૩. પરિબ્બાજકવગ્ગો

૧. તેવિજ્જવચ્છસુત્તવણ્ણના

૧૮૫. તત્થાતિ એકપુણ્ડરીકસઞ્ઞિતે પરિબ્બાજકારામે. અનાગતપુબ્બો લોકિયસમુદાહારવસેન ‘‘ચિરસ્સં ખો, ભન્તે’’તિઆદિના વુચ્ચતિ, અયં પનેત્થ આગતપુબ્બતં ઉપાદાય તથા વુત્તો. ભગવા હિ કેસઞ્ચિ વિમુત્તિજનનત્થં, કેસઞ્ચિ ઇન્દ્રિયપરિપાકત્થં, કેસઞ્ચિ વિસેસાધિગમત્થં કદાચિ તિત્થિયારામં ઉપગચ્છતિ. અનનુઞ્ઞાય ઠત્વાતિ અનનુજાનિતબ્બે ઠત્વા. અનુજાનિતબ્બં સિયા અનઞ્ઞાતસ્સ ઞેય્યસ્સ અભાવતો. યાવતકઞ્હિ ઞેય્યં, તાવતકં ભગવતો ઞાણં, યાવતકઞ્ચ ભગવતો ઞાણં તાવતકં ઞેય્યં. તેનેવાહ – ‘‘ન તસ્સ અદિટ્ઠમિધત્થિ કિઞ્ચિ, અથો અવિઞ્ઞાતમજાનિતબ્બ’’ન્તિઆદિ (મહાનિ. ૧૫૬; ચૂળનિ. ધોતકમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૩૨; પટિ. મ. ૧.૧૨૧). સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેન હિ ભગવા આવજ્જેત્વા પજાનાતિ. વુત્તઞ્હેતં ‘‘આવજ્જનપટિબદ્ધં બુદ્ધસ્સ ભગવતો ઞાણ’’ન્તિ (મિ. પ. ૪.૧.૨). યદિ એવં ‘‘ચરં સમાહિતો નાગો, તિટ્ઠં નાગો સમાહિતો’’તિ (અ. નિ. ૬.૪૩) ઇદં સુત્તપદં કથન્તિ? વિક્ખેપાભાવદીપનપદમેતં, ન અનાવજ્જનેનપિ ઞાણાનં પવત્તિપરિદીપનં. યં પનેત્થ વત્તબ્બં, તં હેટ્ઠા વિત્થારતો વુત્તમેવ.

૧૮૬. યાવદેવાતિ ઇદં યથારુચિ પવત્તિ વિય અપરાપરુપ્પત્તિપિ ઇચ્છિતબ્બાતિ તદભાવં દસ્સેન્તો આહ – ‘‘સકિં ખીણાનં આસવાનં પુન ખેપેતબ્બાભાવા’’તિ. પચ્ચુપ્પન્નજાનનગુણન્તિ ઇદં દિબ્બચક્ખુઞાણસ્સ પરિભણ્ડઞાણં અનાગતંસઞાણં અનાદિયિત્વા વુત્તં, તસ્સ પન વસેન અનાગતંસઞાણગુણં દસ્સેતીતિ વત્તબ્બં સિયા.

ગિહિપરિક્ખારેસૂતિ વત્થાભરણાદિધનધઞ્ઞાદિગિહિપરિક્ખારેસુ. ગિહિલિઙ્ગં પન અપ્પમાણં, તસ્મા ગિહિબન્ધનં છિન્દિત્વા દુક્ખસ્સન્તકરા હોન્તિયેવ. સતિ પન દુક્ખસ્સન્તકિરિયાય ગિહિલિઙ્ગે તે ન તિટ્ઠન્તિયેવાતિ દસ્સેન્તો ‘‘યેપી’’તિઆદિમાહ. સુક્ખાપેત્વા સમુચ્છિન્દિત્વા. અરહત્તં પત્તદિવસેયેવ પબ્બજનં વા પરિનિબ્બાનં વાતિ અયં નયો ન સબ્બસાધારણોતિ આહ ‘‘ભૂમદેવતા પન તિટ્ઠન્તી’’તિ. તત્થ કારણવચનં ‘‘નિલીયનોકાસસ્સ અત્થિતાયા’’તિ. અરઞ્ઞપબ્બતાદિપવિવેકટ્ઠાનં નિલીયનોકાસો. સેસકામભવેતિ કામલોકે. લળિતજનસ્સાતિ આભરણાલઙ્કારનચ્ચગીતાદિવસેન વિલાસયુત્તજનસ્સ.

સોપીતિ ‘‘સો અઞ્ઞત્ર એકેના’’તિ વુત્તો સોપિ. કરતો ન કરીયતિ પાપન્તિ એવં ન કિરિયં પટિબાહતિ. યદિ અત્તાનંયેવ ગહેત્વા કથેતિ, અથ કસ્મા મહાસત્તો તદા આજીવકપબ્બજ્જં ઉપગચ્છીતિ આહ ‘‘તદા કિરા’’તિઆદિ. તસ્સપીતિ ન કેવલં અઞ્ઞેસં એવ પાસણ્ડાનં, તસ્સપિ. વીરિયં ન હાપેસીતિ તપોજિગુચ્છવાદં સમાદિયિત્વા ઠિતો વિરાગત્થાય તં સમાદિણ્ણવત્તં ન પરિચ્ચજિ, સત્થુસાસનં ન છડ્ડેસિ. તેનાહ – ‘‘કિરિયવાદી હુત્વા સગ્ગે નિબ્બત્તતી’’તિ.

