૬. સન્દકસુત્તવણ્ણના

૨૨૩. દેવેન વસ્સેન કતો સોબ્ભો દેવકતસોબ્ભો. તેનાહ ‘‘વસ્સો…પે… રહદો’’તિ. ગુહાતિ પંસુગુહા પાસાણગુહા મિસ્સકગુહાતિ તિસ્સો ગુહા. તત્થ પંસુગુહા ઉદકમુત્તટ્ઠાને અહોસિ નિન્નટ્ઠાનં પન ઉદકેન અજ્ઝોત્થતં. ઉમઙ્ગં કત્વાતિ હેટ્ઠા સુદુગ્ગં કત્વા. અનમતગ્ગિયં પચ્ચવેક્ખિત્વાતિ ‘‘ન ખો સો સત્તાવાસો સુલભરૂપો, યો ઇમિના દીઘેન અદ્ધુના અનાવુટ્ઠપુબ્બો’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૧૬૦) ઇદઞ્ચ તળાકં મયા વુત્થપુબ્બં ભવિસ્સતિ, તમ્પિ ઠાનં સો ચ અત્તભાવો અપઞ્ઞત્તિકભાવં ગતોતિ એવં અનમતગ્ગિયં પચ્ચવેક્ખિત્વા તાદિસં ઠાનં ગન્તું વટ્ટતિ. ઇમિના નયેન સમુદ્દપબ્બતદસ્સનાદીસુપિ પચ્ચવેક્ખણાવિધિ વેદિતબ્બો.

ઉચ્ચં નદમાનાયાતિ ઉચ્ચં કત્વા સદ્દં કરોન્તિયા કામસ્સાદભવસ્સાદાદિવત્થુન્તિ ‘‘અયઞ્ચ અયઞ્ચ કામો ઇટ્ઠો કન્તો મનાપો, અસુકો ભવો ઇટ્ઠો કન્તો મનાપો, એવમયં લોકો પિયેહિ પિયતરો’’તિ એવં કામસ્સાદભવસ્સાદલોકસ્સાદાદિસઙ્ખાતં વત્થું. દુગ્ગતિતો સંસારતો ચ નિય્યાતિ એતેનાતિ નિય્યાનં, સગ્ગમગ્ગો મોક્ખમગ્ગો ચ, તં નિય્યાનં અરહતિ, નિય્યાને વા નિયુત્તાતિ નિય્યાનિકા, નિય્યાનં વા ફલં એતિસ્સા અત્થીતિ નિય્યાનિકા, વચીદુચ્ચરિતાદિસંકિલેસતો નિય્યાતીતિ વા નિય્યાનીયા, ઈ-કારસ્સ રસ્સત્તં ય-કારસ્સ ચ ક-કારં કત્વા નિય્યાનિકા, ચેતનાય સદ્ધિં સમ્ફપ્પલાપા વેરમણિ. તપ્પટિપક્ખતો અનિય્યાનિકા, તસ્સા ભાવો અનિય્યાનિકત્તં, તસ્મા અનિય્યાનિકત્તા. તિરચ્છાનભૂતાતિ તિરોકરણભૂતા. ગેહસ્સિતકથાતિ કામપટિસંયુત્તકથા. કમ્મટ્ઠાનભાવેતિ અનિચ્ચતાપટિસંયુત્તચતુસચ્ચકમ્મટ્ઠાનભાવે. સહ અત્થેનાતિ સાત્થકં, હિતપટિસંયુત્તન્તિ અત્થો. વિસિખાતિ ઘરસન્નિવેસો, વિસિખાગહણેન ચ તન્નિવાસિનો ગહિતા ‘‘ગામો આગતો’’તિઆદીસુ (સારત્થ. ટી. ૧.આચરિયપરમ્પરકથાવણ્ણના) વિય. તેનેવાહ ‘‘સૂરા સમત્થા’’તિ ‘‘સદ્ધા પસન્ના’’તિ ચ. કુમ્ભટ્ઠાનપ્પદેસેન કુમ્ભદાસિયો વુત્તાતિ આહ ‘‘કુમ્ભદાસિકથા વા’’તિ.

