૪. રાજવગ્ગો

૧. ઘટિકારસુત્તવણ્ણના

૨૮૨. ચરિયન્તિ બોધિચરિયં, બોધિસમ્ભારસમ્ભરણવસેન પવત્તિતં બોધિસત્તપટિપત્તિન્તિ અત્થો. સુકારણન્તિ બોધિપરિપાચનસ્સ એકન્તિકં સુન્દરં કારણં, કસ્સપસ્સ ભગવતો પયિરુપાસનાદિં સન્ધાય વદતિ. તઞ્હિ તેન સદ્ધિં મયા ઇધ કતન્તિ વત્તબ્બતં લભતિ. મન્દહસિતન્તિ ઈસકં હસિતં. કુહં કુહન્તિ હાસ-સદ્દસ્સ અનુકરણમેતં. હટ્ઠપહટ્ઠાકારમત્તન્તિ હટ્ઠપહટ્ઠમત્તં. યથા ગહિતસઙ્કેતા ‘‘પહટ્ઠો ભગવા’’તિ સઞ્જાનન્તિ, એવં આકારદસ્સનમત્તં.

ઇદાનિ ઇમિના પસઙ્ગેન તાસં સમુટ્ઠાનં વિભાગતો દસ્સેતું ‘‘હસિતઞ્ચ નામેત’’ન્તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ અજ્ઝુપેક્ખનવસેનપિ હાસો ન સમ્ભવતિ, પગેવ દોમનસ્સવસેનાતિ આહ ‘‘તેરસહિ સોમનસ્સસહગતચિત્તેહી’’તિ. નનુ ચ કેચિ કોધવસેનપિ હસન્તીતિ? ન, તેસમ્પિ યં તં કોધવત્થુ, તસ્સ મયં દાનિ યથાકામકારિતં આપજ્જિસ્સામાતિ દુવિઞ્ઞેય્યન્તરેન સોમનસ્સચિત્તેનેવ હાસસ્સ ઉપ્પજ્જનતો. તેસૂતિ પઞ્ચસુ સોમનસ્સસહગતચિત્તેસુ. બલવારમ્મણેતિ ઉળારઆરમ્મણે યમકમહાપાટિહારિયસદિસે. દુબ્બલારમ્મણેતિ અનુળારે આરમ્મણે. ઇમસ્મિં પન ઠાને…પે… ઉપ્પાદેસીતિ ઇદં પોરાણટ્ઠકથાયં તથા આગતત્તા વુત્તં. ન અહેતુકસોમનસ્સસહગતચિત્તેન ભગવતો સિતં હોતીતિ દસ્સનત્થં.

અભિધમ્મટીકાયં (ધ. સ. મૂલટી. ૫૬૮) પન ‘‘અતીતંસાદીસુ અપ્પટિહતં ઞાણં વત્વા ‘ઇમેહિ તીહિ ધમ્મેહિ સમન્નાગતસ્સ બુદ્ધસ્સ ભગવતો સબ્બં કાયકમ્મં ઞાણપુબ્બઙ્ગમં ઞાણાનુપરિવત્ત’ન્તિઆદિવચનતો (મહાનિ. ૬૯, ૧૫૬; ચૂળનિ. માઘરાજમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૮૫; પટિ. મ. ૩.૫; નેત્તિ. ૧૫; દી. નિ. અટ્ઠ. ૩.૩૦૫; વિભ. મૂલટી. સુત્તન્તભાજનીયવણ્ણના; દી. નિ. ટી. ૩.૧૪૧, ૩૦૫) ‘ભગવતો ઇદં ચિત્તં ઉપ્પજ્જતી’તિ વુત્તવચનં વિચારેતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં. તત્થ ઇમિના હસિતુપ્પાદચિત્તેન પવત્તિયમાનમ્પિ ભગવતો સિતકરણં પુબ્બેનિવાસ-અનાગતંસ-સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણાનં અનુવત્તકત્તા ઞાણાનુપરિવત્તિયેવાતિ, એવં પન ઞાણાનુપરિવત્તિભાવે સતિ ન કોચિ પાળિઅટ્ઠકથાનં વિરોધો. તથા હિ અભિધમ્મટ્ઠકથાયં (ધ. સ. અટ્ઠ. ૫૬૮) ‘‘તેસં ઞાણાનં ચિણ્ણપરિયન્તે ઇદં ચિત્તં ઉપ્પજ્જતી’’તિ વુત્તં. અવસ્સઞ્ચ એતં એવં ઇચ્છિતબ્બં, અઞ્ઞથા આવજ્જનસ્સપિ ભગવતો પવત્તિ તથારૂપે કાલે ન સંયુજ્જેય્ય, તસ્સપિ હિ વિઞ્ઞત્તિસમુટ્ઠાપકભાવસ્સ ઇચ્છિતત્તા, તથા હિ વુત્તં – ‘‘એવઞ્ચ કત્વા મનોદ્વારાવજ્જનસ્સપિ વિઞ્ઞત્તિસમુટ્ઠાપકત્તં ઉપપન્નં હોતી’’તિ, ન ચ વિઞ્ઞત્તિસમુટ્ઠાપકત્તે તંસમુટ્ઠિતાય વિઞ્ઞત્તિયા કાયકમ્માદિભાવં આપજ્જનભાવો વિબન્ધતીતિ તમેવ સન્ધાય વદતિ. તેનાહ ‘‘એવં અપ્પમત્તકમ્પી’’તિ. સતેરિતા વિજ્જુલતા નામ સતેરતાવિજ્જુલતા. સા હિ ઇતરવિજ્જુલતા વિય ખણટ્ઠિતિકા સીઘનિરોધા ચ ન હોતિ, અપિચ ખો દન્ધનિરોધા, તઞ્ચ સબ્બકાલં ચતુદીપિકમહામેઘતોવ નિચ્છરતિ તેનાહ ‘‘ચાતુદ્દીપિકમહામેઘમુખતો’’તિ. અયં કિર તાસં રસ્મિવટ્ટીનં ધમ્મતા, યદિદં તિક્ખત્તું સિરવરં પદક્ખિણં કત્વા દાઠગ્ગેસુયેવ અન્તરધાનં.

૨૮૩. યદિપિ ચત્તારિ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ કપ્પાનં સતસહસ્સઞ્ચ પઞ્ઞાપારમિતા પરિભાવિતા, તથાપિ ઇદાનિ તં બુદ્ધન્તરં તસ્સા પટિપાદેતબ્બત્તા વુત્તં ‘‘અપરિપક્કઞાણત્તા’’તિ. કામઞ્ચસ્સ ઞાણાય ઇદાનિપિ પટિપાદેતબ્બતા અત્થિ, એવં સન્તેપિ નનુ સમ્માસમ્બુદ્ધેસુ પસાદેન સમ્ભાવનાય ભવિતબ્બં તથા ચિરકાલં પરિભાવિતત્તા, કથં તત્થ હીળનાતિ આહ ‘‘બ્રાહ્મણકુલે’’તિઆદિ. ચિરકાલપરિચિતાપિ હિ ગુણભાવના અપ્પકેનપિ અકલ્યાણમિત્તસંસગ્ગેન વિપરિવત્તતિ અઞ્ઞથત્તં ગચ્છતિ. તેન મહાસત્તોપિ જાતિસિદ્ધાયં લદ્ધિયં ઠત્વા જાતિસિદ્ધેન માનેન એવમાહ – ‘‘કિં પન તેન મુણ્ડકેન સમણકેન દિટ્ઠેના’’તિ. તથા હિ વુત્તં અટ્ઠકથાયં –

‘‘તસ્મા અકલ્યાણજનં, આસીવિસમિવોરગં,

આરકા પરિવજ્જેય્ય, ભૂતિકામો વિચક્ખણો’’તિ. (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૭૦-૧૭૨);

ન્હાનચુણ્ણેન સુત્તેન કતા સોત્તિ, કુરુવિન્દગુળિકા, સા એવ સિનાયન્તિ કાયં વિસોધેન્તિ એતાયાતિ સિનાનં. તેનાહ – ‘‘સોત્તિ સિનાનન્તિ સિનાનત્થાય કતસોત્તિ’’ન્તિ.

૨૮૪. અરિયપરિહારેનાતિ અરિયાનં પરિહારેન, અનાગામીનં ન્હાનકાલે અત્તનો કાયસ્સ પરિહારનિયામેનાતિ અત્થો. અત્તનો ઞાણસમ્પત્તિયા વિભવસમ્પત્તિયા પસન્નકારં કાતું સક્ખિસ્સતિ. એતદત્થન્તિ ‘‘અહિતનિવારણં, હિતે નિયોજનં બ્યસને પરિવજ્જન’’ન્તિ યદિદં, એતદત્થં મિત્તા નામ હોન્તિ. કેચિ ‘‘યાવેત્થ અહુપી’’તિ પઠન્તિ, તેસં યાવ એત્થ કેસગ્ગગહણં તાવ અયં નિબન્ધો અહુપીતિ અત્થો.

૨૮૫. સતિપટિલાભત્થાયાતિ બોધિયા મહાભિનીહારં કત્વા બોધિસમ્ભારપટિપદાય પૂરણભાવે સતિયા પટિલાભત્થાય. ઇદાનિ તસ્સ સતુપ્પાદનીયકથાય પવત્તિતાકારં સઙ્ખેપેનેવ દસ્સેતું ‘‘તસ્સ હી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ન લામકટ્ઠાનં ઓતિણ્ણસત્તોતિ ઇમિના મહાસત્તસ્સ પણીતાધિમુત્તતં દસ્સેત્વા એવં પણીતાધિમુત્તિકસ્સ પમાદકિરિયા ન યુત્તાતિ દસ્સેન્તો ‘‘તાદિસસ્સ નામ પમાદવિહારો ન યુત્તો’’તિ આહ. તદા બોધિસત્તસ્સ નેક્ખમ્મજ્ઝાસયો તેલપ્પદીપો વિય વિસેસતો નિબ્બત્તિ, તં દિસ્વા ભગવા તદનુરૂપં ધમ્મકથં કરોન્તો ‘‘તાદિસસ્સ…પે… કથેસી’’તિ. પરસમુદ્દવાસી થેરા અઞ્ઞથા વદન્તિ. અટ્ઠકથાયં પન નાયં બુદ્ધાનં ભારો, યદિદં પૂરિતપારમીનં બોધિસત્તાનં તથા ધમ્મદેસના તેસં મહાભિનીહારસમનન્તરમ્પિ બોધિસમ્ભારસ્સ સયમ્ભુઞાણેનેવ પટિવિદિતત્તા. તસ્મા બોધિસત્તભાવપવેદનમેવ તસ્સ ભગવા અકાસીતિ દસ્સેતું ‘‘સતિપટિલાભત્થાયા’’તિઆદિ વુત્તં. સતિપટિલાભત્થાયાતિ સમ્માપટિપત્તિયા ઉજ્જલને પાકટકરસતિપટિલાભાય.

૨૮૬. ઞાણઞ્હિ કિલેસધમ્મવિદાલનપદાલનેહિ સિઙ્ગં વિયાતિ સિઙ્ગં. તઞ્હિ પટિપત્તિયા ઉપત્થમ્ભિતં ઉસ્સિતં નામ હોતિ, તદભાવે પતિતં નામ. કેચિ પન વીરિયં સિઙ્ગન્તિ વદન્તિ. તસ્મિં સમ્મપ્પધાનવસેન પવત્તે બાહિરપબ્બજ્જં ઉપગતાપિ મહાસત્તા વિસુદ્ધાસયા અપ્પિચ્છતાદિગુણસમઙ્ગિનો યથારહં ગન્થધુરં વાસધુરઞ્ચ પરિબ્રૂહયન્તા વિહરન્તિ, પગેવ બુદ્ધસાસને અપ્પિચ્છતાદીહીતિ આહ ‘‘ચતુપારિસુદ્ધિસીલે પના’’તિઆદિ. વિપસ્સનં બ્રૂહેન્તા સિખાપ્પત્તવિપસ્સના હોન્તીતિ વુત્તં – ‘‘યાવ અનુલોમઞાણં આહચ્ચ તિટ્ઠન્તી’’તિ, અનુલોમઞાણતો ઓરમેવ વિપસ્સનં ઠપેન્તીતિ અત્થો. મગ્ગફલત્થં વાયામં ન કરોન્તિ પઞ્ઞાપારમિતાય સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણગબ્ભસ્સ અપરિપુણ્ણત્તા અપરિપક્કત્તા ચ.

૨૮૭. થેરેહીતિ વુદ્ધતરેહિ. નિવાસે સતીતિ યસ્મિં ઠાને પબ્બજિતો, તત્થેવ નિવાસે. વપ્પકાલતોતિ સસ્સાનં વપ્પકાલતો. પુબ્બે વિય તતો પરં તિખિણેન સૂરિયસન્તાપેન પયોજનં નત્થીતિ વુત્તં – ‘‘વપ્પકાલે વિતાનં વિય ઉપરિ વત્થકિલઞ્જં બન્ધિત્વા’’તિ. પુટકેતિ કલાપે.

૨૮૮. પચ્ચયસામગ્ગિહેતુકત્તા ધમ્મપ્પત્તિયા પદેસતો પરિઞ્ઞાવત્થુકાપિ અરિયા ઉપટ્ઠિતે ચિત્તવિઘાતપચ્ચયે યદેતં નાતિસાવજ્જં, તદેવં ગણ્હન્તીતિ અયમેત્થ ધમ્મતાતિ આહ – ‘‘અલાભં આરબ્ભ ચિત્તઞ્ઞથત્ત’’ન્તિઆદિ. સોતિ કિકી કાસિરાજા. બ્રાહ્મણભત્તોતિ બ્રાહ્મણેસુ ભત્તો. દેવેતિ બ્રાહ્મણે સન્ધાયાહ. ભૂમિદેવાતિ તેસં સમઞ્ઞા, તદા બ્રાહ્મણગરુકો લોકો. તદા હિ કસ્સપોપિ ભગવા બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિ. ધીતુ અવણ્ણં વત્વાતિ, ‘‘મહારાજ, તવ ધીતા બ્રાહ્મણસમયં પહાય મુણ્ડપાસણ્ડિકસમયં ગણ્હી’’તિઆદિના રાજપુત્તિયા અગુણં વત્વા. વરં ગણ્હિંસુ ઞાતકા. રજ્જં નિય્યાતેસિ ‘‘મા મે વચનં મુસા અહોસિ, અટ્ઠમે દિવસે નિગ્ગણ્હિસ્સામી’’તિ.

પાવનઅસ્મનયનવસેન સમ્મા પાવીકતત્તા પરિસુદ્ધતણ્ડુલાનિ. પાળિયં તણ્ડુલપટિભસ્તાનીતિ તણ્ડુલખણ્ડાનિ. મુગ્ગપટિભસ્તકળાયપટિભસ્તેસુપિ એસેવ નયો.