તેવિજ્જવચ્છસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

૨. અગ્ગિવચ્છસુત્તવણ્ણના

૧૮૭. લોકસ્સ સસ્સતતાપવત્તિપટિક્ખેપવસેન પવત્તો વાદો ઉચ્છેદવાદો એવ હોતીતિ સસ્સતગ્ગાહાભાવે ઉચ્છેદગ્ગાહભાવતો પુન પરિબ્બાજકેન ‘‘અસસ્સતો લોકો’’તિ વદન્તેન ઉચ્છેદગ્ગાહો પુચ્છિતો, ભગવતાપિ સો એવ પટિક્ખિત્તોતિ આહ ‘‘દુતિયે નાહં ઉચ્છેદદિટ્ઠિકો’’તિ. અન્તાનન્તિકાદિવસેનાતિ એત્થ અન્તાનન્તિકગ્ગહણેન અન્તવા લોકો અનન્તવા લોકોતિ ઇમં વાદદ્વયમાહ. આદિ-સદ્દેન ‘‘તં જીવં તં સરીર’’ન્તિઆદિવાદચતુક્કં સઙ્ગણ્હાતિ, ઇતરં પન દ્વયં સરૂપેનેવ ગહિતન્તિ. પટિક્ખેપો વેદિતબ્બોતિ ‘‘તતિયે નાહં અન્તવાદિટ્ઠિકો, ચતુત્થે નાહં અનન્તવાદિટ્ઠિકો’’તિ એવમાદિના પટિક્ખેપો વેદિતબ્બો. ‘‘હોતિ તથાગતો પરં મરણા’’તિ અયમ્પિ સસ્સતવાદો, સો ચ ખો અપરન્તકપ્પિકવસેન, ‘‘સસ્સતો લોકો’’તિ પન પુબ્બન્તકપ્પિકવસેનાતિ અયમેતેસં વિસેસો. ‘‘ન હોતિ તથાગતો પરં મરણા’’તિ અયમ્પિ ઉચ્છેદવાદો, સો ચ ખો સત્તવસેન, ‘‘અસસ્સતો લોકો’’તિ પન સત્તસઙ્ખારવસેનાતિ વદન્તિ.

૧૮૯. સપ્પતિભયં ઉપ્પજ્જનતો સહ દુક્ખેનાતિ સદુક્ખં. તેનાહ ‘‘કિલેસદુક્ખેના’’તિઆદિ. તેસંયેવાતિ કિલેસદુક્ખવિપાકદુક્ખાનંયેવ. સઉપઘાતકન્તિ સબાધં. સઉપાયાસન્તિ સપરિસ્સમં સઉપતાપં સપીળં. સપરિળાહન્તિ સદરથં.

કિઞ્ચિ દિટ્ઠિગતન્તિ ઇમા તાવ અટ્ઠ દિટ્ઠિયો મા હોન્તુ, અત્થિ પન, ભો ગોતમ, યં કિઞ્ચિ દિટ્ઠિગતં ગહિતં. ન હિ તાય દિટ્ઠિયા વિના કઞ્ચિ સમયં પવત્તેતું યુજ્જતીતિ અધિપ્પાયેન પુચ્છતિ. અપવિદ્ધન્તિ સમુચ્છેદપ્પહાનવસેન છડ્ડિતં. પઞ્ઞાય દિટ્ઠન્તિ વિપસ્સનાપઞ્ઞાસહિતાય મગ્ગપઞ્ઞાય ભગવતા પટિવિદ્ધં. યત્થ ઉપ્પજ્જન્તિ, તં સત્તં મથેન્તિ સમ્મદ્દન્તીતિ મથિતાતિ આહ ‘‘મથિતાનન્તિ તેસંયેવ વેવચન’’ન્તિ. કઞ્ચિ ધમ્મન્તિ રૂપધમ્મં અરૂપધમ્મં વા. અનુપાદિયિત્વાતિ અગ્ગહેત્વા.

૧૯૦. ન ઉપેતીતિ સઙ્ખં ન ગચ્છતીતિ અત્થોતિ આહ ‘‘ન યુજ્જતી’’તિ. અનુજાનિતબ્બં સિયા અનુપાદાવિમુત્તસ્સ કઞ્ચિપિ ઉપ્પત્તિયા અભાવતો. ‘‘એવં વિમુત્તચિત્તો ન ઉપપજ્જતી’’તિ કામઞ્ચેતં સભાવપવેદનં પરિનિબ્બાનં, એકે પન ઉચ્છેદવાદિનો ‘‘મયમ્પિ ‘સત્તો આયતિં ન ઉપપજ્જતી’તિ વદામ, સમણો ગોતમોપિ તથા વદતી’’તિ ઉચ્છેદભાવેયેવ પતિટ્ઠહિસ્સન્તિ, તસ્મા ભગવા ‘‘ન ઉપપજ્જતીતિ ખો વચ્છ ન ઉપેતી’’તિ આહ. ‘‘ઉપપજ્જતી’’તિ પન વુત્તે સસ્સતમેવ ગણ્હેય્યાતિ યોજના. સેસદ્વયેપિ એસેવ નયો. અપ્પતિટ્ઠોતિ ઉચ્છેદવાદાદિવસેન પતિટ્ઠારહિતો. અનાલમ્બોતિ તેસંયેવ વાદાનં ઓલમ્બારમ્મણસ્સ અભાવેન અનાલમ્બો. સુખપવેસનટ્ઠાનન્તિ તેસઞ્ઞેવ વાદાનં સુખપવેસનોકાસં મા લભતૂતિ. અનનુઞ્ઞાય ઠત્વાતિ ‘‘ન ઉપપજ્જતી’’તિઆદિના અનુજાનિતબ્બાય પટિઞ્ઞાય ઠાનહેતુ. અનુઞ્ઞમ્પીતિ અનુજાનિતબ્બમ્પિ દુતિયપઞ્હં પટિક્ખિપિ. પરિયત્તો પન ધમ્મો અત્થતો પચ્ચયાકારો એવાતિ આહ ‘‘ધમ્મોતિ પચ્ચયાકારધમ્મો’’તિ. અઞ્ઞત્થ પયોગેનાતિ ઇમમ્હા નિય્યાનિકસાસના અઞ્ઞસ્મિં મિચ્છાસમયે પવત્તપ્પયોગેન, અનિય્યાનિકં વિવિધં મિચ્છાપટિપત્તિં પટિપજ્જન્તેનાતિ અત્થો. ‘‘અઞ્ઞવાદિયકેના’’તિપિ પાઠો, પચ્ચયાકારતો અઞ્ઞાકારદીપકઆચરિયવાદં પગ્ગય્હ તિટ્ઠન્તેનાતિ અત્થો.