૨૨૮. વોહારો વિય તેસં તથા વોહારમત્તં ગહેત્વા વુત્તં ‘‘બ્રહ્મચરિયવાસે’’તિ. અકતાતિ સમેન, વિસમેન વા કેનચિ હેતુના ન કતા ન વિહિતા. કતવિધો કરણવિધિ નત્થિ એતેસન્તિ અકટવિધા. પદદ્વયેનપિ લોકે કેનચિ હેતુપચ્ચયેન નેસં અનિબ્બત્તતં દસ્સેતિ. ઇદ્ધિયાપિ ન નિમ્મિતાતિ કસ્સચિ ઇદ્ધિમતો ચેતોવસિપ્પત્તસ્સ દેવસ્સ, ઇસ્સરાદિનો વા ઇદ્ધિયાપિ ન નિમ્મિતા. અનિમ્માતાતિ કસ્સચિ અનિમ્માપિતા. રૂપાદિજનકભાવન્તિ રૂપસદ્દાદીનં પચ્ચયભાવં, રૂપાદયોપિ પથવિયાદીહિ અપ્પટિબદ્ધવુત્તિકાતિ તસ્સ અધિપ્પાયો. યથા પબ્બતકૂટં કેનચિ અનિબ્બત્તિતં કસ્સચિ ચ અનિબ્બત્તનકં, એવમેતેપીતિ આહ ‘‘પબ્બતકૂટા વિય ઠિતાતિ કૂટટ્ઠા’’તિ. યમિદં બીજતો અઙ્કુરાદિ જાયતીતિ વુચ્ચતિ, તં વિજ્જમાનમેવ તતો નિક્ખમતિ નાવિજ્જમાનં, અઞ્ઞથા અઞ્ઞતોપિ અઞ્ઞસ્સ ઉપલદ્ધિ સિયાતિ અધિપ્પાયો. એવં ઠિતાતિ એવં નિબ્બિકારા ઠિતા. ઉભયેનપીતિ અત્થદ્વયેનપીતિ વદન્તિ. ‘‘કૂટટ્ઠા એસિકટ્ઠાયિટ્ઠિતા’’તિ પદદ્વયેનપિ. તેસં સત્તન્નં કાયાનં. ઠિતત્તાતિ નિબ્બિકારાભાવેન ઠિતત્તા. ન ચલન્તીતિ વિકારં નાપજ્જન્તિ. વિકારાભાવતો હિ તેસં સત્તન્નં કાયાનં એસિકટ્ઠાયિટ્ઠિતતા. અનિઞ્જનઞ્ચ અત્થતો પકતિયા અવટ્ઠાનમેવાતિ દસ્સેતું ‘‘ન વિપરિણામેન્તી’’તિ વુત્તં. તથા અવિપરિણામધમ્મત્તા એવ તે અઞ્ઞમઞ્ઞં ન બ્યાબાધેન્તિ. સતિ હિ વિકારં આપાદેતબ્બતાય બ્યાબાધકતાપિ સિયા, તથા અનુગ્ગહેતબ્બતાય અનુગ્ગાહકતાતિ તદભાવં દસ્સેતું પાળિયં ‘‘નાલ’’ન્તિઆદિ વુત્તં.

