકાલં પરિભાવિતત્તા, કથં તત્થ હીળનાતિ આહ ‘‘બ્રાહ્મણકુલે’’તિઆદિ. ચિરકાલપરિચિતાપિ હિ ગુણભાવના અપ્પકેનપિ અકલ્યાણમિત્તસંસગ્ગેન વિપરિવત્તતિ અઞ્ઞથત્તં ગચ્છતિ. તેન મહાસત્તોપિ જાતિસિદ્ધાયં લદ્ધિયં ઠત્વા જાતિસિદ્ધેન માનેન એવમાહ – ‘‘કિં પન તેન મુણ્ડકેન સમણકેન દિટ્ઠેના’’તિ. તથા હિ વુત્તં અટ્ઠકથાયં –

‘‘તસ્મા અકલ્યાણજનં, આસીવિસમિવોરગં,

આરકા પરિવજ્જેય્ય, ભૂતિકામો વિચક્ખણો’’તિ. (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૭૦-૧૭૨);

ન્હાનચુણ્ણેન સુત્તેન કતા સોત્તિ, કુરુવિન્દગુળિકા, સા એવ સિનાયન્તિ કાયં વિસોધેન્તિ એતાયાતિ સિનાનં. તેનાહ – ‘‘સોત્તિ સિનાનન્તિ સિનાનત્થાય કતસોત્તિ’’ન્તિ.

૨૮૪. અરિયપરિહારેનાતિ અરિયાનં પરિહારેન, અનાગામીનં ન્હાનકાલે અત્તનો કાયસ્સ પરિહારનિયામેનાતિ અત્થો. અત્તનો ઞાણસમ્પત્તિયા વિભવસમ્પત્તિયા પસન્નકારં કાતું સક્ખિસ્સતિ. એતદત્થન્તિ ‘‘અહિતનિવારણં, હિતે નિયોજનં બ્યસને પરિવજ્જન’’ન્તિ યદિદં, એતદત્થં મિત્તા નામ હોન્તિ. કેચિ ‘‘યાવેત્થ અહુપી’’તિ પઠન્તિ, તેસં યાવ એત્થ કેસગ્ગગહણં તાવ અયં નિબન્ધો અહુપીતિ અત્થો.

૨૮૫. સતિપટિલાભત્થાયાતિ બોધિયા મહાભિનીહારં કત્વા બોધિસમ્ભારપટિપદાય પૂરણભાવે સતિયા પટિલાભત્થાય. ઇદાનિ તસ્સ સતુપ્પાદનીયકથાય પવત્તિતાકારં સઙ્ખેપેનેવ દસ્સેતું ‘‘તસ્સ હી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ન લામકટ્ઠાનં ઓતિણ્ણસત્તોતિ ઇમિના મહાસત્તસ્સ પણીતાધિમુત્તતં દસ્સેત્વા એવં પણીતાધિમુત્તિકસ્સ પમાદકિરિયા ન યુત્તાતિ દસ્સેન્તો ‘‘તાદિસસ્સ નામ પમાદવિહારો ન યુત્તો’’તિ આહ. તદા બોધિસત્તસ્સ નેક્ખમ્મજ્ઝાસયો તેલપ્પદીપો વિય વિસેસતો નિબ્બત્તિ, તં દિસ્વા ભગવા તદનુરૂપં ધમ્મકથં કરોન્તો ‘‘તાદિસસ્સ…પે… કથેસી’’તિ. પરસમુદ્દવાસી થેરા અઞ્ઞથા વદન્તિ. અટ્ઠકથાયં પન નાયં બુદ્ધાનં ભારો, યદિદં પૂરિતપારમીનં બોધિસત્તાનં તથા ધમ્મદેસના તેસં મહાભિનીહારસમનન્તરમ્પિ બોધિસમ્ભારસ્સ સયમ્ભુઞાણેનેવ પટિવિદિતત્તા. તસ્મા બોધિસત્તભાવપવેદનમેવ તસ્સ ભગવા અકાસીતિ દસ્સેતું ‘‘સતિપટિલાભત્થાયા’’તિઆદિ વુત્તં. સતિપટિલાભત્થાયાતિ સમ્માપટિપત્તિયા ઉજ્જલને પાકટકરસતિપટિલાભાય.