૧૯૧. અપ્પચ્ચયોતિ અનુપાદાનો, નિરિન્ધનોતિ અત્થો.

૧૯૨. યેન રૂપેનાતિ યેન ભૂતુપાદાદિભેદેન રૂપધમ્મેન. તં રૂપં તપ્પટિબદ્ધસંયોજનપ્પહાનેન ખીણાસવ-તથાગતસ્સ પહીનં અનુપ્પત્તિધમ્મતં આપન્નં. તેન વુત્તં પાળિયં ‘‘અનુપ્પાદધમ્મ’’ન્તિઆદિ. અઞ્ઞેસં જાનનાય અભાવગુણતાય ગુણગમ્ભીરો. ‘‘એત્તકા ગુણા’’તિ પમાણં ગણ્હિતું ન સક્કુણેય્યો. ‘‘ઈદિસા એતસ્સ ગુણા’’તિ પરિયોગાહિતું અસક્કુણેય્યતાય દુપ્પરિયોગાળ્હોતિ. દુજ્જાનોતિ અગાધતાય ગમ્ભીરો ‘‘એત્તકાનિ ઉદકળ્હકસતાની’’તિઆદિના પમેતું ન સક્કાતિ અપ્પમેય્યો, તતો એવ દુજ્જાનો. એવમેવાન્તિ યથા મહાસમુદ્દો ગમ્ભીરો અપ્પમેય્યો દુજ્જાનો, એવમેવ ખીણાસવોપિ ગુણવસેન, તસ્મા અયં રૂપાદિં ગહેત્વા રૂપીતિઆદિવોહારો ભવેય્ય, પરિનિબ્બુતસ્સ પન તદભાવા તથા પઞ્ઞાપેતું ન સક્કા, તતો તં આરબ્ભ ઉપપજ્જતીતિઆદિ ન યુજ્જેય્ય. યથા પન વિજ્જમાનો એવ જાતવેદો બ્યત્તેન પુરિસેન નીયમાનો પુરત્થિમાદિદિસં ગતોતિ વુચ્ચેય્ય, ન નિબ્બુતો, એવં ખીણાસવોપીતિ દસ્સેન્તો ‘‘એવમેવા’’તિઆદિમાહ.

અનિચ્ચતાતિ એત્થ અનિચ્ચતાગહણં અસારનિદસ્સનં. તેન યથા સો સાલરુક્ખો સાખાપલાસાદિઅસારાપગમેન સુદ્ધો સારે પતિટ્ઠિતો, એવમયં ધમ્મવિનયો સાસવસઙ્ખાતઅસારવિગમેન લોકુત્તરધમ્મસારે પતિટ્ઠિતોતિ દસ્સેતિ. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