પથવી એવ કાયેકદેસત્તા પથવીકાયો. હન્તું વા ઘાતેતું વા સમત્થો નામ નત્થિ જીવસત્તમાનં કાયાનં નિચ્ચતાય નિબ્બિકારભાવતો, એતેનેવ નેસમહન્તબ્બતા અઘાતેતબ્બતા અત્થતો વુત્તાયેવાતિ દટ્ઠબ્બા. તથા હિ વુત્તં ‘‘સત્તન્નંત્વેવ કાયાન’’ન્તિઆદિ. સોતું વા સાવેતું વા સમત્થો નામ નત્થીતિ પચ્ચેકં નેસં સવનેસુ અસમત્થત્તા તદેકદેસાદીસુપિ અસમત્થતં દીપેતિ. યદિ કોચિ હન્તા નત્થિ, કથં સત્થપ્પહારોતિ આહ ‘‘યથા મુગ્ગરાસિઆદીસૂ’’તિઆદિ. કેવલં સઞ્ઞામત્તમેવ હોતિ, હનનઘાતનાદિ પન પરમત્થતો નત્થેવ કાયાનં અવિકોપનીયભાવતોતિ અધિપ્પાયો. કેવલં તક્કમત્તેન નિરત્થકં દિટ્ઠિં દીપેતીતિ એતેન યસ્મા તક્કિકા નિરઙ્કુસતાય પરિકપ્પનસ્સ યં કિઞ્ચિ અત્તના પરિકપ્પિતં સારતો મઞ્ઞમાના તથેવ અભિનિવિસ્સ તક્કદિટ્ઠિગ્ગાહં ગણ્હન્તિ, તસ્મા ન તેસં દિટ્ઠિવત્થુસ્મિં વિઞ્ઞૂહિ વિચારણા કત્તબ્બાતિ દસ્સેતિ. કેચીતિ સારસમાસાચરિયા. પઞ્ચિન્દ્રિયવસેનાતિ પઞ્ચરૂપિન્દ્રિયવસેન. કમ્મન્તિ લદ્ધિ કમ્મભાવેન સુપાકટત્તા. અવઙ્કકથાતારણાદિકા દ્વાસટ્ઠિ પટિપદા. એકસ્મિં કપ્પેતિ એકસ્મિં મહાકપ્પે.

પુરિસભૂમિયોતિ પધાનપુગ્ગલેન નિદ્દેસો, ઇત્થીનમ્પેતા ભૂમિયો ઇચ્છન્તેવ. ભિક્ખુ ચ પન્નકોતિઆદિ તેસં પાળિયેવ. તત્થ પન્નકોતિ ભિક્ખાય વિચરણકોતિ વદન્તિ, તેસં વા પટિપત્તિં પટિપન્નકો. જિનોતિ જિણ્ણો, જરાવસેન નિહીનધાતુકોતિ વદન્તિ, અત્તનો વા પટિપત્તિયા પટિપક્ખં જિનિત્વા ઠિતો. સો કિર તથાભૂતો કસ્સચિપિ ધમ્મં ન કથેતિ, તેનાહ ‘‘ન કિઞ્ચિ આહા’’તિ. અલાભિન્તિ ‘‘સો ન કુમ્ભિમુખા પટિગ્ગણ્હતી’’તિઆદિના (દી. નિ. ૧.૩૯૪) નયેન વુત્તઅલાભહેતુસમાયોગેન અલાભિં. તતો એવ જિઘચ્છાદુબ્બલપરેતતાય સયનપરાયણં સમણં પન્નભૂમીતિ વદતિ.

આજીવવુત્તિસતાનીતિ સત્તાનં આજીવભૂતાનિ જીવિકાવુત્તિસતાનિ. પસુગ્ગહણેન એળકજાતિ ગહિતા, મિગગ્ગહણેન રુરુગવયાદિસબ્બમિગજાતિ. બહૂ દેવાતિ ચાતુમહારાજિકાદિબ્રહ્મકાયિકાદિવસેન નેસં અન્તરભેદવસેન બહૂ દેવા. તત્થ ચાતુમહારાજિકાનં એકચ્ચો અન્તરભેદો ‘‘મહાસમયસુત્તેન’’ (દી. નિ. ૨.૩૩૧ આદયો) દીપેતબ્બો. માનુસાપિ અનન્તાતિ દીપદેસકુલવંસાજીવાદિવિભાગવસેન માનુસાપિ અનન્તભેદા. પિસાચા એવ પેસાચા, તે અપરપેતાદયો મહન્તા વેદિતબ્બા.

છદ્દન્તદહમન્દાકિનિયો કુળીરમુચલિન્દનામેન વદતિ. ગણ્ઠિકાતિ પબ્બગણ્ઠિકા. પણ્ડિતોપિ…પે… ઉદ્ધં ન ગચ્છતિ, કસ્મા? સત્તાનં સંસરણકાલસ્સ નિયતભાવતો.