૨૮૯. કો નુ ખોતિ ભુમ્મત્થે પચ્ચત્તવચનન્તિ આહ – ‘‘કુહિં નુ ખો’’તિ પારિપૂરિં યોજીયન્તિ બ્યઞ્જનભોજનાનિ એત્થાતિ પરિયોગો, તતો પરિયોગા. તેનાહ ‘‘સૂપભાજનતો’’તિ. સઞ્ઞં દત્વાતિ વુત્તં સબ્બં આચિક્ખિત્વા તુમ્હાકં અત્થાય સમ્પાદેત્વા નિક્ખિત્તો ઉપટ્ઠાકોતિ ભગવતો આરોચેથાતિ સઞ્ઞં દત્વા. અતિવિસ્સત્થોતિ અતિવિય વિસ્સત્થો. પઞ્ચવણ્ણાતિ ખુદ્દિકાદિવસેન પઞ્ચપ્પકારા.

૨૯૦. કિન્તિ નિસ્સક્કે પચ્ચત્તવચનં, કસ્માતિ અત્થો? ધમ્મિકોતિ ઇમિના આગમનસુદ્ધિં દસ્સેતિ. ભિક્ખૂનં પત્તે ભત્તસદિસોતિ ઇમિના ઉપાસકેન સત્થુ પરિચ્ચત્તભાવં તત્થ સત્થુનો ચ અપરિસઙ્કતં દસ્સેતિ. સિક્ખાપદવેલા નામ નત્થીતિ ધમ્મસ્સામિભાવતો સિક્ખાપદમરિયાદા નામ નત્થિ પણ્ણત્તિવજ્જે, પકતિવજ્જે પન સેતુઘાતો એવ.

૨૯૧. છદનટ્ઠાને યદાકાસં, તદેવ તસ્સ ગેહસ્સ છદનન્તિ આકાસચ્છદનં. પકતિયા ઉતુફરણમેવાતિ છાદિતે યાદિસં ઉતુ, છદને ઉત્તિણભાવેપિ તમ્હિ ગેહે તાદિસમેવ ઉતુફરણં અહોસિ. તેસંયેવાતિ તેસં ઘટિકારસ્સ માતાપિતૂનં એવ.

૨૯૨. ‘‘ચતસ્સો મુટ્ઠિયો એકો કુડુવો, ચત્તારો કુડુવા એકો પત્થો, ચત્તારો પત્થા એકો આળ્હકો, ચત્તારો આળ્હકા એકં દોણં, ચત્તારિ દોણાનિ એકા માનિકા, ચતસ્સો માનિકા એકા ખારી, વીસતિ ખારિકા એકો વાહોતિ તદેવ એકસકટ’’ન્તિ સુત્તનિપાતટ્ઠકથાદીસુ (સુ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૬૬૨) વુત્તં, ઇધ પન ‘‘દ્વે સકટાનિ એકો વાહો’’તિ વુત્તં. તેલફાણિતાદિન્તિ આદિ-સદ્દેન સપ્પિઆદિં મરિચાદિકટુકભણ્ડઞ્ચ સઙ્ગણ્હાતિ. નાહં રઞ્ઞા દિટ્ઠપુબ્બો, કુતો પરિપ્ફસ્સોતિ અધિપ્પાયો. નચ્ચિત્વાતિ નચ્ચં દત્વા.

ઘટિકારસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

૨. રટ્ઠપાલસુત્તવણ્ણના

૨૯૩. થૂલમેવ થુલ્લં, થુલ્લા વિપુલા મહન્તા કોટ્ઠા જાતા ઇમસ્સાતિ થુલ્લકોટ્ઠિકન્તિ ઓદનપૂપપહૂતવસેન લદ્ધનામો નિગમો. અટ્ઠકથાયં પન થુલ્લકોટ્ઠન્તિ અત્થો વુત્તો. તેન પાળિયં ઇક-સદ્દેન પદવડ્ઢનં કતન્તિ દસ્સેતિ.

૨૯૪. રટ્ઠપાલોતિ ઇદં તસ્સ કુલપુત્તસ્સ નામં. પવેણિવસેન આગતકુલવંસાનુગતન્તિ સમુદાગમતો પટ્ઠાય દસ્સેતું ‘‘કસ્મા રટ્ઠપાલો’’તિઆદિ વુત્તં. સન્ધારેતુન્તિ વિનાસનતો પુબ્બે યાદિસં, તથેવ સમ્મદેવ ધારેતું સમત્થો. સદ્ધાતિ કમ્મફલસદ્ધાય સમ્પન્ના. સામણેરં દિસ્વાતિ સિક્ખાકામતાય એતદગ્ગે ઠપિયમાનં દિસ્વા.

સહ રઞ્ઞાતિ સરાજિકં, રઞ્ઞા સદ્ધિં રાજપરિસં. ચાતુવણ્ણન્તિ બ્રાહ્મણાદિચતુવણ્ણસમુદાયં. પોસેતુન્તિ વદ્ધેતું દાનાદીહિ સઙ્ગહવત્થૂહિ સઙ્ગણ્હિતું. યં કુલં. પહોસ્સતીતિ સક્ખિસ્સતિ.

તેન તેન મે ઉપપરિક્ખતોતિ ‘‘કામા નામેતે અનિચ્ચા દુક્ખા વિપરિણામધમ્મા, અટ્ઠિકઙ્કલૂપમા’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૩૪; પાચિ. ૪૧૭; મહાનિ. ૩, ૬) ચ આદિના યેન યેન આકારેન કામેસુ આદીનવં ઓકારં સંકિલેસં, તબ્બિપરિયાયતો નેક્ખમ્મે આનિસંસં ગુણં પકાસેન્તં ભગવતા ધમ્મં દેસિતં આજાનામિ, તેન તેન પકારેન ઉપપરિક્ખતો વીમંસન્તસ્સ મય્હં એવં હોતિ એવં ઉપટ્ઠાતિ. સિક્ખત્તયબ્રહ્મચરિયન્તિ અધિસીલાદિસિક્ખત્તયસઙ્ગહં સેટ્ઠચરિયં. અખણ્ડાદિભાવાપાદનેન અખણ્ડં લક્ખણવચનઞ્હેતં. કઞ્ચિપિ સિક્ખેકદેસં અસેસેત્વા એકન્તેનેવ પરિપૂરેતબ્બતાય એકન્તપરિપુણ્ણં. ચિત્તુપ્પાદમત્તમ્પિ સંકિલેસમલં અનુપ્પાદેત્વા અચ્ચન્તમેવ વિસુદ્ધં કત્વા પરિહરિતબ્બતાય એકન્તપરિસુદ્ધં. તતો એવ સઙ્ખં વિય લિખિતન્તિ સઙ્ખલિખિતં. તેનાહ ‘‘લિખિતસઙ્ખસદિસ’’ન્તિ. દાઠિકાપિ મસ્સુગ્ગહણેનેવ ગહેત્વા ‘‘મસ્સુ’’ત્વેવ વુત્તં, ઉત્તરાધરમસ્સુન્તિ અત્થો. કસાયેન રત્તાનિ કાસાયાનિ. અનનુઞ્ઞાતં પુત્તં ન પબ્બાજેતિ ‘‘માતાપિતૂનં લોકિયમહાજનસ્સ ચિત્તઞ્ઞથત્તં મા હોતૂ’’તિ. તથા હિ સુદ્ધોદનમહારાજસ્સ તથા વરો દિન્નો.

૨૯૫. પિયાયિતબ્બતો પિયોતિ આહ ‘‘પીતિજનકો’’તિ. મનસ્સ અપ્પાયનતો મનાપોતિ આહ ‘‘મનવડ્ઢનકો’’તિ. સુખેધિતો તરુણદારકકાલે. તતો પરઞ્ચ સપ્પિખીરાદિસાદુરસમનુઞ્ઞભોજનાદિઆહારસમ્પત્તિયા સુખપરિભતો. અથ વા દળ્હભત્તિકધાતિજનાદિપરિજનસમ્પત્તિયા ચેવ પરિચ્છદસમ્પત્તિયા ચ ઉળારપણીતસુખપચ્ચયૂપહારેહિ ચ સુખેધિતો, અકિચ્છેનેવ દુક્ખપ્પચ્ચયવિનોદનેન સુખપરિભતો. અજ્ઝત્તિકઙ્ગસમ્પત્તિયા વા સુખેધિતો, બાહિરઙ્ગસમ્પત્તિયા સુખપરિભતો. કસ્સચીતિ ઉપયોગત્થે સામિવચનં, કિઞ્ચીતિ વુત્તં હોતિ, અયમેવ વા પાઠો. તથા હિ ‘‘અપ્પમત્તકમ્પિ કલભાગં દુક્ખસ્સ ન જાનાસી’’તિ અત્થો વુત્તો. એવં સન્તેતિ નનુ મયં રટ્ઠપાલ મરણાદીસુ કેનચિ ઉપાયેન અપ્પતીકારેન મરણેનપિ તયા અકામકાપિ વિના ભવિસ્સામ, એવં સતિ. યેનાતિ યેન કારણેન. કિં પનાતિ એત્થ કિન્તિ કારણત્થે પચ્ચત્તવચનન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘કેન પન કારણેના’’તિ.

૨૯૬. પરિચારેહીતિ પરિતો તત્થ તત્થ યથાસકં વિસયેસુ ચારેહિ. તેનાહ ‘‘ઇતો ચિતો ચ ઉપનેહી’’તિ. પરિચારેહીતિ વા સુખૂપકરણેહિ અત્તાનં પરિચારેહિ, અત્તનો પરિચરણં કારેહિ. તથાભૂતો ચ યસ્મા લળન્તો કીળન્તો નામ હોતિ, તસ્મા ‘‘લળા’’તિઆદિ વુત્તં. નિચ્ચદાનં દાનં નામ, ઉપોસથદિવસાદીસુ દાતબ્બં અતિરેકદાનં પદાનં નામ. પવેણીરક્ખણવસેન વા દીયમાનં દાનં નામ, અત્તનાવ પટ્ઠપેત્વા દીયમાનં પદાનં નામ. પચુરજનસાધારણં વા નાતિઉળારં દાનં નામ, અનઞ્ઞસાધારણં અતિઉળારં પદાનં નામ. ઉદ્દસ્સેતબ્બાતિ ઉદ્ધં દસ્સેતબ્બા. કુતો ઉદ્ધં તે દસ્સેતબ્બા? પબ્બજિતતો ઉદ્ધં અત્તાનં માતાપિતરો દસ્સેતબ્બા, તેનાહ ‘‘યથા’’તિઆદિ.

૨૯૯. બલં ગહેત્વાતિ એત્થ બલગ્ગહણં નામ કાયબલસ્સ ઉપ્પાદનમેવાતિ આહ ‘‘કાયબલં જનેત્વા’’તિ. એવં વિહરન્તોતિ યથા પાળિયં વુત્તં એવં એકો વૂપકટ્ઠો અપ્પમત્તો વિહરન્તો. તસ્માતિ યસ્મા નેય્યો, ન ઉગ્ઘટિતઞ્ઞૂ, ન ચ વિપઞ્ચિતઞ્ઞૂ, તસ્મા. ચિરેન પબ્બજિતો દ્વાદસમે વસ્સે અરહત્તં પાપુણિ. યં પન વુત્તં પાળિયં ‘‘ન ચિરસ્સેવા’’તિ, તં સટ્ઠિ વસ્સાનિ તતો અધિકમ્પિ વિપસ્સનાપરિવાસં વસન્તે ઉપાદાય વુત્તં.

સત્તદ્વારકોટ્ઠકસ્સાતિ સત્તગબ્ભન્તરદ્વારકોટ્ઠકસીસેન ગબ્ભન્તરાનિ વદતિ. પહરાપેતીતિ વયોવુડ્ઢાનુરૂપં કપ્પાપનાદિના અલઙ્કારાપેતિ. અન્તોજાતતાય ઞાતિસદિસી દાસી ઞાતિદાસી. પૂતિભાવેનેવ લક્ખિતબ્બો દોસો વા અભિદોસો, સોવ આભિદોસિકો, અભિદોસં વા પચ્ચૂસકાલં ગતો પત્તો અતિક્કન્તોતિ આભિદોસિકો. તેનાહ ‘‘એકરત્તાતિક્કન્તસ્સા’’તિઆદિ. અપરિભોગારહો પૂતિભૂતભાવેન. અરિયવોહારેનાતિ અરિયસમુદાચારેન. અરિયા હિ માતુગામં ભગિનિવાદેન સમુદાચરન્તિ. નિસ્સટ્ઠપરિગ્ગહન્તિ પરિચ્ચત્તાલયં. વત્તું વટ્ટતીતિ નિરપેક્ખભાવતો વુત્તં, ઇધ પન વિસેસતો અપરિભોગારહત્તાવ વત્થુનો. નિમીયતિ સઞ્ઞાયતીતિ નિમિત્તં, તથાસલ્લક્ખિતો આકારોતિ આહ ‘‘આકારં અગ્ગહેસી’’તિ.

૩૦૦. ઘરં પવિસિત્વાતિ ગેહસામિનિયા નિસીદિતબ્બટ્ઠાનભૂતં અન્તોગેહં પવિસિત્વા. આલપનેતિ દાસિજનસ્સ આલપને. બહિ નિક્ખમન્તાતિ યથાવુત્તઅન્તોગેહતો બહિ નિક્ખમન્તિયો. ઘરેસુ સાલા હોન્તીતિ ઘરેસુ એકમન્તે ભોજનસાલા હોન્તિ પાકારપરિક્ખિત્તા સુસંવિહિતદ્વારબન્ધા સુસમ્મટ્ઠવાલિકઙ્ગણા.

અનોકપ્પનં અસદ્દહનં. અમરિસનં અસહનં. અનાગતવચનં અનાગતસદ્દપ્પયોગો, અત્થો પન વત્તમાનકાલિકોવ. તેનાહ ‘‘પચ્ચક્ખમ્પી’’તિ. અરિયિદ્ધિયન્તિ ‘‘પટિકૂલે અપટિકૂલસઞ્ઞી વિહરતી’’તિ (અ. નિ. ૫.૧૪૪) એવં વુત્તઅરિયિદ્ધિયં.