અગ્ગિવચ્છસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

૩. મહાવચ્છસુત્તવણ્ણના

૧૯૩. સહ કથા એતસ્સ અત્થીતિ સહકથી, ‘‘મયં પુચ્છાવસેન તુમ્હે વિસ્સજ્જનવસેના’’તિ એવં સહપવત્તકથોતિ અત્થો. એતસ્સેવ કથિતાનિ, તત્થ પઠમે વિજ્જાત્તયં દેસિતં, દુતિયે અગ્ગિના દસ્સિતન્તિ તેવિજ્જવચ્છસુત્તં અગ્ગિવચ્છસુત્તન્તિ નામં વિસેસેત્વા વુત્તં. સીઘં લદ્ધિં ન વિસ્સજ્જેન્તિ, યસ્મા સઙ્ખારાનં નિયતોયં વિનાસો અનઞ્ઞસમુપ્પાદો, હેતુસમુપ્પન્નાપિ ન ચિરેન નિજ્ઝાનં ખમન્તિ, ન લહું. તેનાહ ‘‘વસાતેલ …પે… સુજ્ઝન્તી’’તિ. પચ્છિમગમનં ઞાણસ્સ પરિપાકં ગતત્તા. યટ્ઠિં આલમ્બિત્વા ઉદકં તરિતું ઓતરન્તો પુરિસો ‘‘યટ્ઠિં ઓતરિત્વા ઉદકે પતમાનો’’તિ વુત્તો. કમ્મપથવસેન વિત્થારદેસનન્તિ સંખિત્તદેસનં ઉપાદાય વુત્તં. તેનાહ ‘‘મૂલવસેન ચેત્થા’’તિઆદિ. વિત્થારસદિસાતિ કમ્મપથવસેન ઇધ દેસિતદેસનાવ મૂલવસેન દેસિતદેસનં ઉપાદાય વિત્થારસદિસા. વિત્થારદેસના નામ નત્થીતિ ન કેવલં અયમેવ, અથ ખો સબ્બાપિ બુદ્ધાનં નિપ્પરિયાયેન ઉજુકેન નિરવસેસતો વિત્થારદેસના નામ નત્થિ દેસનાઞાણસ્સ મહાવિસયતાય કરણસમ્પત્તિયા ચ તજ્જાય મહાનુભાવત્તા સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સ. સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસમઙ્ગિતાય હિ અવસેસપટિસમ્ભિદાનુભાવિતાય અપરિમિતકાલસમ્ભતઞાણસમ્ભારસમુદાગતાય કદાચિપિ પરિક્ખયાનરહાય અનઞ્ઞસાધારણાય પટિભાનપટિસમ્ભિદાય પહૂતજિવ્હાદિતદનુરૂપરૂપકાયસમ્પત્તિસમ્પદાય વિત્થારિયમાના ભગવતો દેસના કથં પરિમિતા પરિચ્છિન્ના ભવેય્ય, મહાકારુણિકતાય પન ભગવા વેનેય્યજ્ઝાસયાનુરૂપં તત્થ તત્થ પરિમિતં પરિચ્છિન્નં કત્વા નિટ્ઠપેતિ. અયઞ્ચ અત્થો મહાસીહનાદસુત્તેન (મ. નિ. ૧.૧૪૬ આદયો) દીપેતબ્બો. સબ્બં સંખિત્તમેવ અત્તજ્ઝાસયવસેન અકથેત્વા બોધનેય્યપુગ્ગલજ્ઝાસયવસેન દેસનાય નિટ્ઠાપિતત્તા. ન ચેત્થ ધમ્મસાસનવિરોધો પરિયાયં અનિસ્સાય યથાધમ્મં ધમ્માનં બોધિતત્તા સબ્બલહુત્તા ચાતિ.

૧૯૪. સત્ત ધમ્મા કામાવચરા સમ્પત્તસમાદાનવિરતીનં ઇધાધિપ્પેતત્તા.

અનિયમેત્વાતિ ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધો, સાવકો’’તિ વા નિયમં વિસેસેન અકત્વા. અત્તાનમેવ…પે… વેદિતબ્બં, તથા હિ પરિબ્બાજકો ‘‘તિટ્ઠતુ ભવં ગોતમો’’તિ આહ.

૧૯૫. સત્થાવ અરહા હોતિ પટિપત્તિયા પારિપૂરિભાવતો. તસ્મિં બ્યાકતેતિ તસ્મિં ‘‘એકભિક્ખુપિ સાવકો’’તિઆદિના સુટ્ઠુ પઞ્હે કથિતે.

૧૯૬. સમ્પાદકોતિ પટિપત્તિસમ્પાદકો.

૧૯૭. સેખાય વિજ્જાયાતિ સેખલક્ખણપ્પત્તાય મગ્ગપઞ્ઞાય સાતિસયં કત્વા કરણવસેન વુત્તા, ફલપઞ્ઞા પન તાય પત્તબ્બત્તા કમ્મભાવેન વુત્તા. તેનાહ ‘‘હેટ્ઠિમફલત્તયં પત્તબ્બ’’ન્તિ. ઇમં પનેત્થ અવિપરીતમત્થં પાળિતો એવ વિઞ્ઞાયમાનં અપ્પટિવિજ્ઝનતો વિતણ્ડવાદી ‘‘યાવતકં સેખેન પત્તબ્બં, અનુપ્પત્તં તં મયા’’તિ વચનલેસં ગહેત્વા ‘‘અરહત્તમગ્ગોપિ અનેન પત્તોયેવા’’તિ વદતિ. એવન્તિ ઇદાનિ વુચ્ચમાનાય ગાથાય.

કિલેસાનિ પહાય પઞ્ચાતિ પઞ્ચોરમ્ભાગિયસંયોજનસઙ્ખાતે સંકિલેસે પહાય પજહિત્વા, પહાનહેતુ વા. પરિપુણ્ણસેખોતિ સબ્બસો વડ્ઢિતસેખધમ્મો. અપરિહાનધમ્મોતિ અપરિહાનસભાવો. ન હિ યસ્સ ફાતિગતેહિ સીલાદિધમ્મેહિ પરિહાનિ અત્થિ, સમાધિમ્હિ પરિપૂરકારિતાય ચેતોવસિપ્પત્તો. તેનાહ ‘‘સમાહિતિન્દ્રિયો’’તિ. અપરિહાનધમ્મત્તાવ ઠિતત્તો.

અનાગામિના હિ અસેખભાવાવહા ધમ્મા પરિપૂરેતબ્બા, ન સેખભાવાવહાતિ સો એકન્તપરિપુણ્ણે સેખો વુત્તો. એતં ન બુદ્ધવચનન્તિ ‘‘મગ્ગો બહુચિત્તક્ખણિકો’’તિ એતં વચનં ન બુદ્ધવચનં અનન્તરેકન્તવિપાકદાનતો, બહુક્ખત્તું પવત્તને પયોજનાભાવતો ચ લોકુત્તરકુસલસ્સ, ‘‘સમાધિમાનન્તરિકઞ્ઞમાહુ (ખુ. પા. ૬.૫; સુ. નિ. ૨૨૮), ન પારં દિગુણં યન્તી’’તિ (સુ. નિ. ૭૧૯) એવમાદીનિ સુત્તપદાનિ એતસ્સત્થસાધકાનિ. ઓરમ્ભાગિયસંયોજનપ્પહાનેન સેક્ખધમ્મપરિપૂરિભાવસ્સ વુત્તતાય અત્થો તવ વચનેન વિરુજ્ઝતીતિ. અસ્સ આયસ્મતો વચ્છસ્સ.