અપરિપક્કં સંસરણનિમિત્તં સીલાદિના પરિપાચેતિ નામ સીઘંયેવ વિસુદ્ધિપ્પત્તિયા. પરિપક્કં ફુસ્સ ફુસ્સ પત્વા પત્વા પરિપક્કભાવાપાદનેન બ્યન્તિં કરોતિ નામ. સુત્તગુળેતિ સુત્તવટ્ટિયં. નિબ્બેઠિયમાનમેવ પલેતીતિ ઉપમાય સત્તાનં સંસારો અનુક્કમેન ખીયતેવ, ન તસ્સ વદ્ધીતિ દસ્સેતિ પરિચ્છિન્નરૂપત્તા.

૨૨૯. નિયતિવાદે પક્ખિપન્તોતિ સબ્બઞ્ઞુતં પટિજાનિત્વાપિ પદેસઞ્ઞુતાય અસમ્પાયમાનો તત્થ અત્તનો અઞ્ઞાણકિરિયં પરિહરિતું અસક્કોન્તો ચ ‘‘એવમેસા નિયતી’’તિ નિયતિવાદે પક્ખિપન્તો.

૨૩૦. ધમ્મકથાય અપસ્સયભૂતો અનુસ્સવો એતસ્સ અત્થીતિ અનુસ્સવી, તેનેવસ્સ અપસ્સયવાદં દસ્સેતું ‘‘અનુસ્સવનિસ્સિતો’’તિ આહ. સવનં સચ્ચતોતિ યં કિઞ્ચિ અનુસ્સવં, તં સવનં સચ્ચન્તિ ગહેત્વા ઠિતો. પિટકસમ્પદાયાતિ ગન્થસમ્પાદનેન, તાદિસં ગન્થં પગુણં વાચુગ્ગતં કત્વા તં નિસ્સાય ધમ્મં કથેતિ. તેનાહ ‘‘વગ્ગપણ્ણાસકાયા’’તિઆદિ.

૨૩૨. મન્દપઞ્ઞોતિ પરિત્તપઞ્ઞો. મોમૂહોતિ સમ્મુય્હકો. ‘‘એવન્તિપિ મે નો’’તિઆદિના વિવિધો નાનપ્પકારો ખેપો વાચાય પરવાદાનં ખીપનં વાચાવિક્ખેપો, તં વાચાવિક્ખેપં, ન મરતિ ન પચ્છિજ્જતિ યથાવુત્તો વાદવિક્ખેપો એતાયાતિ અમરા, તત્થ પવત્તા દિટ્ઠિ અમરાવિક્ખેપો, તં અમરાવિક્ખેપં. અપરિયન્તવિક્ખેપન્તિ ‘‘એવમ્પિ મે નો’’તિઆદિના પુચ્છિતસ્સ અપરિયોસાપનવસેન વિક્ખેપં. ઇતો ચિતો ચ સન્ધાવતિ એકસ્મિં સભાવે અનવટ્ઠાનતો. ગાહં ન ઉપગચ્છતીતિ મિચ્છાગાહતાય ઉત્તરવિધાનાય પુરિમપક્ખં ઠપેત્વા ગાહં ન ઉપગચ્છતિ. અમરાસદિસાય અમરાય વિક્ખેપોતિ અમરાવિક્ખેપો.

ઇદં કુસલન્તિ એત્થ ઇતિ-સદ્દો પકારત્થો, ઇમિના પકારેનાતિ અત્થો. અમરાવિક્ખેપિકો યથા કુસલે, એવં અઞ્ઞસ્મિં યં કિઞ્ચિ કેનચિ પુચ્છિતં અત્થં અત્તનો અરુચ્ચનતાય ‘‘એવન્તિપિ મે નો’’તિઆદિના તત્થ તત્થ વિક્ખેપઞ્ઞેવ આપજ્જતિ, તસ્મા ‘‘એવન્તિપિ મે નો’’તિઆદિ તત્થ તત્થ પુચ્છિતાકારપટિસેધનવસેન વિક્ખિપનાકારદસ્સનં. નનુ ચેત્થ વિક્ખેપવાદિનો વિક્ખેપપક્ખસ્સ અનનુજાનનં વિક્ખેપપક્ખે અવટ્ઠાનં યુત્તન્તિ? ન, તત્થાપિ તસ્સ સમ્મૂળ્હસ્સ પટિક્ખેપવસેનેવ વિક્ખેપવાદસ્સ પવત્તનતો. તેન વુત્તં ‘‘નો’’તિ. તથા હિ સઞ્ચયો બેલટ્ઠપુત્તો રઞ્ઞા અજાતસત્તુના સન્દિટ્ઠિકં સામઞ્ઞફલં પુટ્ઠો પરલોકત્તિકાદીનં પટિસેધનમુખેન વિક્ખેપં બ્યાકાસિ.