૨૮૬. ઞાણઞ્હિ કિલેસધમ્મવિદાલનપદાલનેહિ સિઙ્ગં વિયાતિ સિઙ્ગં. તઞ્હિ પટિપત્તિયા ઉપત્થમ્ભિતં ઉસ્સિતં નામ હોતિ, તદભાવે પતિતં નામ. કેચિ પન વીરિયં સિઙ્ગન્તિ વદન્તિ. તસ્મિં સમ્મપ્પધાનવસેન પવત્તે બાહિરપબ્બજ્જં ઉપગતાપિ મહાસત્તા વિસુદ્ધાસયા અપ્પિચ્છતાદિગુણસમઙ્ગિનો યથારહં ગન્થધુરં વાસધુરઞ્ચ પરિબ્રૂહયન્તા વિહરન્તિ, પગેવ બુદ્ધસાસને અપ્પિચ્છતાદીહીતિ આહ ‘‘ચતુપારિસુદ્ધિસીલે પના’’તિઆદિ. વિપસ્સનં બ્રૂહેન્તા સિખાપ્પત્તવિપસ્સના હોન્તીતિ વુત્તં – ‘‘યાવ અનુલોમઞાણં આહચ્ચ તિટ્ઠન્તી’’તિ, અનુલોમઞાણતો ઓરમેવ વિપસ્સનં ઠપેન્તીતિ અત્થો. મગ્ગફલત્થં વાયામં ન કરોન્તિ પઞ્ઞાપારમિતાય સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણગબ્ભસ્સ અપરિપુણ્ણત્તા અપરિપક્કત્તા ચ.

૨૮૭. થેરેહીતિ વુદ્ધતરેહિ. નિવાસે સતીતિ યસ્મિં ઠાને પબ્બજિતો, તત્થેવ નિવાસે. વપ્પકાલતોતિ સસ્સાનં વપ્પકાલતો. પુબ્બે વિય તતો પરં તિખિણેન સૂરિયસન્તાપેન પયોજનં નત્થીતિ વુત્તં – ‘‘વપ્પકાલે વિતાનં વિય ઉપરિ વત્થકિલઞ્જં બન્ધિત્વા’’તિ. પુટકેતિ કલાપે.

૨૮૮. પચ્ચયસામગ્ગિહેતુકત્તા ધમ્મપ્પત્તિયા પદેસતો પરિઞ્ઞાવત્થુકાપિ અરિયા ઉપટ્ઠિતે ચિત્તવિઘાતપચ્ચયે યદેતં નાતિસાવજ્જં, તદેવં ગણ્હન્તીતિ અયમેત્થ ધમ્મતાતિ આહ – ‘‘અલાભં આરબ્ભ ચિત્તઞ્ઞથત્ત’’ન્તિઆદિ. સોતિ કિકી કાસિરાજા. બ્રાહ્મણભત્તોતિ બ્રાહ્મણેસુ ભત્તો. દેવેતિ બ્રાહ્મણે સન્ધાયાહ. ભૂમિદેવાતિ તેસં સમઞ્ઞા, તદા બ્રાહ્મણગરુકો લોકો. તદા હિ કસ્સપોપિ ભગવા બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિ. ધીતુ અવણ્ણં વત્વાતિ, ‘‘મહારાજ, તવ ધીતા બ્રાહ્મણસમયં પહાય મુણ્ડપાસણ્ડિકસમયં ગણ્હી’’તિઆદિના રાજપુત્તિયા અગુણં વત્વા. વરં ગણ્હિંસુ ઞાતકા. રજ્જં નિય્યાતેસિ ‘‘મા મે વચનં મુસા અહોસિ, અટ્ઠમે દિવસે નિગ્ગણ્હિસ્સામી’’તિ.