પૂતિકુમ્માસો છડ્ડનીયધમ્મો તસ્સ ગેહતો લદ્ધોપિ ન દાતબ્બયુત્તકો દાસિજનેન દિન્નોતિ આહ ‘‘દેય્યધમ્મવસેન નેવ દાનં અલત્થમ્હા’’તિ. ‘‘ઇમેહિ મુણ્ડકેહી’’તિઆદિના નિત્થુનનવચનેન પચ્ચક્ખાનં અત્થતો લદ્ધમેવ, તસ્સ પન ઉજુકફાસુસમાચારવસેન અલદ્ધત્તા વુત્તં ‘‘ન પચ્ચક્ખાન’’ન્તિ. તેનાહ – ‘‘પટિસન્થારવસેન પચ્ચક્ખાનમ્પિ ન અલત્થમ્હા’’તિ. ‘‘નેવ દાન’’ન્તિઆદિ પચ્ચાસીસાય અક્ખન્તિયા ચ વુત્તં વિય પચુરજનો મઞ્ઞેય્યાતિ તન્નિવત્તનત્થં અધિપ્પાયમસ્સ વિવરિતું ‘‘કસ્મા પના’’તિઆદિ વુત્તં. સુત્તિકાપટિચ્છન્નન્તિ સિપ્પિકાછદાહિ છન્નં.

ઉક્કટ્ઠએકાસનિકતાયાતિ ઇદં ભૂતકથનમત્તં થેરસ્સ તથાભાવદીપનતો. મુદુકસ્સપિ હિ એકાસનિકસ્સ યાય નિસજ્જાય કિઞ્ચિમત્તં ભોજનં ભુત્તં, વત્તસીસેનપિ તતો વુટ્ઠિતસ્સ પુન ભુઞ્જિતું ન વટ્ટતિ. તેનાહ તિપિટકચૂળાભયત્થેરો ‘‘આસનં વા રક્ખેય્ય ભોજનં વા’’તિ. ઉક્કટ્ઠસપદાનચારિકોતિ પુરતો પચ્છતો ચ આહટભિક્ખમ્પિ અગ્ગહેત્વા બહિદ્વારે ઠત્વા પત્તવિસ્સજ્જનમેવ કરોતિ. એતેનેવ થેરસ્સ ઉક્કટ્ઠપિણ્ડપાતિકભાવો દીપિતો. તેનાહ – ‘‘સ્વાતનાય ભિક્ખં નામ નાધિવાસેતી’’તિ. અથ કસ્મા અધિવાસેસીતિ આહ ‘‘માતુ અનુગ્ગહેના’’તિઆદિ. પણ્ડિતા હિ માતાપિતૂનં આચરિયુપજ્ઝાયાનં વા કાતબ્બં અનુગ્ગહં અજ્ઝુપેક્ખિત્વા ધુતઙ્ગસુદ્ધિકા ન ભવન્તિ.

૩૦૧. પયુત્તન્તિ વદ્ધિવસેન પયોજિતં, તદ્ધિતલોપં કત્વા વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં યથા અઞ્ઞત્થાપિ ‘‘પિતામહં ધનં લદ્ધા, સુખં જીવતિ સઞ્ચયો’’તિ. જેટ્ઠકિત્થિયોતિ પધાનિત્થિયો. ઇતોતિ ઇમસ્મિં કુલે અનુભવિતબ્બવિભવસમ્પત્તિતો. અઞ્ઞતોતિ ઇમસ્સ દિન્નત્તા અઞ્ઞસ્મિં કુલે અનુભવિતબ્બસમ્પત્તિતો.

૩૦૨. ચિત્તવિચિત્તન્તિ કપ્પનાય ચેવ અરહરૂપેન અલઙ્કારાદિના ચ ચિત્તિતઞ્ચેવ વિચિત્તિતઞ્ચ. વણકાયન્તિ વણભૂતં કાયં. સમન્તતો ઉસ્સિતન્તિ હેટ્ઠિમકાયવસેન હેટ્ઠા ઉપરિ ચ સન્નિસ્સિતં. નિચ્ચાતુરન્તિ અભિણ્હપ્પટિપીળિતં, સદા દુક્ખિતં વા. બહુસઙ્કપ્પન્તિ રાગવત્થુભાવેન અભિજનેહિ હાવભાવવિલાસવસેન, આમિસવસેન ચ સોણસિઙ્ગાલાદીહિ બહૂહિ સઙ્કપ્પેતબ્બં. ઠિતીતિ અવટ્ઠાનં અવિપરિણામો નત્થિ. તેનાહ – ‘‘ભિજ્જનધમ્મતાવ નિયતા’’તિ, પરિસ્સવભાવાપત્તિ ચેવ વિનાસપત્તિ ચ એકન્તિકાતિ અત્થો.

ચિત્તકતમ્પીતિ ગન્ધાદીહિ ચિત્તકતમ્પિ. રૂપન્તિ સરીરં.

અલત્તકકતાતિ પિણ્ડિઅલત્તકેન સુવણ્ણકતા. તેનાહ ‘‘અલત્તકેન રઞ્જિતા’’તિ. ચુણ્ણકમક્ખિતન્તિ દોસનીહરણેહિ તાપદહનાદીહિ કતાભિસઙ્ખારમુખં ગોરોચનાદીહિ ઓભાસનકચુણ્ણેહિ મક્ખિતં, તેનાહ ‘‘સાસપકક્કેના’’તિઆદિ.

રસોદકેનાતિ સરલનિય્યાસરસમિસ્સેન ઉદકેન. આવત્તનપરિવત્તે કત્વાતિ આવત્તનપરિવત્તનવસેન નતે કત્વા. અટ્ઠપદકરચનાયાતિ ભિત્તિકૂટદ્ધચન્દાદિવિભાગાય અટ્ઠપદકરચનાય.

વિરવમાનેતિ ‘‘અયં પલાયતિ, ગણ્હ ગણ્હા’’તિ વિરવમાને. હિરઞ્ઞસુવણ્ણઓરોધેતિ વત્તબ્બં.

૩૦૩. ઉસ્સિતાય ઉસ્સિતાયાતિ કુલવિભવબાહુસચ્ચપઞ્ઞાસમ્પત્તિયા ઉગ્ગતાય ઉગ્ગતાય. અભિલક્ખિતો ઉળારભાવેન.

૩૦૪. પરિજુઞ્ઞાનીતિ પરિહાનાનિ. યે બ્યાધિના અભિભૂતા સત્તા જિણ્ણકપ્પા વયોહાનિસત્તા વિય હોન્તિ, તતો નિવત્તેન્તો ‘‘જરાજિણ્ણો’’તિ આહ. વયોવુડ્ઢો, ન સીલાદિવુડ્ઢો. મહત્તં લાતિ ગણ્હાતીતિ મહલ્લકો, જાતિયા મહલ્લકો, ન વિભવાદિનાતિ જાતિમહલ્લકો. દ્વત્તિરાજપરિવત્તસઙ્ખાતં અદ્ધાનં કાલં ગતો વીતિવત્તોતિ અદ્ધગતો. તથા ચ પઠમવયં મજ્ઝિમવયઞ્ચ અતીતો હોતીતિ આહ ‘‘અદ્ધાનં અતિક્કન્તો’’તિ. જિણ્ણાદિપદેહિ પઠમવયમજ્ઝિમવયસ્સ બોધિતત્તા અનુપ્પત્તતાવિસિટ્ઠો વય-સદ્દો ઓસાનવયવિસયોતિ આહ ‘‘પચ્છિમવયં અનુપ્પત્તો’’તિ.

‘‘અપ્પિચ્છો, અપ્પડંસમકસવાતાતપસરીસપસમ્ફસ્સો’’તિ (અ. નિ. ૧૦.૧૧) એવમાદીસુ વિય અપ્પ-સદ્દો અભાવત્થોતિ અધિપ્પાયેનાહ ‘‘અપ્પાબાધોતિ અરોગો, અપ્પાતઙ્કોતિ નિદ્દુક્ખો’’તિ. અપ્પત્થો વા ઇધ, તત્થાપિ અપ્પ-સદ્દો દટ્ઠબ્બો. એવઞ્હિ ‘‘યો હિ, ગહપતિ, ઇમં પૂતિકાયં પરિહરન્તો મુહુત્તમ્પિ આરોગ્યં પટિજાનેય્ય કિમઞ્ઞત્ર બાલ્યા’’તિ (સં. નિ. ૩.૧) સુત્તપદં સમત્થિતં હોતિ. વિપચ્ચનં વિપાકો, સો એવ વેપાકો. સમો વેપાકો એતિસ્સા અત્થીતિ સમવેપાકિની, તાય. તેનેવ સમવેપાકિનિભાવેન સબ્બમ્પિ સમ્મદેવ ગણ્હાતિ ધારેતીતિ ગહણી. ગહણિસમ્પત્તિયા હિ યથાભુત્તઆહારો સમ્મદેવ જીરન્તો સરીરે તિટ્ઠતિ, નો અઞ્ઞથા ભુત્તભુત્તો આહારો જીરતિ ગહણિયા તિક્ખભાવેન. તથેવ તિટ્ઠતીતિ ભુત્તાકારેનેવ તિટ્ઠતિ ગહણિયા મન્દભાવતો. ભત્તચ્છન્દો ઉપ્પજ્જતેવ ભુત્તઆહારસ્સ સમ્મા પરિણામં ગતત્તા. તેનેવાતિ સમવેપાકિનિભાવેનેવ. પત્તાનં ભોગાનં પરિક્ખિયમાનં ન સહસા એકજ્ઝંયેવ પરિક્ખયં ગચ્છન્તિ, અથ ખો અનુક્કમેન, તથા ઞાતયોપીતિ આહ ‘‘અનુપુબ્બેના’’તિ. છાતકભયાદિનાતિ આદિ-સદ્દેન બ્યાધિભયાદિં સઙ્ગણ્હાતિ.

૩૦૫. ઉદ્દેસસીસેન નિદ્દેસો ગહિતોતિ આહ ‘‘ધમ્મનિદ્દેસા ઉદ્દિટ્ઠા’’તિ. યસ્મા વા યે ધમ્મા ઉદ્દિસિતબ્બટ્ઠેન ‘‘ઉદ્દેસા’’તિ વુચ્ચન્તિ. તેવ ધમ્મા નિદ્દિસિતબ્બટ્ઠેન નિદ્દેસાતિ ‘‘ધમ્મનિદ્દેસા ઉદ્દિટ્ઠા’’તિ અત્થો વુત્તો. અથ વા યે ધમ્મા અનિચ્ચતાદિવિભાવનવસેન ઉદ્ધં ઉદ્ધં દેસેસ્સન્તિ, તે ધમ્મા તથેવ નિસ્સેસતો દેસેસ્સન્તીતિ એવં ઉદ્દેસનિદ્દેસપદાનં અનત્થન્તરતા વેદિતબ્બા. તત્થાતિ જરામરણસન્તિકે. અદ્ધુવોતિ નિદ્ધુવો ન થિરો, અનિચ્ચોતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘ધુવટ્ઠાનવિરહિતો’’તિ, અજાતાભૂતાસઙ્ખતધુવભાવકારણવિવિત્તોતિ અત્થો. ઉપનીય્યતીતિ વા જરામરણેન લોકો સમ્મા નીયતિ, તસ્મા અદ્ધુવોતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. તાયિતુન્તિ જાતિઆદિબ્યસનતો રક્ખિતું સમત્થેન ઇસ્સરેન અત્તના વિરહિતોતિ. ‘‘ઇમં લોકં ઇતો વટ્ટદુક્ખતો મોચેસ્સામિ, જરાબ્યાધિમરણાનં તં અધિભવિતું ન દસ્સામી’’તિ એવં અભિસરતીતિ અભિસ્સરણં, લોકસ્સ સુખસ્સ દાતા હિતસ્સ વિધાતા કોચિ ઇસ્સરો, તદભાવતો આહ ‘‘અનભિસ્સરોતિ અસરણો’’તિ. નિસ્સકો મમાયિતબ્બવત્થુઅભાવતો, તેનાહ ‘‘સકભણ્ડવિરહિતો’’તિઆદિ. તણ્હાય વસે જાતો તણ્હાય વિજિતોતિ કત્વા ‘‘તણ્હાય દાસો’’તિ વુત્તં.

૩૦૬. હત્થિવિસયત્તા હત્થિસન્નિસ્સિતત્તા વા હત્થિસિપ્પં ‘‘હત્થી’’તિ ગહિતન્તિ આહ – ‘‘હત્થિસ્મિન્તિ હત્થિસિપ્પે’’તિ, સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. સાતિસયં ઊરુબલં એતસ્સ અત્થીતિ ઊરુબલીતિ આહ – ‘‘ઊરુબલસમ્પન્નો’’તિ, તમેવત્થં પાકટં કત્વા દસ્સેતું ‘‘યસ્સ હી’’તિઆદિ વુત્તં. અભિન્નં પરસેનં ભિન્દતો ભિન્નં સકસેનં સન્ધારયતો ઉપત્થમ્ભયતો. બાહુબલીતિ એત્થાપિ ‘‘યસ્સ હિ ફલકઞ્ચ આવુધઞ્ચ ગહેત્વા’’તિઆદિના અત્થો વત્તબ્બો, ઇધ પન પરહત્થગતં રજ્જં આહરિતું બાહુબલન્તિ યોજના. યથા હિ ‘‘ઊરુબલી’’તિ એત્થાપિ બાહુબલં અનામસિત્વા અત્થો, એવં ‘‘બાહુબલી’’તિ એત્થ ઊરુબલં અનામસિત્વા અત્થો વેદિતબ્બો, આહિતો અહંમાનો એત્થાતિ અત્તા, અત્તભાવો. અલં સમત્થો અત્તા એતસ્સાતિ અલમત્થોતિ આહ ‘‘સમત્થઅત્તભાવો’’તિ.

પરિયોધાયાતિ વા પરિતો આરક્ખં ઓદહિત્વા. ‘‘સંવિજ્જન્તે ખો, ભો રટ્ઠપાલ, ઇમસ્મિં રાજકુલે હત્થિકાયાપિ…પે… વત્તિસ્સન્તી’’તિ ઇદમ્પિ સો રાજા ઉપરિ ધમ્મુદ્દેસસ્સ કારણં આહરન્તો આહ.

વુત્તસ્સેવ અનુ પચ્છા ગાયનવસેન કથનં અનુગીતિ. તા પન ગાથા ધમ્મુદ્દેસાનં દેસનાનુપુબ્બિં અનાદિયિત્વાપિ યથારહં સઙ્ગણ્હનવસેન અનુગીતાતિ આહ ‘‘ચતુન્નં ધમ્મુદ્દેસાનં અનુગીતિ’’ન્તિ.

૩૦૭. એકન્તિ એકજાતિયં. વત્થુકામકિલેસકામા વિસયભેદેન ભિન્દિત્વા તથા વુત્તાતિ દટ્ઠબ્બો.

સાગરન્તેનાતિ સાગરપરિયન્તેન.

અહો વતાતિ સોચને નિપાતો, ‘‘અહો વત પાપં કતં મયા’’તિઆદીસુ વિય. અમરાતિઆદીસુ આહૂતિ કથેન્તિ. મતં ઉદ્દિસ્સ ‘‘અમ્હ’’ન્તિ વત્તબ્બે સોકવસેન ‘‘અમર’’ન્તિ વુચ્ચતિ.