૧૯૮. અભિઞ્ઞા વા કારણન્તિ યઞ્હિ તં તત્ર તત્ર સક્ખિભબ્બતાસઙ્ખાતં ઇદ્ધિવિધપચ્ચનુભવનાદિ, તસ્સ અભિઞ્ઞા કારણં. અથ ઇદ્ધિવિધપચ્ચનુભવનાદિ અભિઞ્ઞા, એવં સતિ અભિઞ્ઞાપાદકજ્ઝાનં કારણં. અવસાને છટ્ઠાભિઞ્ઞાય પન અરહત્તં. એત્થ ચ યસ્મા પઠમસુત્તે આસવક્ખયો અધિપ્પેતો, આસવા ખીણા એવ, ન પુન ખેપેતબ્બા, તસ્મા તત્થ ‘‘યાવદેવા’’તિ ન વુત્તં. ઇધ ફલસમાપત્તિ અધિપ્પેતા, સા ચ પુનપ્પુનં સમાપજ્જીયતિ, તસ્મા ‘‘યાવદેવા’’તિ વુત્તં. તતો એવ હિ ‘‘અરહત્તં વા કારણ’’ન્તિ વુત્તં. તઞ્હિ ‘‘કુદાસ્સુ નામાહં તદાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરિસ્સામિ, યદરિયા એતરહિ ઉપસમ્પજ્જ વિહરન્તી’’તિ (મ. નિ. ૧.૪૬૫; ૩.૩૦૭) અનુત્તરેસુ વિમોક્ખેસુ પિહં ઉપટ્ઠપેત્વા અભિઞ્ઞા નિબ્બત્તેન્તસ્સ કારણં, તયિદં સબ્બસાધારણં ન હોતીતિ સાધારણવસેન નં દસ્સેન્તો ‘‘અરહત્તસ્સ વિપસ્સના વા’’તિ આહ.

૨૦૦. પરિચરન્તિ નામ વિપ્પકતબ્રહ્મચરિયવાસત્તા. પરિચિણ્ણો હોતિ સાવકેન નામ સત્થુ ધમ્મે કત્તબ્બા પરિચરિયા સમ્મદેવ નિટ્ઠાપિતત્તા. તેનાહ ‘‘ઇતિ…પે… થેરો એવમાહા’’તિ. તેસં ગુણાનન્તિ તેસં અસેક્ખગુણાનં. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

મહાવચ્છસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

૪. દીઘનખસુત્તવણ્ણના

૨૦૧. ખનનં ખતં, સૂકરસ્સ ખતં એત્થ અત્થીતિ સૂકરખતા, સૂકરસ્સ વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે પઠમં ખતં ઉપાદાય સૂકરખતા, તાય. એવંનામકેતિ એવં ઇત્થિલિઙ્ગવસેન લદ્ધનામકે. પંસુધોતેતિ ધોતપંસુકે. ઓતરિત્વા અભિરુહિતબ્બન્તિ પકતિભૂમિતો અનેકેહિ સોપાનફલકેહિ ઓતરિત્વા પુન લેણદ્વારં કતિપયેહિ અભિરુહિતબ્બં.

ઠિતકોવાતિ માતુલસ્સ ઠિતત્તા તત્થ સગારવસપતિસ્સવસેન ઠિતકોવ. કિઞ્ચાપિ સબ્બ-સદ્દો અવિસેસતો અનવસેસપરિયાદાયકો, વત્થુઅધિપ્પાયાનુરોધી પન સદ્દપ્પયોગોતિ તમત્થં સન્ધાય પરિબ્બાજકો ‘‘સબ્બં મે નક્ખમતી’’તિ આહ. યા લોકે મનુસ્સઉપપત્તિયોતિઆદિકા ઉપપત્તિયો, તા અનત્થસમુદાગતા તત્થ તત્થેવ સત્તાનં ઉચ્છિજ્જનતો, તસ્મા સમયવાદીહિ વુચ્ચમાના સબ્બા આયતિં ઉપ્પજ્જનઉપપત્તિ ન હોતિ. જલબુબ્બુળકા વિય હિ ઇમે સત્તા તત્થ તત્થ સમયે ઉપ્પજ્જિત્વા ભિજ્જન્તિ, તેસં તત્થ પટિસન્ધિ નત્થીતિ અસ્સ અધિપ્પાયો. તેનાહ ‘‘પટિસન્ધિયો’’તિઆદિ. અસ્સ અધિપ્પાયં મુઞ્ચિત્વાતિ યેનાધિપ્પાયેન પરિબ્બાજકો ‘‘સબ્બં મે નક્ખમતી’’તિ આહ, તં તસ્સ અધિપ્પાયં જાનન્તોપિ અજાનન્તો વિય હુત્વા તસ્સ અક્ખરે તાવ દોસં દસ્સેન્તોતિ પદેસસબ્બં સન્ધાય તેન વુત્તં, સબ્બસબ્બવિસયં કત્વા તત્થ દોસં ગણ્હન્તો. યથા લોકે કેનચિ ‘‘સબ્બં વુત્તં, તં મુસા’’તિ વુત્તે તસ્સ વચનસ્સ સબ્બન્તોગધત્તા મુસાભાવો આપજ્જેય્ય, એવં ઇમસ્સપિ ‘‘સબ્બં મે નક્ખમતી’’તિ વદતો તથા પવત્તા દિટ્ઠિપિ નક્ખમતીતિ અત્થતો આપન્નમેવ હોતિ. તેનાહ ભગવા – ‘‘એસાપિ તે દિટ્ઠિ નક્ખમતી’’તિ. યથા પન કેનચિ ‘‘સબ્બં વુત્તં મુસા’’તિ વુત્તે અધિપ્પાયાનુરોધિની સદ્દપ્પવત્તિ, તસ્સ વચનં મુઞ્ચિત્વા તદઞ્ઞેસમેવ મુસાભાવો ઞાયાગતો, એવમિધાપિ ‘‘સબ્બં મે નક્ખમતી’’તિ વચનતો યસ્સા દિટ્ઠિયા વસેન ‘‘સબ્બં મે નક્ખમતી’’તિ તેન વુત્તં, તં દિટ્ઠિં મુઞ્ચિત્વા તદઞ્ઞમેવ યથાધિપ્પેતં સબ્બં નક્ખમતીતિ અયમત્થો ઞાયાગતો, ભગવા પન વાદીવરો સુખુમાય આણિયા થૂલં આણિં નીહરન્તો વિય ઉપાયેન તસ્સ દિટ્ઠિગતં નીહરિતું તસ્સ અધિપ્પાયેન અવત્વા સદ્દવસેન તાવ લબ્ભમાનં દોસં દસ્સેન્તો ‘‘યાપિ ખો તે’’તિઆદિમાહ. તેન વુત્તં – ‘‘અસ્સ અધિપ્પાયં મુઞ્ચિત્વા અક્ખરે તાવ દોસં દસ્સેન્તો’’તિ.