એત્થાહ – ‘‘નનુ ચાયં સબ્બોપિ અમરાવિક્ખેપિકો કુસલાદયો ધમ્મે પરલોકત્તિકાદીનિ ચ યથાભૂતં અનવબુજ્ઝમાનો તત્થ તત્થ પઞ્હં પુટ્ઠો સમાનો પુચ્છાય વિક્ખેપમત્તં આપજ્જતિ, તસ્સ કથં દિટ્ઠિગતભાવો. ન હિ અવત્તુકામસ્સ વિય પુચ્છિતમત્થં અજાનન્તસ્સ વિક્ખેપકરણમત્તેન તસ્સ દિટ્ઠિગતિકતા યુત્તા’’તિ? વુચ્ચતે – ન હેવ ખો પુચ્છાય વિક્ખેપકરણમત્તેન તસ્સ દિટ્ઠિગતિકતા, અથ ખો મિચ્છાભિનિવેસવસેન. સસ્સતાભિનિવેસેન મિચ્છાભિનિવિટ્ઠોયેવ હિ પુગ્ગલો મન્દબુદ્ધિતાય કુસલાદિધમ્મે પરલોકત્તિકાદીનિ ચ યાથાવતો અપ્પટિપજ્જમાનો અત્તના અવિઞ્ઞાતસ્સ અત્થસ્સ પરં વિઞ્ઞાપેતું અસક્કુણેય્યતાય મુસાવાદભયેન ચ વિક્ખેપં આપજ્જતીતિ. અથ વા પુઞ્ઞપાપાનં તબ્બિપાકાનઞ્ચ અનવબોધેન અસદ્દહનેન ચ તબ્બિસયાય પુચ્છાય વિક્ખેપકરણંયેવ સુન્દરન્તિ ખન્તિં રુચિં ઉપ્પાદેત્વા અભિનિવિસન્તસ્સ ઉપ્પન્ના વિસુંયેવ સા એકા દિટ્ઠિ સત્તભઙ્ગદિટ્ઠિ વિયાતિ દટ્ઠબ્બા, ઇન્દ્રિયબદ્ધતો ચ તતિયટ્ઠાનભાવે દસ્સિતો.

૨૩૪. સન્નિધિકારકં કામેતિ એત્થ અનિન્દ્રિયબદ્ધાનિ અધિપ્પેતાનીતિ તિલતણ્ડુલાદિગ્ગહણં, તસ્સ લોકસ્સ અપ્પસાદપરિહારત્થં કદાચિ તણ્ડુલનાળિઆદિસઙ્ગહણકરણં સન્ધાય વુત્તં ‘‘તિલતણ્ડુલાદયો પઞ્ઞાયન્તી’’તિ.

૨૩૬. આજીવકા મતા નામાતિ ઇમે આજીવકા સબ્બસો સમ્માપટિપત્તિરહિતા મિચ્છા એવ ચ પટિપજ્જમાના અધિસીલસઙ્ખાતસ્સ સીલજીવિતસ્સ અભાવેન મતા નામ. પુત્તમતાતિ મતપુત્તા. સમણે ગોતમે બ્રહ્મચરિયવાસો અત્થીતિ સમણં એવ ગોતમં પરિસુદ્ધો સુપરિપુણ્ણો તક્કરસ્સ સમ્મા દુક્ખક્ખયાવહો બ્રહ્મચરિયવાસો અત્થિ. એતેનેત્થ ધમ્મસુધમ્મતાદિદીપનેન બુદ્ધસુબુદ્ધતઞ્ચ દીપેતિ, અઞ્ઞત્થ નત્થીતિ ઇમિના બાહિરકેસુ તસ્સ અભાવં. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

સન્દકસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.