વોસાનન્તિ નિટ્ઠં, પરિયોસાનન્તિ અત્થો. સાવાતિ પઞ્ઞા એવ. ધનતોતિ સબ્બધનતો. ઉત્તમતરા સેટ્ઠા, તેનેવાહ ‘‘પઞ્ઞાજીવિં જીવિતમાહુ સેટ્ઠ’’ન્તિ (સં. નિ. ૧.૨૪૬; સુ. નિ. ૧૮૪).

તેસુ પાપં કરોન્તેસુ સત્તેસુ, નિદ્ધારણે ચેતં ભુમ્મવચનં. પરમ્પરાયાતિ અત્તભાવપરમ્પરાય. સંસારં આપજ્જિત્વાતિ ભવાદીસુ સંસારસ્સ આપજ્જનહેતું આપજ્જન્તો પરલોકં ઉપેતિ, પરલોકં ઉપેન્તોવ બહુવિધદુક્ખસઙ્ખાતં ગબ્ભઞ્ચ ઉપેતિ. તાદિસસ્સાતિ તથારૂપસ્સ ગબ્ભવાસદુક્ખાદીનં અધિટ્ઠાનભૂતસ્સ અપ્પપઞ્ઞસ્સ અઞ્ઞો અપ્પપઞ્ઞો ચ અભિસદ્દહન્તો હિતસુખાવહન્તિ પત્તિયાયન્તો.

‘‘પાપધમ્મો’’તિ વુત્તત્તા તાદિસસ્સ પરલોકો નામ દુગ્ગતિ એવાતિ આહ ‘‘પરમ્હિ અપાયલોકે’’તિ.

વિવિધરૂપેનાતિ રૂપસદ્દાદિવસેન તત્થપિ પણીતતરાદિવસેન બહુવિધરૂપેન.

સામઞ્ઞમેવાતિ સમણભાવો એવ સેય્યો. એત્થ ચ આદિતો દ્વીહિ ગાથાહિ ચતુત્થો ધમ્મુદ્દેસો અનુગીતો. ચતુત્થગાથાય તતિયો. પઞ્ચમગાથાય દુતિયો. છટ્ઠગાથાય દુતિયતતિયા. સત્તમગાથાય પઠમો ધમ્મુદ્દેસો અનુગીતો, અટ્ઠમાદીહિ પવત્તિનિવત્તીસુ કામેસુ નેક્ખમ્મે ચ યથારહં આદીનવાનિસંસં વિભાવેત્વા અત્તનો પબ્બજ્જકારણં પરમતો દસ્સેન્તો યથાવુત્તધમ્મુદ્દેસં નિગમેતિ, તેન વુત્તં ‘‘તા પન ગાથા ધમ્મુદ્દેસાનં દેસનાનુપુબ્બિં અનાદિયિત્વાપિ યથારહં સઙ્ગણ્હનવસેન અનુગીતા’’તિ. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

રટ્ઠપાલસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

૩. મઘદેવસુત્તવણ્ણના

૩૦૮. પુબ્બે મઘદેવો નામ રાજાતિ અતીતકાલે ઇમસ્મિંયેવ કપ્પે અનેકવસ્સસહસ્સાયુકેસુ મનુસ્સેસુ પટિપાટિયા ઉપ્પન્નાનં ચતુરાસીતિસહસ્સાનં ચક્કવત્તિરાજૂનં આદિપુરિસો મઘદેવોતિ એવંનામો રાજા.

ધમ્મોતિ રાજધમ્મોતિ લોકિકા વદન્તિ. મહાબોધિનિધાનપારમિતાસઙ્ખાતો પન ધમ્મો અત્થીતિ ધમ્મિકો. ધમ્મેનાતિ ઞાયેન. તદા બ્રહ્મવિહારાદિભાવનાધમ્મસ્સ રઞ્ઞો અનધિગતત્તા તસ્સપિ વા અનભિજ્ઝાદીહિ સમાનયોગક્ખમત્તા વુત્તં ‘‘દસકુસલકમ્મપથે ઠિતો’’તિ. ધમ્મન્તિ ધમ્મતો અનપેતં. તથા હિ ચ સો પક્ખપાતાભાવતો ‘‘સમો’’તિ વુચ્ચતીતિ આહ ‘‘સમં ચરતી’’તિ. પકતિનિયામેનેવાતિ પવેણિયા આગતનિયામેનેવ. યસ્મા નિગમજનપદેસુ યેભુય્યેન ગહપતીનં સઙ્ગહો, તસ્મા અટ્ઠકથાયં ‘‘ગહપતિકાન’’ન્ત્વેવ વુત્તં. પાળિયં પન અઞ્ઞમેવ નાગરચારિત્તં, અઞ્ઞં નેગમજનપદચારિત્તન્તિ તે વિસું ગહિતા ‘‘નેગમેસુ ચેવ જનપદેસુ ચા’’તિ. પચ્ચુગ્ગમનનિગ્ગમનવસેન ઉપોસથસ્સ પટિહરણં પાટિહારિયો, સો એવ પાટિહારિકો, પક્ખો. ઇમે દિવસાતિ ઇમે ચત્તારો દિવસા.

૩૦૯. દેવોતિ મચ્ચુ અભિભવનટ્ઠેન. યથા હિ દેવો પકતિસત્તે અભિભવતિ, એવં મચ્ચુ સત્તે અભિભવતિ. ‘‘અહં અસુકં મદ્દિતું આગમિસ્સામિ, ત્વં તસ્સ કેસે ગહેત્વા મા વિસ્સજ્જેહી’’તિ મચ્ચુદેવસ્સ આણાકરા દૂતા વિયાતિ દૂતાતિ વુચ્ચન્તિ. અલઙ્કતપટિયત્તાયાતિ ઇદં અત્તનો દિબ્બાનુભાવં આવિકત્વા ઠિતાયાતિ દસ્સેતું વુત્તં. દેવતાબ્યાકરણસદિસમેવ હોતિ ન ચિરેનેવ મરણસમ્ભવતો. વિસુદ્ધિદેવાનન્તિ ખીણાસવબ્રહ્માનં. તે હિ ચરિમભવે બોધિસત્તાનં જિણ્ણાદિકે દસ્સેન્તિ.

દુખિતઞ્ચ બ્યાધિતન્તિ બ્યાધિભાવેન સઞ્જાતદુક્ખન્તિ અત્થો. અન્તિમભવિકબોધિસત્તાનં વિસુદ્ધિદેવેહિ ઉપટ્ઠાપિતભાવં ઉપાદાય તદઞ્ઞેસં તેહિ અનુપટ્ઠાપિતાનમ્પિ પણ્ડિતાનં તથા વોહરિતબ્બતા પરિયાયસિદ્ધાતિ આહ ‘‘ઇમિના પરિયાયેના’’તિ.

દિસમ્પતીતિ વિભત્તિઅલોપેન નિદ્દેસો, દિસાસીસેન દેસા વુત્તાતિ દેસાનં અધિપતિરાજાતિ અત્થો. ઉત્તમઙ્ગે સિરસિ રુહન્તીતિ ઉત્તમઙ્ગરુહા, કેસા. તે પનેત્થ યસ્મા પલિતત્તા અવિસેસતો સબ્બપચ્છિમવયસન્દસ્સકા હોન્તિ, તસ્મા ‘‘વયોહરા’’તિ વુત્તા.

પુરિસયુગો યસ્મા તસ્મિં વંસે સઞ્જાતપુરિસટ્ઠિતિયા પરિચ્છિન્નો, તસ્મા આહ ‘‘વંસસમ્ભવે પુરિસે’’તિ. રાજગેહતો આહટભિક્ખાય યાપેન્તોતિ ઇમિના કુમારકપબ્બજ્જાય ઉપગતભાવં દસ્સેતિ.

પરિહરિયમાનોવાતિ અઞ્ઞેન અઞ્ઞેન પરિહરિયમાનો વિય વેલાય વેલાય તેન મહતા પરિજનેન ઉપટ્ઠિયમાનો કુમારકીળં કીળીતિ અત્થો. કેચિ પન ‘‘પરિહરિયમાનો એવા’’તિ અવધારણવસેન અત્થં વદન્તિ, તથા સતિ ચતુરાસીતિવસ્સસહસ્સાનિ થઞ્ઞપાયી તરુણદારકો અહોસીતિ આપજ્જતીતિ તદયુત્તં. કુમારકાલં વત્વા તદનન્તરં ઓપરજ્જવચનતો વિરુદ્ધઞ્ચેતં. (પઞ્ચમઙ્ગલવચનેન ઉન્નઙ્ગલમઙ્ગલઉક્કન્તનમઙ્ગલકમ્મહાયમઙ્ગલદુસ્સમઙ્ગલાનિ સમુપગતાનિ એવ અહેસુન્તિ દટ્ઠબ્બં).

૩૧૧. સવંસવસેન આગતા પુત્તનત્તુઆદયો પુત્તા ચ પપુત્તા ચ એતિસ્સાતિ પુત્તપપુત્તકા પરમ્પરા. નિહતન્તિ નિહિતં ઠપિતં, પવત્તિતન્તિ અત્થો. નિહતન્તિ વા સતતં પતિટ્ઠિતભાવેન વળઞ્જિતન્તિ અત્થો. તેનાહ ‘‘કલ્યાણવત્ત’’ન્તિ. અતિરેકતરા દ્વે ગુણાતિ મહાસત્તસ્સ મઘદેવકાલતો અતિરેકતરા દ્વે ગુણા ઇતરરાજૂહિ પન અતિરેકતરા અનેકસતસહસ્સપ્પભેદા એવ ગુણા અહેસુન્તિ.

૩૧૨. તેત્તિંસ સહપુઞ્ઞકારિનો એત્થ નિબ્બત્તાતિ તંસહચરિતટ્ઠાનં તેત્તિંસં, તદેવ તાવતિંસં, તંનિવાસો એતેસન્તિ તાવતિંસા. નિવાસભાવો ચ તેસં તત્થ નિબ્બત્તનપુબ્બકોતિ આહ – ‘‘દેવાનં તાવતિંસાનન્તિ તાવતિંસભવને નિબ્બત્તદેવાન’’ન્તિ. રઞ્ઞોતિ નિમિમહારાજસ્સ. ઓવાદે ઠત્વાતિ ‘‘સીલં અરક્ખન્તો મમ સન્તિકં મા આગચ્છતૂ’’તિ નિગ્ગણ્હનવસેનપિ, ‘‘એકન્તતો મમ વિજિતે વસન્તેન સીલં રક્ખિતબ્બ’’ન્તિ એવં પવત્તિતઓવાદવસેનપિ ઓવાદે ઠત્વા.

અથ નન્તિ મહાજુતિકં મહાવિપ્ફારં મહાનુભાવં નિમિરાજાનં. ‘‘સક્કોહમસ્મિ દેવિન્દો, તવ સન્તિકમાગતો’’તિ અત્તનો સક્કભાવં પવેદેત્વા ‘‘કઙ્ખં તે પટિવિનોદેસ્સામી’’તિ આહ. તેનાહ ‘‘સબ્બભૂતાનમિસ્સરા’’તિઆદિ.

સીલં ઉપાદાય ઓમકતાય ‘‘કિ’’ન્તિ હીળેન્તો વદતિ. ગુણવિસિટ્ઠતાયાતિ લાભયસાદીનઞ્ચેવ પિયમનાપતાદીનઞ્ચ આસવક્ખયપરિયોસાનાનં નિમિત્તભાવેન ઉત્તમગુણતાય. તદા સક્કો અનુરુદ્ધત્થેરો, સો અત્તનો પુરિમજાતિયં પચ્ચક્ખસિદ્ધંવ દાનતો સીલં મહન્તં વિભાવેન્તો ‘‘અહઞ્હી’’તિઆદિમાહ. તત્થ અત્તના વસિયમાનં કામાવચરદેવલોકં સન્ધાય ‘‘પેત્તિવિસયતો’’તિ વુત્તં. તસ્સ હિ કપ્પસતસહસ્સં વિવટ્ટજ્ઝાસયસ્સ પૂરિતપારમિસ્સ દેવલોકો પેતલોકો વિય ઉપટ્ઠાસિ. તેનેવાહ ‘‘અચ્છરાગણસઙ્ઘુટ્ઠં, પિસાચગણસેવિત’’ન્તિ (સં. નિ. ૧.૪૬).

ખત્તિયેતિ ખત્તિયજાતિયં. વિસુજ્ઝતીતિ બ્રહ્મલોકૂપપત્તિં સન્ધાય વદતિ કામસંકિલેસવિસુજ્ઝનતો. કાયાતિ ચ બ્રહ્મકાયમાહ.

ઇમસ્સ મમ અદિટ્ઠપુબ્બરૂપં દિસ્વા ‘‘અહુદેવ ભય’’ન્તિ ચિન્તેત્વા આહ ‘‘અવિકમ્પમાનો’’તિ. ભાયન્તો હિ ચિત્તસ્સ અઞ્ઞથત્તેન કાયસ્સ ચ છમ્ભિતત્તેન વિકમ્પતિ નામ. તેનાહ ‘‘અભાયમાનો’’તિ. સુખં કથેતું હોતીતિ પુઞ્ઞફલં કથેતું સુખં હોતિ.

૩૧૩. મનં આગમ્મ યુત્તાયેવ હોન્તીતિ માતલિસ્સ સક્કસ્સેવ ચિત્તં જાનિત્વા યુત્તા વિય હોન્તિ, રથે યુત્તઆજાનીયકિચ્ચં કરોન્તિ દેવપુત્તા. એવં તાદિસે કાલે તથા પટિપજ્જન્તિ, યથા એરાવણો દેવપુત્તો હત્થિકિચ્ચં. નદ્ધિતો પટ્ઠાયાતિ રથપઞ્જરપરિયન્તેન અક્ખસ્સ સમ્બન્ધટ્ઠાનં નદ્ધી, તતો પટ્ઠાય. અક્ખો બજ્ઝતિ એત્થાતિ અક્ખબદ્ધો, અક્ખેન રથસ્સ બદ્ધટ્ઠાનં. યથા દેવલોકતો યાવ ચન્દમણ્ડલસ્સ ગમનવીથિ, તાવ અત્તનો આનુભાવેન હેટ્ઠામુખમેવ રથં પેસેસિ, એવં ચન્દમણ્ડલસ્સ ગમનવીથિતો યાવ રઞ્ઞો પાસાદો, તાવ તથેવ પેસેસિ. દ્વે મગ્ગે દસ્સેત્વાતિ પતોદલટ્ઠિયા આકાસં વિલિખન્તો વિય અત્તનો આનુભાવેન નિરયગામી દેવલોકગામી ચાતિ દ્વે મગ્ગે દસ્સેત્વા. કતમેનાતિઆદિ દેસનામત્તં, યથા તેન રથેન ગચ્છન્તસ્સ નિરયો દેવલોકો ચ પાકટા હોન્તિ, તથા કરણં અધિપ્પેતં.