પરિબ્બાજકો પન યં સન્ધાય ‘‘સબ્બં મે નક્ખમતી’’તિ મયા વુત્તં, ‘‘અયં સો’’તિ યથાવુત્તદોસપરિહરણત્થં તસ્મિં અત્થે વુચ્ચમાને એસ દોસો સબ્બો ન હોતિ, એવમ્પિ સમણો ગોતમો મમ વાદે દોસમેવ આરોપેય્યાતિ અત્તનો અજ્ઝાસયં નિગુહિત્વા યથાવુત્તદોસં પરિહરિતુકામો ‘‘એસા મે’’તિઆદિમાહ. તત્થ તમ્પસ્સ તાદિસમેવાતિ યં ‘‘સબ્બં મે નક્ખમતી’’તિ ગહિતં વત્થુ, તમ્પિ તાદિસમેવ ભવેય્યાતિ. અયઞ્ચ સબ્બન્તોગધદિટ્ઠિ મય્હમ્પિ દિટ્ઠિવત્થુ, તં મે ખમેય્યવાતિ. યસ્મા પન ‘‘એસાપિ દિટ્ઠિ તુય્હં નક્ખમતી’’તિ યાપિ દિટ્ઠિ વુત્તા ભવતા ગોતમેન, સાપિ મય્હં નક્ખમતિ, તસ્મા સબ્બં મે નક્ખમતેવાતિ પરિબ્બાજકસ્સ અધિપ્પાયો. તેનાહ – ‘‘તં પરિહરામીતિ સઞ્ઞાય વદતી’’તિ. તથા ચ વક્ખતિ ‘‘તસ્માપિ ઉચ્છેદદિટ્ઠિ મય્હં નક્ખમતી’’તિ. ‘‘એસા મે દિટ્ઠી’’તિ યા ઠિતિભૂતા દિટ્ઠિ, તાય ‘‘સબ્બં મે નક્ખમતી’’તિ પનેત્થ સબ્બગ્ગહણેન ગહિતત્તા આહ – ‘‘અત્થતો પનસ્સ એસા દિટ્ઠિ ન મે ખમતીતિ આપજ્જતી’’તિ. અયં દોસોતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘યસ્સ પના’’તિઆદિ. એસાતિ દિટ્ઠિ. રુચિતન્તિ દિટ્ઠિદસ્સનેન અભિનિવિસિત્વા રોચેત્વા ગહિતં. તેન હિ દિટ્ઠિઅક્ખમેન અરુચિતેન ભવિતબ્બન્તિ સતિ દિટ્ઠિયા અક્ખમભાવે તતો તાય ગહિતાય ખમેય્ય રુચ્ચેય્ય યથા, એવં સબ્બસ્સ અક્ખમભાવેતિ અપરભાગે સબ્બં ખમતિ રુચ્ચતીતિ આપજ્જતિ. ન પનેસ તં સમ્પટિચ્છતીતિ એસ ‘‘સબ્બં મે નક્ખમતી’’તિ એવં વદન્તો ઉચ્છેદવાદી તં વુત્તનયેન સબ્બસ્સ ખમનં રુચ્ચનં ન સમ્પટિચ્છતિ. ઞાયેન વુત્તમત્થં કથં ન સમ્પટિચ્છતીતિ આહ ‘‘કેવલં તસ્સાપિ ઉચ્છેદદિટ્ઠિયા ઉચ્છેદમેવ ગણ્હાતી’’તિ. સબ્બેસઞ્હિ ધમ્માનં આયતિં ઉપ્પાદં અરુચ્ચિત્વા તં સન્ધાય અયં ‘‘સબ્બં મે નક્ખમતી’’તિ વદતિ, ઉચ્છેદદિટ્ઠિકેસુ ચ ઉચ્છિન્નેસુ કુતો ઉચ્છેદદિટ્ઠિસભાવોતિ.