પાવનઅસ્મનયનવસેન સમ્મા પાવીકતત્તા પરિસુદ્ધતણ્ડુલાનિ. પાળિયં તણ્ડુલપટિભસ્તાનીતિ તણ્ડુલખણ્ડાનિ. મુગ્ગપટિભસ્તકળાયપટિભસ્તેસુપિ એસેવ નયો.

૨૮૯. કો નુ ખોતિ ભુમ્મત્થે પચ્ચત્તવચનન્તિ આહ – ‘‘કુહિં નુ ખો’’તિ પારિપૂરિં યોજીયન્તિ બ્યઞ્જનભોજનાનિ એત્થાતિ પરિયોગો, તતો પરિયોગા. તેનાહ ‘‘સૂપભાજનતો’’તિ. સઞ્ઞં દત્વાતિ વુત્તં સબ્બં આચિક્ખિત્વા તુમ્હાકં અત્થાય સમ્પાદેત્વા નિક્ખિત્તો ઉપટ્ઠાકોતિ ભગવતો આરોચેથાતિ સઞ્ઞં દત્વા. અતિવિસ્સત્થોતિ અતિવિય વિસ્સત્થો. પઞ્ચવણ્ણાતિ ખુદ્દિકાદિવસેન પઞ્ચપ્પકારા.

૨૯૦. કિન્તિ નિસ્સક્કે પચ્ચત્તવચનં, કસ્માતિ અત્થો? ધમ્મિકોતિ ઇમિના આગમનસુદ્ધિં દસ્સેતિ. ભિક્ખૂનં પત્તે ભત્તસદિસોતિ ઇમિના ઉપાસકેન સત્થુ પરિચ્ચત્તભાવં તત્થ સત્થુનો ચ અપરિસઙ્કતં દસ્સેતિ. સિક્ખાપદવેલા નામ નત્થીતિ ધમ્મસ્સામિભાવતો સિક્ખાપદમરિયાદા નામ નત્થિ પણ્ણત્તિવજ્જે, પકતિવજ્જે પન સેતુઘાતો એવ.

૨૯૧. છદનટ્ઠાને યદાકાસં, તદેવ તસ્સ ગેહસ્સ છદનન્તિ આકાસચ્છદનં. પકતિયા ઉતુફરણમેવાતિ છાદિતે યાદિસં ઉતુ, છદને ઉત્તિણભાવેપિ તમ્હિ ગેહે તાદિસમેવ ઉતુફરણં અહોસિ. તેસંયેવાતિ તેસં ઘટિકારસ્સ માતાપિતૂનં એવ.

૨૯૨. ‘‘ચતસ્સો મુટ્ઠિયો એકો કુડુવો, ચત્તારો કુડુવા એકો પત્થો, ચત્તારો પત્થા એકો આળ્હકો, ચત્તારો આળ્હકા એકં દોણં, ચત્તારિ દોણાનિ એકા માનિકા, ચતસ્સો માનિકા એકા ખારી, વીસતિ ખારિકા એકો વાહોતિ તદેવ એકસકટ’’ન્તિ સુત્તનિપાતટ્ઠકથાદીસુ (સુ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૬૬૨) વુત્તં, ઇધ પન ‘‘દ્વે સકટાનિ એકો વાહો’’તિ વુત્તં. તેલફાણિતાદિન્તિ આદિ-સદ્દેન સપ્પિઆદિં મરિચાદિકટુકભણ્ડઞ્ચ સઙ્ગણ્હાતિ. નાહં રઞ્ઞા દિટ્ઠપુબ્બો, કુતો પરિપ્ફસ્સોતિ અધિપ્પાયો. નચ્ચિત્વાતિ નચ્ચં દત્વા.

ઘટિકારસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.