વુત્તકારણમેવ સન્ધાયાહ મહાસત્તો ‘‘ઉભયેનેવ મં માતલિ નેહી’’તિ. દુગ્ગન્તિ દુગ્ગમં. વેત્તરણિન્તિ એવંનામકં નિરયં. કુથિતન્તિ પક્કુથિતં નિપક્કતેલસદિસજાલં. ખારસંયુત્તન્તિ ખારોદકસદિસં.

રથં નિવત્તેત્વાતિ નિરયાભિમુખતો નિવત્તેત્વા. બીરણીદેવધીતાયાતિ ‘‘બીરણી’’તિ એવંનામિકાય અચ્છરાય. સોણદિન્નદેવપુત્તસ્સાતિ ‘‘સોણદિન્નો’’તિ એવંનામકસ્સ દેવપુત્તસ્સ. ગણદેવપુત્તાનન્તિ ગણવસેન પુઞ્ઞં કત્વા ગણવસેનેવ નિબ્બત્તદેવપુત્તાનં.

પત્તકાલેતિ ઉપકટ્ઠાય વેલાય. અતિથિન્તિ પચ્ચેકસમ્બુદ્ધં. કસ્સપસ્સ ભગવતો સાસને એકં ખીણાસવત્થેરન્તિપિ વદન્તિ. માતાવ પુત્તં સકિમાભિનન્દીતિ યથા પવાસતો આગતં પુત્તં માતા સકિં એકવારં આગતકાલે અભિનન્દતિ, તથા નિચ્ચકાલે અભિનન્દિ સક્કચ્ચં પરિવિસિ. સંયમા સંવિભાગાતિ સીલસંયમા સંવિભાગસીલા. જાતકેતિ નિમિજાતકે.

ચિત્તકૂટન્તિ દેવનગરસ્સ દક્ખિણદિસાય દ્વારકોટ્ઠકં. સક્કો ચિત્તં સન્ધારેતું અસક્કોન્તોતિ મહાસત્તે પવત્તં દેવતાનં સક્કારસમ્માનં પટિચ્ચ ઉપ્પન્નં અત્તનો ઉસૂયચિત્તં બહિ અનાવિકત્વા અબ્ભન્તરેયેવ ચ નં ઠપેતું અસક્કોન્તો. અઞ્ઞેસં પુઞ્ઞેન વસાહીતિ સક્કસ્સ મહાસત્તં રોસેતુકામતાય આરાધનં નિદસ્સેતિ. પુરાણસક્કો દીઘાયુકો, તં ઉપાદાય જરાજિણ્ણં વિય કત્વા ‘‘જરસક્કો’’તિ વુત્તં.

૩૧૫. સેસં સબ્બન્તિ પબ્બજ્જુપગમના સેસં અત્તનો વંસે પોરાણરાજૂનં રાજચારિત્તં. પાકતિકન્તિ પુન સભાવત્તમેવ ગતો અહોસિ, અપબ્બજિતભાવવચનેનેવસ્સ બ્રહ્મવિહારભાવનાદીનં પબ્બજ્જાગુણાનં અભાવો દીપિતો હોતિ.

૩૧૬. વીરિયં અકરોન્તો સમુચ્છિન્દતિ, ન તાવ સમુચ્છિન્નં, કલ્યાણમિત્તસંસગ્ગાદિપચ્ચયસમવાયે સતિ સીલવતં કલ્યાણવત્તં પવત્તેતું સક્કોતિ. દુસ્સીલેન સમુચ્છિન્નં નામ હોતિ તસ્સ તત્થ નિરાસભાવેન પટિપત્તિયા એવ અસમ્ભવતો. સત્ત સેખા પવત્તેન્તિ કલ્યાણવત્તસ્સ અપરિનિટ્ઠિતકિચ્ચત્તા. ખીણાસવેન પવત્તિતં નામ પરિનિટ્ઠિતકિચ્ચત્તા. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

મઘદેવસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

૪. મધુરસુત્તવણ્ણના

૩૧૭. મધુરાયન્તિ ઉત્તરમધુરાયં. ગુન્દાવનેતિ કાળસિપ્પલિવને. અતિમુત્તકવનેતિ ચ વદન્તિ. ચતૂસુ વણ્ણેસુ બ્રાહ્મણોવ સેટ્ઠો વણ્ણો. પણ્ડરોતિ પરિસુદ્ધો. કાળકોતિ અપરિસુદ્ધો. જાતિગોત્તાદિપઞ્ઞાપનટ્ઠાનેસૂતિ જાતિગોત્તાદિવસેન સુદ્ધચિન્તાયં બ્રાહ્મણા એવ સુદ્ધજાતિકા, ન ઇતરેતિ અધિપ્પાયો. સંસારતો વા સુદ્ધચિન્તાયં બ્રાહ્મણાવ સુજ્ઝન્તિ વેદવિહિતસ્સ સુદ્ધવિધિનો અઞ્ઞેસં અવિસયત્તાતિ અધિપ્પાયો. તં પનેતં તેસં વિરુજ્ઝતિ ખત્તિયવેસ્સાનમ્પિ મન્તજ્ઝેનસ્સ અનુઞ્ઞાતત્તા, મન્તજ્ઝેનવિધિના ચ સંસારસુદ્ધિયાભાવતો. પુત્તા નામ અનોરસાપિ હોન્તિ, ન તથા ઇમેતિ આહ ‘‘ઓરસા’’તિ. ઉરે સંવડ્ઢિતપુત્તોપિ ‘‘ઓરસ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. ઇમે પન મુખતો નિગ્ગતો હુત્વા ઉરે સંવડ્ઢાતિ દસ્સેતું ‘‘ઓરસા મુખતો જાતા’’તિ વુત્તં. તતો એવ બ્રહ્મતો જાતાતિ બ્રહ્મજા, બ્રહ્મસમ્ભૂતાપિ ‘‘બ્રહ્મજા’’તિ વુચ્ચન્તિ, ન તથા ઇમે. ઇમે પન પચ્ચક્ખતો બ્રહ્મુના નિમ્મિતાતિ બ્રહ્મનિમ્મિતા, તતો એવ બ્રહ્મતો લદ્ધબ્બવિજ્જાદિદાયજ્જદાયાદાતિ બ્રહ્મદાયાદાતિ સબ્બમેતં બ્રાહ્મણાનં કત્થનાપલાપસદિસં વિઞ્ઞૂનં અપ્પમાણં અવિમદ્દક્ખમં વાચાવત્થુમત્તં બ્રહ્મકુત્તસ્સેવ અભાવતો. યં પનેત્થ વત્તબ્બં, તં વિસુદ્ધિમગ્ગવણ્ણનાયં વુત્તમેવ. તેનાહ ‘‘ઘોસોયેવા’’તિઆદિ. વોહારમત્તમેવેતન્તિ એતં ‘‘બ્રાહ્મણોવ સેટ્ઠો વણ્ણો’’તિઆદિ વચનમત્તમેવ, ન તસ્સ અત્થો તેહિ અધિપ્પેતપ્પકારો અત્થિ.

૩૧૮. સમિજ્ઝેય્યાતિ દિટ્ઠિદીપનવસેન અત્તનો અજ્ઝાસયો નિપ્ફજ્જેય્ય. તેનાહ ‘‘મનોરથો પૂરેય્યા’’તિ. ખત્તિયોપીતિ પરખત્તિયોપિ. અસ્સાતિ સમિદ્ધધનાદિં પત્તસ્સ. તેનાહ – ‘‘ઇસ્સરિયસમ્પત્તસ્સા’’તિ નેસન્તિ એતેસં ચતુન્નં વણ્ણાનં એત્થ પુબ્બુટ્ઠાયિભાવાદિના ઇતરેહિ ઉપચરિતબ્બતાય ન કિઞ્ચિ નાનાકરણન્તિ યોજના.

૩૨૨. અહં ચીવરાદીહિ ઉપટ્ઠાકો, તુમ્હાકં ઇચ્છિતચ્છિતક્ખણે વદેય્યાથ યેનત્થોતિ યોજના. ચોરાદિઉપદ્દવનિસેધનેન રક્ખાગુત્તિ, દાનાદિનિમિત્તઉપદ્દવનિસેધનેન આવરણગુત્તિ. પચ્ચુપ્પન્નાનત્થનિસેધનેન વા રક્ખાગુત્તિ, આગામિઅનત્થનિસેધનેન આવરણગુત્તિ. એત્થ ચ ખત્તિયાદીસુ યો યો ઇસ્સરો, તસ્સ ઇતરેન અનુવત્તેતબ્બભાવે, કુસલાકુસલકરણેન નેસં વસેન લદ્ધબ્બઅભિસમ્પરાયે, પબ્બજિતેહિ લદ્ધબ્બસામીચિકિરિયાય ચ અણુમત્તોપિ વિસેસો નત્થિ, તસ્મા સો વિસેસાભાવો પાળિયં તત્થ તત્થ વારે ‘‘એવં સન્તે’’તિઆદિના વિભાવિતો. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

મધુરસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

૫. બોધિરાજકુમારસુત્તવણ્ણના

૩૨૪. ઓલોકનકપદુમન્તિ લીલાઅરવિન્દં. તસ્માતિ કોકનદસણ્ઠાનત્તા કોકનદોતિ સઙ્ખં લભિ.

૩૨૫. યાવ પચ્છિમ…પે… ફલકં વુત્તં તસ્સ સબ્બપચ્છા સન્થતત્તા. ઉપરિમફલગતઞ્હિ સોપાનમત્થકં. ઓલોકનત્થંયેવાતિ ન કેવલં ભગવતો આગમનઞ્ઞેવ ઓલોકનત્થં, અથ ખો અત્તનો પત્થનાય સન્થરાપિતાય ચેલપટિકાય અક્કમનસ્સપિ.

સકુણપોતકેતિ કાદમ્બટિટ્ટિભપુત્તકે. અઞ્ઞોવ ભવેય્યાતિ તસ્મિં અત્તભાવે માતુગામતો અઞ્ઞો ઇદાનિ ભરિયાભૂતો માતુગામો ભવેય્ય. પુત્તં લભેય્યાતિ અત્તનો કમ્મવસેન પુત્તં, નો તસ્સ. ઉભોહીતિ ઇમેહિ એવ ઉભોહિ. ઇમેહિ કારણેહીતિ તસ્સ રાજકુમારસ્સ બુદ્ધં પટિચ્ચ મિચ્છાગહણં, તિત્થિયાનં ઉજ્ઝાયનં, અનાગતે મનુસ્સાનં ભિક્ખૂનં ઉદ્દિસ્સ વિપ્પટિસારોતિ ઇમેહિ તીહિ કારણેહિ. પઞ્ઞત્તન્તિ સન્થતં ચેલપટિકં. મઙ્ગલં ઇચ્છન્તીતિ મઙ્ગલિકા.

૩૨૬. તતિયં કારણન્તિ ઇમિના ભિક્ખૂસુ વિપ્પટિસારાનુપ્પાદનમાહ. યં કિઞ્ચિ પરિભુઞ્જન-સુખં કામસુખલ્લિકાનુયોગોતિ અધિપ્પાયેન કામસુખલ્લિકાનુયોગસઞ્ઞી હુત્વા…પે… મઞ્ઞમાનો એવમાહ.

૩૨૭. અથ નં ભગવા તતો મિચ્છાભિનિવેસતો વિવેચેતુકામો ‘‘સો ખો અહ’’ન્તિઆદિના અત્તનો દુક્કરચરિયં દસ્સેતું આરભિ. મહાસચ્ચકે(મ. નિ. ૧.૩૬૪ આદયો) વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં ‘‘સો ખો અહ’’ન્તિઆદિપાઠસ્સ તત્થ આગતનિયામેનેવ આગતત્તા. પાસરાસિસુત્તે (મ. નિ. ૧.૨૭૨ આદયો) વુત્તનયેનાતિ એત્થાપિ એસેવ નયો.

૩૪૩. અઙ્કુસં ગણ્હન્તિ એતેન તસ્સ ગહણે છેકો હોતીતિ અઙ્કુસગહણસિપ્પં. મેઘઉતુન્તિ મેઘં પટિચ્ચ ઉપ્પન્નસીતઉતું. પબ્બતઉતુન્તિ પબ્બતં પટિચ્ચ ઉણ્હઉતું. ઉભયવસેન ચ તસ્સ તથા સીતુણ્હઉતુતો એનો આગતોતિ ત-કારસ્સ દ-કારં કત્વા ઉદેનોતિ નામં અકાસિ.

તાપસો ઓગાળ્હઞાણવસેન રઞ્ઞો મતભાવં ઞત્વા. આદિતો પટ્ઠાયાતિ કોસમ્બિનગરે પરન્તપરઞ્ઞો અગ્ગમહેસિભાવતો પટ્ઠાય. પુબ્બેતિ સીલવન્તકાલે. હત્થિગન્થન્તિ હત્થીનં અત્તનો વસે વત્તાપનસત્થં. તેનેવસ્સ તં સિક્ખાપેતિ, કિચ્ચઞ્ચ ઇજ્ઝતિ.

૩૪૪. પદહનભાવોતિ ભાવનાનુયોગો. પધાને વા નિયુત્તો પધાનિયો, પધાનિયસ્સ ભિક્ખુનો, તસ્સેવ પધાનિયભાવસ્સ અઙ્ગાનિ કારણાનિ પધાનિયઙ્ગાનિ. સદ્ધા એતસ્સ અત્થીતિ સદ્ધો. કિઞ્ચાપિ પચ્ચેકબોધિસત્તાનમ્પિ અભિનીહારતો પટ્ઠાય આગતા આગમનસદ્ધા એવ, મહાબોધિસત્તાનં પન સદ્ધા ગરુતરાતિ સા એવ ગહિતા. અચલભાવેન ઓકપ્પનં ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધો ભગવા, સ્વાખ્યાતો ધમ્મો, સુપ્પટિપન્નો સઙ્ઘો’’તિ કેનચિ અકમ્પિયભાવેન રતનત્તયગુણે ઓગાહિત્વા કપ્પનં. પસાદુપ્પત્તિ રતનત્તયે પસીદનમેવ. બોધિન્તિ ચતુમગ્ગઞાણન્તિ વુત્તં તંનિમિત્તત્તા સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સ, બોધીતિ વા સમ્માસમ્બોધિ. સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણપદટ્ઠાનઞ્હિ મગ્ગઞાણં, મગ્ગઞાણપદટ્ઠાનઞ્ચ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં ‘‘સમ્માસમ્બોધી’’તિ વુચ્ચતિ. નિચ્છિતસુબુદ્ધતાય ધમ્મસ્સ સુધમ્મતા સઙ્ઘસ્સ સુપ્પટિપત્તિ વિનિચ્છિતા એવ હોતીતિ આહ ‘‘દેસનાસીસમેવ ચેત’’ન્તિઆદિ. તસ્સ પધાનં વીરિયં ઇજ્ઝતિ રતનત્તયસદ્ધાય ‘‘ઇમાય પટિપદાય જરામરણતો મુચ્ચિસ્સામી’’તિ પધાનાનુયોગે અવંમુખસમ્ભવતો.