તેનાતિ તેન કારણેન, યસ્મા ઇધેકચ્ચે સત્તા ઈદિસં દિટ્ઠિં પગ્ગય્હ તિટ્ઠન્તિ, તસ્માતિ વુત્તં હોતિ. પજહનકેન વા ચિત્તેન એકજ્ઝં ગહેત્વા પજહનકેહિ અપ્પજહનકે નિદ્ધારેતું ભગવા ‘‘અતો…પે… બહુતરા’’તિ અવોચાતિ આહ – ‘‘પજહનકેસુ નિસ્સક્ક’’ન્તિ યથા ‘‘પઞ્ચસીલેહિ પભાવના પઞ્ઞવન્તતરા’’તિ. ‘‘બહૂ’’તિ વત્વા ન કેવલં બહૂ, અથ ખો અતિવિય બહૂતિ દસ્સેન્તો ‘‘બહુતરા’’તિ આહ. ‘‘બહૂ હી’’તિ નયિદં નિસ્સક્કવચનં, અથ ખો પચ્ચત્તવચનં. કથં હિ-સદ્દોતિ આહ ‘‘હિ-કારો નિપાતમત્ત’’ન્તિ. અનિસ્સક્કવચનં તાવ તસ્સ પજહનકાનં બહુભાવતો તેપિ પરતો ‘‘બહુતરા’’તિ વુચ્ચીયન્તિ. મૂલદસ્સનન્તિ યે તાદિસં દસ્સનં પઠમં ઉપાદિયન્તિ, તજ્જાતિકમેવ પચ્છા ગહિતદસ્સનં. વિજાતિયઞ્હિ પઠમં ગહિતદસ્સનં અપ્પહાય વિજાતિયસ્સ ગહણં ન સમ્ભવતિ વિરુદ્ધસ્સ અભિનિવેસસ્સ સહ અનવટ્ઠાનતો. અવિરુદ્ધં પન મૂલદસ્સનં અવિસ્સજ્જિત્વા વિસયાદિભેદભિન્નં અપરદસ્સનં ગહેતું લબ્ભતિ. તેનાહ ‘‘એત્થ ચા’’તિઆદિ.

તત્થ કિઞ્ચાપિ એકચ્ચસસ્સતવાદો સસ્સતુચ્છેદાભિનિવેસાનં વસેન યથાક્કમં સસ્સતુચ્છેદગ્ગાહનજાતિકો, ઉચ્છેદગ્ગાહેન પન સસ્સતાભિનિવેસસ્સ તંગાહેન ચ અસસ્સતાભિનિવેસસ્સ વિરુજ્ઝનતો ઉભયત્થપિ ‘‘એકચ્ચસસ્સતં વા ગહેતું ન સક્કા’’તિ વુત્તં, તથા ‘‘સસ્સતં વા ઉચ્છેદં વા ન સક્કા ગહેતુ’’ન્તિ ચ. મૂલસસ્સતઞ્હિ પઠમં ગહિતં. આયતનેસુપિ યોજેતબ્બન્તિ પઠમં ચક્ખાયતનં સસ્સતન્તિ ગહેત્વા અપરભાગે ન કેવલં ચક્ખાયતનમેવ સસ્સતં, સોતાયતનમ્પિ સસ્સતં, ઘાનાયતનાદિપિ સસ્સતન્તિ ગણ્હાતીતિઆદિના યોજેતબ્બં. આયતનેસુપીતિ પિ-સદ્દેન ધાતૂનં ઇન્દ્રિયાનમ્પિ ગાહો દટ્ઠબ્બો. ઇદં સન્ધાયાતિ ‘‘મૂલે સસ્સત’’ન્તિઆદિના વુત્તપઠમગ્ગાહસ્સ સમાનજાતિયં અપરગ્ગાહં સન્ધાય.

દુતિયવારે પઠમવારે વુત્તસદિસં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. તત્થ આદીનવં દિસ્વાતિ ‘‘યદિ રૂપં સસ્સતં સિયા, નયિદં આબાધાય સંવત્તેય્ય. યસ્મા ચ ખો ઇદં રૂપં અસસ્સતં, તસ્મા અભિણ્હપટિપીળનટ્ઠેન ઉદયવયવન્તતાય રૂપં અનિચ્ચં સઙ્ખતં પટિચ્ચસમુપ્પન્નં, સસ્સતાભિનિવેસો મિચ્છા’’તિઆદિના તત્થ સસ્સતવાદે આદીનવં દોસં દિસ્વા. ઓળારિકન્તિ તસ્મા પટિપીળનટ્ઠેન અયાથાવગ્ગાહતાય રૂપં ન સણ્હં ઓળારિકમેવ. વેદનાદીનમ્પિ અનિચ્ચાદિભાવદસ્સનં રૂપવેદનાઆદીનં સમાનયોગક્ખમત્તા. વિસ્સજ્જેતીતિ પજહતિ.

તિસ્સો લદ્ધિયોતિ સસ્સતુચ્છેદએકચ્ચસસ્સતદિટ્ઠિયો. યસ્મા સસ્સતદિટ્ઠિકા વટ્ટે રજ્જનસ્સ આસન્ના. તથા હિ તે ઓલીયન્તીતિ વુચ્ચન્તિ, ભવાભવદિટ્ઠીનં વસેન ઇમેસં સત્તાનં સંસારતો સીસુક્ખિપનં નત્થીતિ એતાવ તિસ્સો વિસેસતો ગહેતબ્બા.