અપ્પાબાધોતિઆદિ હેટ્ઠા વુત્તમેવ. અગુણં પકાસેતા આયતિં સંવરં આપજ્જિતા સમ્માપટિપત્તિયા વિસોધનત્થં. ઉદયઞ્ચ અત્થઞ્ચ ગન્તુન્તિ ‘‘અવિજ્જાસમુદયા’’તિઆદિના પઞ્ચન્નં ઉપાદાનક્ખન્ધાનં ઉદયઞ્ચ વયઞ્ચ જાનિતું. તેનાહ ‘‘એતેના’’તિઆદિ. પરિસુદ્ધાય ઉપક્કિલેસવિનિમુત્તાય. નિબ્બિજ્ઝિતુન્તિ તદઙ્ગવસેન પજહિતું સમુચ્છેદપ્પહાનસ્સ પચ્ચયો ભવિતું. યં દુક્ખં ખીયતીતિ કિલેસેસુ અપ્પહીનેસુ તેન તદુપનિસ્સયકમ્મં પટિચ્ચ યં દુક્ખં ઉપ્પજ્જેય્ય, તં સન્ધાય વુત્તં.

૩૪૫. સેસદિવસેતિ સત્તદિવસતો પટ્ઠાય યાવ દ્વે રત્તિન્દિવા.

૩૪૬. કુચ્છિસન્નિસ્સિતો ગબ્ભો નિસ્સયવોહારેન ‘‘કુચ્છી’’તિ વુચ્ચતિ, સો એતિસ્સા અત્થીતિ કુચ્છિમતી. તેનાહ ‘‘આપન્નસત્તા’’તિ. આરક્ખો પનસ્સ પચ્ચુપટ્ઠિતો હોતીતિ માતરા ગહિતસરણં ગબ્ભવુટ્ઠિતસ્સ તસ્સ સરણગમનં પવેદયિતસ્સ કુસલં સરણં નામ, માતુ કતરક્ખો પુત્તસ્સપિ પચ્ચુપટ્ઠિતોતિ. મહલ્લકકાલેતિ વચનત્થં જાનનકાલે. સારેન્તીતિ યથાદિટ્ઠં યથાબલં રતનત્તયગુણપતિટ્ઠાપનવસેન અસ્સ સારેન્તિ. સલ્લક્ખેત્વાતિ વુત્તમત્થં ઉપધારેત્વા. સરણં ગહિતં નામ હોતિ રતનત્તયસ્સ સરણભાવસલ્લક્ખણપુબ્બકતન્નિન્નચિત્તભાવતોવ. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

બોધિરાજકુમારસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

૬. અઙ્ગુલિમાલસુત્તવણ્ણના

૩૪૭. અઙ્ગુલીનં માલં ધારેતીતિ ઇમિના અન્વત્થા તસ્સ સમઞ્ઞાતિ દસ્સેતિ. તત્રાતિ તસ્મિં આચરિયવચનેન અઙ્ગુલિમાલસ્સ ધારણે. કરીસસહસ્સખેત્તે એકસાલિસીસં વિય અપઞ્ઞાયમાનસકકિચ્ચો હોતીતિ અધિપ્પાયો. તક્કસીલં પેસયિંસુ ‘‘તાદિસસ્સ આચરિયસ્સ સન્તિકે સિપ્પુગ્ગહસમ્માપયોગેન દિટ્ઠધમ્મિકે સમ્પરાયિકે ચ અત્થે જાનન્તો ભારિયં ન કરેય્યા’’તિ. બાહિરકા અહેસું અહિંસકસ્સ વત્તસમ્પત્તિયા આચરિયસ્સ ચિત્તસભાવતો નિબ્બત્તનતિભાવેન. સિનેહેનેવ વદન્તેતિ સિનેહેન વિય વદન્તે.

ગણનમ્પિ ન ઉગ્ગણ્હાતીતિ ગણનવિધિમ્પિ ન સલ્લક્ખેતિ. તત્થ કારણમાહ ‘‘પકતિયા’’તિઆદિના. ઠપિતટ્ઠાનેતિ રુક્ખગચ્છન્તરાદિકે ઠપિતટ્ઠાને સકુન્તસિઙ્ગાલાનં વસેન અઙ્ગુલિયો વિનસ્સન્તિ. ભગ્ગવોતિ કોસલરઞ્ઞો પુરોહિતં ગોત્તેન વદતિ. ચોરો અવિસ્સાસનીયો સાહસિકભાવતો. પુરાણસન્થતા સાખા અવિસ્સાસનીયા વિચ્છિકાદીનં પવેસનયોગ્યત્તા. રાજા અવિસ્સાસનીયો ઇસ્સરિયમદેન ધનલોભેન ચ કદાચિ જીવિતે સઙ્કાભાવતો. ઇત્થી અવિસ્સાસનીયા લોલસીલચિત્તભાવતો. અનુદ્ધરણીયો ભવિસ્સતિ સંસારપઙ્કતો.

૩૪૮. સઙ્કરિત્વાતિ ‘‘મયં એકજ્ઝં સન્નિપતિત્વા ચોરં મારેત્વા વા પલાપેત્વા ગમિસ્સામા’’તિ સઙ્કરં કત્વા. ઇદ્ધાભિસઙ્ખારન્તિ અભિસઙ્ખરણં અધિટ્ઠાનં. અભિસઙ્ખાસીતિ અધિટ્ઠહિ. સંહરિત્વાતિ સંખિપિત્વા. ઓરભાગેતિ ચોરસ્સ ઓરભાગે.

૩૪૯. દણ્ડોતિ પહરણહત્થચ્છેદનાદિકો દણ્ડનસઙ્ખાતો દણ્ડો. પવત્તયિતબ્બોતિ આનેતબ્બો. અપનેત્વાતિ અત્તનો સન્તાનતો સમુચ્છેદવસેન પહાય. પટિસઙ્ખાયાતિ પટિસઙ્ખાનેન. અવિહિંસાયાતિ કરુણાય. સારણીયધમ્મેસૂતિ છસુપિ સારણીયધમ્મેસુ, ઠિતો અટ્ઠિતાનં પાપધમ્માનં બોધિમૂલે એવ સમુચ્છિન્નત્તા. યથા અતીતે અપરિમિતં કાલં સન્ધાવિતં, એવં ઇમાય પટિપત્તિયા અનાગતેપિ સન્ધાવિસ્સતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘ઇદાની’’તિઆદિમાહ.

ઇત્વેવાતિ ઇતિ એવ, ઇતિ-સદ્દો નિદસ્સનત્થો. તેનાહ ‘‘એવં વત્વા યેવા’’તિ. અકિરીતિ આકિરિ, પઞ્ચપિ આવુધાનિ વિકિરિ. તેન વુત્તં ‘‘ખિપિ છડ્ડેસી’’તિ.

૩૫૦. એત્તોવાતિ અતો એવ આગતમગ્ગેનેવ સાવત્થિં ગતા. અધિવાસેસ્સતીતિ ‘‘ચોરં પટિસેધેતું ગમિસ્સામી’’તિ વુત્તે તુણ્હી ભવિસ્સતિ. દારુણકમ્મેન ઉપ્પન્નનામન્તિ ‘‘અઙ્ગુલિમાલો’’તિ ઇમં નામં સન્ધાય વદતિ.

૩૫૧. હત્થી અરઞ્ઞહત્થી હોન્તિ મનુસ્સાનં તત્થ ગન્તું અસક્કુણેય્યત્તા, એવં અસ્સાપિ. કૂટસહસ્સાનં ભિજ્જનકારણં હોતિ થેરસ્સ આગમનભયેન ઘટે છડ્ડેત્વા પલાયનેન. ગબ્ભમૂળ્હાયાતિ બ્યાકુલગબ્ભાય. પબ્બજ્જાબલેનાતિ વુત્તં, સત્થુ દેસનાનુભાવેનાતિ પન વત્તબ્બં. સો હિ તસ્સાપિ કારણન્તિ. અરિયા નામ જાતિ પબ્બજ્જા અરિયભાવત્થાય જાતીતિ કત્વા.

મહાપરિત્તં નામેતન્તિ મહાનુભાવં પરિત્તં નામેતં. તથા હિ નં થેરો સબ્બભાવેન અરિયાય જાતો સચ્ચાધિટ્ઠાનેન અકાસિ. તેનાહ ‘‘સચ્ચકિરિયકતટ્ઠાને’’તિ. ગબ્ભમૂળ્હન્તિ મૂળ્હગબ્ભં. ગબ્ભો હિ પરિપક્કો સમ્પજ્જમાનો વિજાયનકાલે કમ્મજવાતેહિ સઞ્ચાલેત્વા પરિવત્તિતો ઉદ્ધંપાદો અધોસીસો હુત્વા યોનિમુખાભિમુખો હોતિ, એવં સો કસ્સચિ અલગ્ગો સોત્થિના બહિ નિક્ખમતિ, વિપજ્જમાનો પન વિપરિવત્તનવસેન યોનિમગ્ગં પિદહિત્વા તિરિયં નિપજ્જતિ, તથા યસ્સા યોનિમગ્ગો પિદહતિ, સા તત્થ કમ્મજવાતેહિ અપરાપરં પરિવત્તમાના બ્યાકુલા મૂળ્હગબ્ભાતિ વુચ્ચતિ, તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘ગબ્ભમૂળ્હ’’ન્તિ.

સચ્ચકિરિયા નામ બુદ્ધાસયં અત્તનો સીલં પચ્ચવેક્ખિત્વા કતા, તસ્મા સચ્ચકિરિયા વેજ્જકમ્મં ન હોતીતિ દટ્ઠબ્બં. થેરસ્સપિ ચાતિઆદિના ઉપસઙ્કમિતબ્બકારણં વદતિ. ઇમે દ્વે હેતૂ પટિચ્ચ ભગવા થેરં સચ્ચકિરિયં કારેસિ. જાતિન્તિ મૂલજાતિં.

૩૫૨. પરિયાદાય આહચ્ચ ભિન્નેન સીસેન. સભાગદિટ્ઠધમ્મવેદનીયકમ્મન્તિ નિરયે નિબ્બત્તનસકકમ્મસભાગભૂતં દિટ્ઠધમ્મવેદનીયકમ્મં. સભાગતા ચ સમાનવત્થુકતા સમાનારમ્મણતાએકવીથિપરિયાપન્નતાદિવસેન સબ્બથા સરિક્ખતા, સદિસમ્પિ ચ નામ તદેવાહરીયતિ યથા ‘‘તસ્સેવ કમ્મસ્સ વિપાકો’’તિ ચ ‘‘સા એવ તિત્તિરી તાનેવ ઓસધાની’’તિ ચ. ઇદાનિ તમેવ સભાગતં દસ્સેતું ‘‘કમ્મં હી’’તિઆદિ આરદ્ધં. કરિયમાનમેવાતિ પચ્ચયસમવાયેન પટિપાટિયા નિબ્બત્તિયમાનમેવ. તયો કોટ્ઠાસે પૂરેતિ, દિટ્ઠધમ્મવેદનીયઅપરાપરિયાયવેદનીયઉપપજ્જવેદનીયસઙ્ખાતે તયો ભાગે પૂરેતિ, તેસં તિણ્ણં ભાગાનં વસેન પવત્તતિ.

દિટ્ઠધમ્મો વુચ્ચતિ પચ્ચક્ખભૂતો પચ્ચુપ્પન્નો અત્તભાવો, તત્થ વેદિતબ્બફલં કમ્મં દિટ્ઠધમ્મવેદનીયં. પચ્ચુપ્પન્નભવતો અનન્તરં વેદિતબ્બફલં કમ્મં ઉપપજ્જવેદનીયં. દિટ્ઠધમ્માનન્તરભવતો અઞ્ઞસ્મિં અત્તભાવપરિયાયે અત્તભાવપરિવત્તે વેદિતબ્બફલં કમ્મં અપરાપરિયાયવેદનીયં. પટિપક્ખેહિ અનભિભૂતતાય, પચ્ચયવિસેસેન પટિલદ્ધવિસેસતાય ચ બલવભાવપ્પત્તા તાદિસસ્સ પુબ્બાભિસઙ્ખારસ્સ વસેન સાતિસયા હુત્વા પવત્તા પઠમજવનચેતના તસ્મિંયેવ અત્તભાવે ફલદાયિની દિટ્ઠધમ્મવેદનીયા નામ. સા હિ વુત્તાકારેન બલવતિ જવનસન્તાને ગુણવિસેસયુત્તેસુ ઉપકારાનુપકારવસપ્પવત્તિયા આસેવનાલાભેન અપ્પવિપાકતાય ચ ઇતરદ્વયં વિય પવત્તસન્તાનુપરમાપેક્ખં ઓકાસલાભાપેક્ખઞ્ચ કમ્મં ન હોતીતિ ઇધેવ પુપ્ફમત્તં વિય પવત્તિવિપાકમત્તં ફલં દેતિ.

તથા અસક્કોન્તન્તિ કમ્મસ્સ ફલદાનં નામ ઉપધિપયોગાદિપચ્ચયન્તરસમવાયેનેવ હોતીતિ તદભાવતો તસ્મિંયેવ અત્તભાવે વિપાકં દાતું અસક્કોન્તં. અહોસિકમ્મન્તિ કમ્મંયેવ અહોસિ, ન તસ્સ વિપાકો અહોસિ, અત્થિ ભવિસ્સતિ વાતિ એવં વત્તબ્બં કમ્મં. અત્થસાધિકાતિ દાનાદિપાણાતિપાતાદિઅત્થસ્સ નિપ્ફાદિકા. કા પન સાતિ આહ ‘‘સત્તમજવનચેતના’’તિ. સા હિ સન્નિટ્ઠાપકચેતના વુત્તનયેન પટિલદ્ધવિસેસા પુરિમજવનચેતનાહિ લદ્ધાસેવના ચ સમાના અનન્તરે અત્તભાવે વિપાકદાયિની ઉપપજ્જવેદનીયકમ્મં નામ. તેનાહ ‘‘અનન્તરે અત્તભાવે વિપાકં દેતી’’તિ. સતિ સંસારપ્પવત્તિયાતિ ઇમિના અસતિ સંસારપ્પવત્તિયા અહોસિકમ્મપક્ખે તિટ્ઠતિ વિપચ્ચનોકાસસ્સ અભાવતોતિ.

સમુગ્ઘાટિતાનિ વિપચ્ચનોકાસસ્સ અનુપ્પત્તિધમ્મતાપાદનેન. દિટ્ઠધમ્મવેદનીયં અત્થિ વિપાકારહાભાવસ્સ અનિબ્બત્તિતત્તા વિપચ્ચનોકાસસ્સ અનુપચ્છિન્નત્તા. કતૂપચિતઞ્હિ કમ્મં સતિ વિપચ્ચનોકાસે યાવ ન ફલં દેતિ, તાવ અત્થેવ નામ વિપાકારહભાવતો. ‘‘યસ્સ ખો’’તિ ઇદં અનિયમાકારવચનં ભગવતા કમ્મસરિક્ખતાવસેન સાધારણતો વુત્તન્તિ આહ ‘‘યાદિસસ્સ ખો’’તિ.

પમાદકિલેસવિમુત્તોતિ પમાદહેતુકેહિ સબ્બેહિ કિલેસેહિ વિમુત્તો.

પાપસ્સ પિધાનં નામ અવિપાકધમ્મતાપાદનન્તિ આહ ‘‘અપ્પટિસન્ધિકં કરીયતી’’તિ. બુદ્ધસાસનેતિ સિક્ખાત્તયસઙ્ગહે બુદ્ધસ્સ ભગવતો સાસને. યુત્તપ્પયુત્તો વિહરતીતિ અકત્તબ્બસ્સ અકરણવસેન, કત્તબ્બસ્સ ચ પરિપૂરણવસેન પવત્તતિ.

દિસ્સન્તિ કુજ્ઝન્તીતિ દિસા, પટિપક્ખાતિ આહ ‘‘સપત્તા’’તિ. તપ્પસંસપકારન્તિ મેત્તાનિસંસકિત્તનાકારં. કાલેનાતિ આમેડિતલોપેન નિદ્દેસોતિ આહ ‘‘ખણે ખણે’’તિ. અનુકરોન્તૂતિ યેસં કલ્યાણમિત્તાનં સન્તિકે સુણન્તિ, યથાસુતં ધમ્મં તેસં અનુકરોન્તુ દિટ્ઠાનુગતિકરણં આપજ્જન્તુ, અત્તનો વેરિપુગ્ગલાનમ્પિ ભગવતો સન્તિકે ધમ્મસ્સવનં સમ્માપટિપત્તિઞ્ચ પચ્ચાસીસતિ.

તસન્તિ ગતિં પત્થયન્તીતિ તસા ભવન્તરાદીસુ સંસરણભાવતો. તેનાહ ‘‘તસા વુચ્ચન્તિ સતણ્હા’’તિ.

નેતબ્બટ્ઠાનં ઉદકં નયન્તીતિ નેત્તિકા. બન્ધિત્વાતિ દળ્હં બન્ધિત્વા. તેલકઞ્જિકેનાતિ તેલમિસ્સિતેન કઞ્જિકેન.

યાદિસોવ અનિટ્ઠે, તાદિસોવ ઇટ્ઠેતિ ઇટ્ઠાનિટ્ઠે નિબ્બિકારેન તાદી. યેસં પન કામામિસાદીનં વન્તત્તા રાગાદીનં ચત્તત્તા કામોઘાદીનં તિણ્ણત્તા તાદિભાવો ભવેય્ય, તેસં ભગવતા સબ્બસો વન્તા ચત્તા તિણ્ણા, તસ્મા ભગવા વન્તાવીતિ તાદી, ચત્તાવીતિ તાદી, તિણ્ણાવીતિ તાદી, યેહિ અનઞ્ઞસાધારણેહિ સીલાદિગુણેહિ સમન્નાગતત્તા ભગવા તાદિભાવેન ઉક્કંસપારમિપ્પત્તો તંનિદ્દેસો, તેહિ ગુણેહિ યાથાવતો નિદ્દિસિતબ્બતોપિ તાદી. યથા યન્તરજ્જુયા યન્તં નીયતિ, એવં યાય તણ્હાય ભવો નીયતિ, સા ‘‘ભવનેત્તિ ભવરજ્જૂ’’તિ વુત્તા. તેનાહ ‘‘તાય હી’’તિઆદિ, કમ્માનિ કુસલાદીનિ વિપચ્ચયન્તિ અપચ્ચયન્તિ એતાયાતિ કમ્મવિપાકો. અપચ્ચયભાવો નામ અરિયમગ્ગચેતનાયાતિ આહ ‘‘મગ્ગચેતનાયા’’તિ. યાવ ન કિલેસા પહીયન્તિ, તાવ ઇમે સત્તા સઇણા એવ અસેરિવિહારભાવતોતિ આહ ‘‘અણણો નિક્કિલેસો જાતો’’તિ.

થેય્યપરિભોગો (વિસુદ્ધિ. ટી. ૧.૯૧) નામ સામિપરિભોગાભાવતો. ભગવતાપિ હિ અત્તનો સાસને સીલવતો પચ્ચયા અનુઞ્ઞાતા, ન દુસ્સીલસ્સ, દાયકાનં સીલવતોયેવ પરિચ્ચાગો, ન દુસ્સીલસ્સ અત્તનો કારાનં મહપ્ફલભાવસ્સ પચ્ચાસીસનતો. ઇતિ સત્થારા અનનુઞ્ઞાતત્તા દાયકેહિ ચ અપરિચ્ચત્તત્તા ‘‘દુસ્સીલસ્સ પરિભોગો થેય્યપરિભોગો નામા’’તિ વુત્તં. ઇણવસેન પરિભોગો ઇણપરિભોગો. પટિગ્ગાહકતો દક્ખિણાવિસુદ્ધિયા અભાવતો ઇણં ગહેત્વા પરિભોગો વિયાતિ અત્થો. યસ્મા સેક્ખા ભગવતો ઓરસપુત્તા, તસ્મા તે પિતુસન્તકાનં પચ્ચયાનં દાયાદા હુત્વા તે પચ્ચયે પરિભુઞ્જન્તીતિ તેસં પરિભોગો દાયજ્જપરિભોગો નામ. કિં પન તે ભગવતો પચ્ચયે પરિભુઞ્જન્તિ, ઉદાહુ ગિહીહિ દિન્નન્તિ? ગિહીહિ દિન્નાપિ તે ભગવતા અનુઞ્ઞાતત્તા ભગવતો સન્તકા હોન્તિ અનનુઞ્ઞાતેસુ સબ્બેન સબ્બં પરિભોગાભાવતો અનુઞ્ઞાતેસુયેવ પરિભોગસમ્ભવતો. ધમ્મદાયાદસુત્તઞ્ચેત્થ (મ. નિ. ૧.૨૯ આદયો) સાધકં.

અવીતરાગાનં તણ્હાપરવસતાય પચ્ચયપરિભોગે સામિભાવો નત્થિ, તદભાવેન વીતરાગાનં તત્થ સામિભાવો યથારુચિ પરિભોગસમ્ભવતો. તથા હિ તે પટિકૂલમ્પિ અપ્પટિકૂલાકારેન, અપ્પટિકૂલમ્પિ પટિકૂલાકારેન તદુભયં વિવજ્જેત્વા ઉપેક્ખાકારેન ચ પચ્ચયે પરિભુઞ્જન્તિ, દાયકાનઞ્ચ મનોરથં પરિપૂરેન્તિ. સેસમેત્થ યં વત્તબ્બં, તં વિસુદ્ધિમગ્ગે, તંસંવણ્ણનાસુ ચ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. કિલેસઇણાનં અભાવં સન્ધાય ‘‘અણણો’’તિ વુત્તં, ન પચ્ચવેક્ખિતપરિભોગમત્તં. તેનાહ આયસ્મા ચ બાકુલો – ‘‘સત્તાહમેવ ખો અહં, આવુસો, સરણો રટ્ઠપિણ્ડં ભુઞ્જિ’’ન્તિ (મ. નિ. ૩.૨૧૧).

વત્થુકામકિલેસકામેહિ તણ્હાય પવત્તિઆકારં પટિચ્ચ અત્થિ રમણવોહારોતિ આહ – ‘‘દુવિધેસુપિ કામેસુ તણ્હારતિસન્થવ’’ન્તિ. મન્તિતન્તિ કથિતં. ઉપ્પન્નેહિ સત્થુપટિઞ્ઞેહિ. સંવિભત્તાતિ કુસલાદિવસેન ખન્ધાદીહિ આકારેહિ વિભત્તા. સુન્દરં આગમનન્તિ સ્વાગતં. તતો એવ ન કુચ્છિતં આગતં. સોળસવિધકિચ્ચસ્સ પરિયોસિતત્તા આહ ‘‘તં સબ્બં મયા કત’’ન્તિ. મગ્ગપઞ્ઞાયમેવ તતિયવિજ્જાસમઞ્ઞાતિ આહ – ‘‘તીહિ વિજ્જાહિ નવહિ ચ લોકુત્તરધમ્મેહી’’તિ.

અઙ્ગુલિમાલસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

૭. પિયજાતિકસુત્તવણ્ણના

૩૫૩. પકતિનિયામેનાતિ યથા સોકુપ્પત્તિતો પુબ્બે ઇતિ કત્તબ્બેસુ અસમ્મોહવસેન ચિત્તં પક્ખન્દતિ, તાનિ ચસ્સ ઉપટ્ઠહન્તિ, ન એવં સોકસ્સ ચિત્તસઙ્કોચસભાવતો. તેન વુત્તં ‘‘પકતિનિયામેન પન ન પટિભન્તી’’તિ. કેચિ પન ‘‘સામન્તા કતિપયે ન કુટુમ્બં સન્ધારેતિ. તેનાહ ‘ન સબ્બેન સબ્બં પટિભન્તી’તિ’’ વદન્તિ. એત્થાતિ દુતિયપદે. અનેકત્થત્તા ધાતૂનં ‘‘ન પટિભાતી’’તિ પદસ્સ ‘‘ન રુચ્ચતી’’તિ અત્થમાહ. ન પટિભાતીતિ વા ભુઞ્જિતુકામતાચિત્તં ન ઉપટ્ઠિતન્તિ અત્થો. પતિટ્ઠિતોકાસન્તિ ઇન્દ્રિયાવિટ્ઠટ્ઠાનં વદતિ. પિયાયિતબ્બતો પિયો જાતિ ઉપ્પત્તિટ્ઠાનં એતેસન્તિ પિયજાતિકા. પિયો પભુતિ એતેસન્તિ પિયપ્પભુતિકાતિ વત્તબ્બે, ઉ-કારસ્સ વ-કારં, ત-કારસ્સ ચ લોપં કત્વા ‘‘પિયપ્પભાવિકા’’તિ વુત્તં. તેનાહ ‘‘પિયતો પભવન્તી’’તિ.

૩૫૫. પર-સદ્દેન સમાનત્થં અજ્ઝત્તિકભાવનિસેધનત્થં ‘‘પિરે’’તિ પદન્તિ આહ ‘‘અમ્હાકં પરે’’તિ. પિરેતિ વા ‘‘પરતો’’તિ ઇમિના સમાનત્થં નિપાતપદન્તિ આહ ‘‘ચર પિરેતિ પરતો ગચ્છા’’તિ.

૩૫૬. દ્વિધા છેત્વાતિ એત્થ યદિ ઇત્થી તસ્સ પુરિસસ્સ પિયા, કથં દ્વિધા છિન્દતીતિ આહ ‘‘યદિ હી’’તિઆદિ.

૩૫૭. કથં કથેય્યન્તિ યથા ભગવા એતસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ કથેસિ, સો ચ મે કથેસિ, તથા ચાહં કથેય્યં. મરણવસેન વિપરિણામો અત્તભાવસ્સ પરિવત્તત્તા. પલાયિત્વા ગમનવસેન અઞ્ઞથાભાવો મિત્તસન્થવસ્સ સમાગમસ્સ ચ અઞ્ઞથાભૂતત્તા.

છડ્ડિતભાવેનાતિ પરિવત્તિતભાવેન. હત્થગમનવસેન અઞ્ઞથાભાવો પુબ્બે સવસે વત્તિતાનં ઇદાનિ વસે અવત્તનભાવેન.

આચમેહીતિ આચમનં મુખવિક્ખાલનં કારેહિ. યસ્મા મુખં વિક્ખાલેન્તા હિ હત્થપાદે ધોવિત્વા વિક્ખાલેન્તિ, તસ્મા ‘‘આચમિત્વા’’તિ વત્વા પચ્છાપિ તસ્સ અત્થં દસ્સેન્તો ‘‘મુખં વિક્ખાલેત્વા’’તિ આહ. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

પિયજાતિકસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

૮. બાહિતિકસુત્તવણ્ણના

૩૫૯. સાવજ્જતાય ઉપારમ્ભં અરહતીતિ ઓપારમ્ભો. તેનાહ ‘‘દોસં આરોપનારહો’’તિ. બાલા ઉપારમ્ભવત્થુમઞ્ઞં અમૂલકમ્પિ નં આરોપેન્તા ઉગ્ઘોસેન્તિ, તસ્મા તે અનામસિત્વા ‘‘વિઞ્ઞૂહી’’તિ ઇદં પદં ગહેત્વા પઞ્હેન ઞાતું ઇચ્છિતેન અત્થેન ઉપારમ્ભાદીનં ઉપરિ ઉત્તરં પરિપૂરેતું નાસક્ખિમ્હા. તં કારણન્તિ તં ઉપ્પત્તિકારણં. યદિ હિ મયા ‘‘વિઞ્ઞૂહી’’તિ પદં પક્ખિપિત્વા વુત્તં ભવેય્ય, પઞ્હા મે પરિપુણ્ણા ભવેય્ય, ન પન વુત્તા. ઇદાનિ પન તં કારણં ઉત્તરં આયસ્મતા આનન્દેન ‘‘વિઞ્ઞૂહી’’તિ એવં વદન્તેન પરિપૂરિતં.

૩૬૦. કોસલ્લપટિપક્ખતો અકોસલ્લં વુચ્ચતિ અવિજ્જા, તંસમુટ્ઠાનતો અકોસલ્લસમ્ભૂતો. અવજ્જં વુચ્ચતિ ગરહિતબ્બં, સહ અવજ્જેહીતિ સાવજ્જો, ગારય્હો. રાગાદિદોસેહિ સદોસો. તેહિ એવ સબ્યાબજ્ઝો, તતો એવ સમ્પતિ આયતિઞ્ચ સદુક્ખો. સબ્યાબજ્ઝાદિકો નિસ્સન્દવિપાકો.

તથા અત્થો વુત્તો ભવેય્યાતિ પુચ્છાસભાગેનપિ અત્થો વુત્તો ભવેય્ય, પુચ્છન્તસ્સ પન ન તાવ ચિત્તારાધનં. તેનાહ – ‘‘એવં બ્યાકરણં પન ન ભારિય’’ન્તિ, ગરુકરણં ન હોતિ વિસારજ્જં ન સિયાતિ અધિપ્પાયો. તેનાહ – ‘‘અપ્પહીનઅકુસલોપિ હિ પહાનં વણ્ણેય્યા’’તિ. એવરૂપો પન યથાકારી તથાવાદી ન હોતિ, ન એવં ભગવાતિ આહ ‘‘ભગવા’’તિઆદિ. એવં બ્યાકાસીતિ ‘‘સબ્બાકુસલધમ્મપહીનો ખો, મહારાજ, તથાગતો’’તિ એવં બ્યાકાસિ. સુક્કપક્ખેપિ એસેવ નયોતિ ઇમિના ‘‘સબ્બેસંયેવ કુસલાનં ધમ્માનં ઉપસમ્પદં વણ્ણેતી’’તિ વુત્તે યથા પુચ્છા, તથા અત્થો વુત્તો ભવેય્ય, એવં બ્યાકરણં પન ન ભારિયં, અસમ્પાદિતકુસલધમ્મોપિ ઉપસમ્પદં વણ્ણેય્ય. ભગવા પન સમ્મદેવ સમ્પાદિતકુસલત્તા યથાકારી તથાવાદીતિ દસ્સેતું ‘‘એવં બ્યાકાસી’’તિ ઇમમત્થં દસ્સેતિ. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

બાહિતિકસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

૯. ધમ્મચેતિયસુત્તવણ્ણના

૩૬૪. મેદવણ્ણા ઉળુપવણ્ણા ચ તત્થ તત્થ પાસાણા ઉસ્સન્ના અહેસુન્તિ મેદાળુપન્તિ ગામસ્સ સમઞ્ઞા જાતા. ઉળુપવણ્ણાતિ ચન્દસમાનવણ્ણતાય મેદપાસાણા વુત્તાતિ કેચિ. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘મેદવણ્ણા પાસાણા કિરેત્થ ઉસ્સન્ના અહેસુ’’ન્તિ ઇદં વુત્તં. અસ્સાતિ સેનાપતિસ્સ. કથાસમુટ્ઠાપનત્થન્તિ મલ્લિકાય સોકવિનોદનધમ્મકથાસમુટ્ઠાપનત્થં.

રઞ્ઞાતિ પસેનદીકોસલરઞ્ઞા. મહચ્ચાતિ મહતિયા. પદવિપલ્લાસેન ચેતં વુત્તં. પસાદમરહન્તીતિ પાસાદિકાનિ. તેનાહ ‘‘સહ રઞ્જનકાની’’તિ. યાનિ પન પાસાદિકાનિ, તાનિ પસ્સિતું યુત્તાનિ. પાસાદિકાનીતિ વા સદ્દહનસહિતાનિ. તેનાહ ‘‘પસાદજનકાની’’તિ. ‘‘અપ્પાબાધ’’ન્તિ આદીસુ વિય અપ્પસદ્દો અભાવત્થોતિ આહ ‘‘નિસ્સદ્દાની’’તિ. અનિયમત્થવાચી ય-સદ્દો અનિયમાકારવાચકોપિ હોતીતિ ‘‘યત્થા’’તિ પદસ્સ ‘‘યાદિસેસૂ’’તિઆદિમાહ. તથા હિ અઙ્ગુલિમાલસુત્તે (મ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૩૪૭ આદયો) ‘‘યસ્સ ખો’’તિ પદસ્સ ‘‘યાદિસસ્સ ખો’’તિ અત્થો વુત્તો.

૩૬૬. પટિચ્છદન્તિ પટિચ્છાદકં. રાજકકુધભણ્ડાનીતિ રાજભણ્ડભૂતાનિ. રહાયતીતિ રહો કરોતિ, મં અજ્ઝેસતીતિ અત્થો.

૩૬૭. યથાસભાવતો ઞેય્યં ધારેતિ અવધારેતીતિ ધમ્મો, ઞાણન્તિ આહ ‘‘પચ્ચક્ખઞાણસઙ્ખાતસ્સ ધમ્મસ્સા’’તિ. અનુનયોતિ અનુગચ્છનકો. દિટ્ઠેન હિ અદિટ્ઠસ્સ અનુમાનં. તેનાહ ‘‘અનુમાનં અનુબુદ્ધી’’તિ. આપાણકોટિકન્તિ યાવ પાણકોટિ, તાવ જીવિતપરિયોસાનં. એતન્તિ ધમ્મન્વયસઙ્ખાતં અનુમાનં. એવન્તિ ‘‘ઇધ પનાહ’’ન્તિ વુત્તપ્પકારેન.

૩૬૯. ચક્ખું અબન્ધન્તે વિયાતિ અપાસાદિકતાય પસ્સન્તાનં ચક્ખું અત્તનિ અબન્ધન્તે વિય. કુલસન્તાનાનુબન્ધો રોગો કુલરોગો. ઉળારન્તિ સાનુભાવં. યો હિ આનુભાવસમ્પન્નો, તં ‘‘મહેસક્ખ’’ન્તિ વદન્તિ. અરહત્તં ગણ્હન્તોતિ ઉક્કટ્ઠનિદ્દેસોયં, હેટ્ઠિમફલાનિ ગણ્હન્તોપિ.

૩૭૩. જીવિકા જીવિતવુત્તિ.

૩૭૪. ધમ્મં ચેતેતિ સંવેદેતિ એતેહીતિ ધમ્મચેતિયાનિ, ધમ્મસ્સ પૂજાવચનાનિ. નનુ ચેતાનિ બુદ્ધસઙ્ઘગુણદીપનાનિપિ સન્તિ? કથં ‘‘ધમ્મચેતિયાનીતિ ધમ્મસ્સ ચિત્તીકારવચનાની’’તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘તીસુ હી’’તિઆદિ. તત્થ યસ્મા બુદ્ધરતનમૂલકાનિ સેસરતનાનિ તસ્સ વસેન લદ્ધબ્બતો. કોસલરઞ્ઞા ચેત્થ બુદ્ધગારવેન ધમ્મસઙ્ઘગારવં પવેદિતં, તસ્મા ‘‘ભગવતિ ચિત્તીકારે કતે ધમ્મોપિ કતોવ હોતી’’તિ વુત્તં. યસ્મા ચ રતનત્તયપસાદપુબ્બિકા સાસને સમ્માપટિપત્તિ, તસ્મા વુત્તં – ‘‘આદિબ્રહ્મચરિયકાનીતિ મગ્ગબ્રહ્મચરિયસ્સ આદિભૂતાની’’તિ. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

ધમ્મચેતિયસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

૧૦. કણ્ણકત્થલસુત્તવણ્ણના

૩૭૫. અનન્તરસુત્તે વુત્તકરણીયેનેવાતિ ‘‘પાસાદે વા નાટકેસુ વા ચિત્તસ્સાદં અલભમાનો તત્થ તત્થ વિચરિતું આરદ્ધો’’તિ વુત્તકરણીયેન. અપ્પદુટ્ઠપદોસીનઞ્હિ એવં હોતીતિ.

૩૭૬. પુચ્છિતોતિ ‘‘અઞ્ઞં દૂતં નાલત્થુ’’ન્તિ પુચ્છિતો. સોતિ રાજા. તાસં વન્દના સચે ઉત્તરકાલં, અત્તનો આગમનકારણં કથેસ્સતિ.

૩૭૮. એકાવજ્જનેનાતિ એકવીથિજવનેન. તેન એકચિત્તં તાવ તિટ્ઠતુ, એકચિત્તવીથિયાપિ સબ્બં જાનિતું ન સક્કાતિ દસ્સેતિ. ‘‘ઇદં નામ અતીતં જાનિસ્સામી’’તિ અનિયમેત્વા આવજ્જતો યં કિઞ્ચિ અતીતં જાનાતિ, નિયમિતે પન નિયમિતમેવાતિ આહ – ‘‘એકેન હિ…પે… એકદેસમેવ જાનાતી’’તિ. તેન ચિત્તેનાતિ ‘‘અતીતં સબ્બં જાનિસ્સામી’’તિ એવં પવત્તચિત્તેન. ઇતરેસૂતિ અનાગતપચ્ચુપ્પન્નેસુ. કારણજાતિકન્તિ યુત્તિસભાવં, યુત્તિયા યુત્તન્તિ અત્થો. સમ્પરાયગુણન્તિ સમ્પરાયે કતકમ્મસ્સ વિસેસં.

૩૭૯. લોકુત્તરમિસ્સકાનિ કથિતાનિ બોધિરાજકુમારસુત્તે વિય લોકિયા ચેવ લોકુત્તરા ચ. યથાલાભવસેન ચેત્થ પધાનિયઙ્ગાનં લોકુત્તરગ્ગહણં વેદિતબ્બં. પચ્ચેકં એવ નેસઞ્ચ પધાનિયઙ્ગતા દટ્ઠબ્બા યથા ‘‘અટ્ઠવિમોક્ખા સન્દિસ્સન્તિ લોકુત્તરમિસ્સકા’’તિ. લોકુત્તરાનેવાતિ ચેત્થ યં વત્તબ્બં, તં પરતો આવિ ભવિસ્સતિ. પધાનનાનત્તન્તિ પદહનનાનત્તં, ભાવનાનુયોગવિસેસન્તિ અત્થો. સઙ્ખારે પરિમદ્દિત્વા પટિપક્ખધમ્મે એકદેસતો પજહિત્વા ઠિતસ્સ ભાવનાનુયોગો સબ્બેન સબ્બં અપરિમદ્દિતસઙ્ખારસ્સ અપ્પહીનપટિપક્ખસ્સ ભાવનાનુયોગતો સુખુમો વિસદોવ હોતિ, સચ્ચાભિસમયેન સન્તાનસ્સ આહિતવિસેસત્તાતિ આહ – ‘‘અઞ્ઞાદિસમેવ હિ પુથુજ્જનસ્સ પધાનં, અઞ્ઞાદિસં સોતાપન્નસ્સા’’તિઆદિ. અયઞ્ચ વિસેસો ન કેવલં અનરિયઅરિયપુગ્ગલતો એવ, અથ ખો અરિયેસુપિ સેક્ખાદિવિસેસતોપિ લબ્ભતિ અભિસઙ્ખારવિસેસતો અભિનીહારતો ચ ઇજ્ઝનતોતિ દસ્સેન્તો ‘‘અઞ્ઞાદિસં સકદાગામિનો’’તિઆદિમાહ. ન પાપુણાતીતિ યસ્મા પુથુજ્જનો સબ્બથાવ પધાનં પદહન્તો સોતાપત્તિમગ્ગં અધિગચ્છતિ, સોતાપન્નો ચ સકદાગામિમગ્ગન્તિ હેટ્ઠિમં ઉપરિમતો ઓળારિકં, ઉપરિમઞ્ચ ઇતરતો સુખુમં તેન પહાતું અસક્કુણેય્યસ્સ પજહનતો, ઇતિ અધિગન્તબ્બવિસેસેન ચ અધિગમપટિપદાય સણ્હસુખુમતા તિક્ખવિસદતા ચ વિઞ્ઞાયતીતિ આહ – ‘‘પુથુજ્જનસ્સ પધાનં સોતાપન્નસ્સ પધાનં ન પાપુણાતી’’તિઆદિ.

અકૂટકરણન્તિ અવઞ્ચનકિરિયં. અનવચ્છિન્દનન્તિ અતિયાનં. અવિઞ્છનં ન આકડ્ઢનં, નિયુત્તતં વિનિવેઠેત્વા સમન્તા વિપરિવત્તિત્વા સમધારાય છડ્ડનં વા. તસ્સ કારણં તંકારણં, તં કારણન્તિ વા તં કિરિયં તં અધિકારં. દન્તેહિ ગન્તબ્બભૂમિન્તિ દન્તેહિ પત્તબ્બટ્ઠાનં, પત્તબ્બવત્થું વા. ચત્તારોપિ અસ્સદ્ધા નામ ઉપરિમઉપરિમસદ્ધાય અભાવતો. યેન હિ યં અપ્પત્તં, તસ્સ તં નત્થિ. અરિયસાવકસ્સ…પે… નત્થિ પઠમમગ્ગેનેવ માયાસાઠેય્યાનં પહાતબ્બત્તા. તેનેવાતિ સમ્મદેવ વિરુદ્ધપક્ખાનં સદ્ધાદીનં ઇધાધિપ્પેતત્તા. યદિ એવં કથં મિસ્સકકથાતિ આહ ‘‘અસ્સખળુઙ્કસુત્તન્તે પના’’તિઆદિ. ચત્તારોવ હોન્તિ પુથુજ્જનાદિવસેન.

ઓપમ્મસંસન્દને અદન્તહત્થિઆદયો વિયાતિઆદિના કણ્હપક્ખે, યથા પન દન્તહત્થિઆદયોતિઆદિના સુક્કપક્ખે ચ સાધારણતો એકજ્ઝં કત્વા વુત્તં, અસાધારણતો ભિન્દિત્વા દસ્સેતું ‘‘ઇદં વુત્તં હોતી’’તિઆદિ વુત્તં.

૩૮૦. સમ્મપ્પધાના નિબ્બિસિટ્ઠવીરિયા. તેનાહ – ‘‘ન કિઞ્ચિ નાનાકરણં વદામિ, યદિદં વિમુત્તિયા વિમુત્તિ’’ન્તિ. ન હિ સુક્ખવિપસ્સકતેવિજ્જછળભિઞ્ઞાનં વિમુત્તિયા નાનાકરણં અત્થિ. તેન વુત્તં ‘‘યં એકસ્સા’’તિઆદિ. કિં ત્વં ન જાનાસીતિ સમ્બન્ધો. આગચ્છન્તીતિ ઉપ્પજ્જનવસેન આગચ્છન્તિ. નાગચ્છન્તીતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. ઇદં પુચ્છન્તોતિ ઇદં પુચ્છામીતિ દસ્સેન્તો. અપ્પહીનચેતસિકદુક્ખા અનધિગતઅનાગામિતા. તેનાહ ‘‘ઉપપત્તિવસેન આગન્તારો’’તિ. સમુચ્છિન્નદુક્ખાતિ સમુગ્ઘાટિતચેતસિકદુક્ખા.

૩૮૧. તમ્હા ઠાનાતિ તતો યથાધિગતઇસ્સરિયટ્ઠાનતો. પુન તમ્હા ઠાનાતિ તતો દુગ્ગતા. સમ્પન્નકામગુણન્તિ ઉળારકામગુણસમન્નાગતં.