ઇધલોકં પરલોકઞ્ચ અત્થીતિ જાનાતીતિ એત્તાવતા સસ્સતદસ્સનસ્સ અપ્પસાવજ્જતાકારણમાહ, વટ્ટં અસ્સાદેતિ, અભિનન્દતીતિ ઇમિના દન્ધવિરાગતાય. તેનાહ ‘‘તસ્મા’’તિઆદિ. ઇધલોકં પરલોકઞ્ચ અત્થીતિ જાનાતીતિ ઇમિના તાસુ તાસુ ગતીસુ સત્તાનં સંસરણં પટિક્ખિપતીતિ દસ્સેતિ, સુકતદુક્કટાનં કમ્માનં ફલં અત્થીતિ જાનાતીતિ ઇમિના કમ્મફલં. કુસલં ન કરોતીતિ ઇમિના કમ્મં, અકુસલં કરોન્તો ન ભાયતીતિ ઇમિના પુઞ્ઞાપુઞ્ઞાનિ સભાવતો જાયન્તીતિ દસ્સેતિ. વટ્ટં અસ્સાદેતિ અભિનન્દતિ તન્નિન્નભાવતો. સીઘં લદ્ધિં જહિતું ન સક્કોતિ વટ્ટુપચ્છેદસ્સ અરુચ્ચનતો. ઉચ્છેદવાદી હિ તસ્મિં ભવે ઉચ્છેદં મઞ્ઞતિ. તતો પરં ઇધલોકં પરલોકઞ્ચ અત્થીતિ જાનાતિ સુકતદુક્કટાનં ફલં અત્થીતિ જાનાતિ કમ્મફલવાદીભાવતો. યેભુય્યેન હિ ઉચ્છેદવાદી સભાવનિયતિયદિચ્છાભિનિવેસેસુ અઞ્ઞત્રાભિનિવેસો હોતિ. સીઘં દસ્સનં પજહતિ વટ્ટાભિરતિયા અભાવતો. પારમિયો પૂરેતું સક્કોન્તો પચ્ચેકબુદ્ધો હુત્વા, લોકવોહારમત્તેનેવ સો સમ્માસમ્બુદ્ધો હુત્વા પરિનિબ્બાયતીતિ યોજના. અસક્કોન્તોતિ બુદ્ધો હોતું અસક્કોન્તો. અભિનીહારં કત્વા અગ્ગસાવકાદિભાવસ્સ અભિનીહારં સમ્પાદેત્વા. સાવકો હુત્વાતિ અગ્ગસાવકો મહાસાવકો હુત્વા, તત્થાપિ તેવિજ્જો છળભિઞ્ઞો પટિસમ્ભિદાપ્પત્તો વા સુક્ખવિપસ્સકો એવ વા બુદ્ધસાવકો હુત્વા પરિનિબ્બાયતિ. સબ્બમિદં ઉચ્છેદવાદિનો કલ્યાણમિત્તનિસ્સયેન સમ્મત્તનિયામોક્કમને ખિપ્પવિરાગતાદસ્સનત્થં આગતં. તેનાહ ‘‘તસ્મા’’તિઆદિ.

૨૦૨. કઞ્જિયેનેવાતિ આરનાળેન. કઞ્જિયસદિસેન ઉચ્છેદદસ્સનેન. પૂરિતોતિ પરિપુણ્ણજ્ઝાસયો. સોતિ પરિબ્બાજકો. અપ્પહાયાતિ અભિન્દિત્વા. વિગ્ગહોતિ કલહો ઇદમેવ સચ્ચં, મોઘમઞ્ઞન્તિ અઞ્ઞમઞ્ઞં વિરુદ્ધગ્ગાહોતિ કત્વા. વિવાદન્તિ વિરુદ્ધવાદં. વિઘાતન્તિ વિરોધહેતુકં ચિત્તવિઘાતં. વિહેસન્તિ વિગ્ગહવિવાદનિમિત્તં કાયિકં ચેતસિકઞ્ચ કિલમથં. આદીનવં દિસ્વાતિ એતાસં દિટ્ઠીનં એવરૂપો આદીનવો, અનિય્યાનિકભાવતાય પન સમ્પતિ આયતિઞ્ચ મહાદીનવોતિ એવં આદીનવં દિસ્વા.

૨૦૫. ‘‘એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તા’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૨૪૧; સં. નિ. ૩.૮) કાયં અન્વેતીતિ કાયન્વયો, સોયેવ, તસ્સ વા સમૂહો કાયન્વયતા, કાયપટિબદ્ધો કિલેસો. તેનાહ ‘‘કાયં…પે… અત્થો’’તિ.

અસમ્મિસ્સભાવન્તિ અસઙ્કરતો વવત્થિતભાવં. તેન તાસં યથાસકં પચ્ચયાનં ઉપ્પજ્જિત્વા વિગમં દસ્સેતિ. એવઞ્હિ તાસં કદાચિપિ સઙ્કરો નત્થિ. તેનાહ ‘‘તત્રાયં સઙ્ખેપત્થો’’તિઆદિ. સરૂપં અગ્ગહેત્વા ‘‘અઞ્ઞા વેદના’’તિ અનિયમેન વુત્તત્તા તમેવ વિગમં દસ્સેન્તો ‘‘અનુપ્પન્નાવ હોન્તિ અન્તરહિતા વા’’તિ આહ. સરૂપતો નિયમેત્વા વુચ્ચમાને કાચિ અનુપ્પન્ના વા હોતિ, કાચિ અન્તરહિતા વાતિ. ચુણ્ણવિચુણ્ણભાવદસ્સનત્થન્તિ ખણે ખણે ભિજ્જમાનભાવદસ્સનત્થં.

ન કેનચિ સંવદતીતિ કેનચિ પુગ્ગલેન સદ્ધિં દિટ્ઠિરાગવસેન સંકિલિટ્ઠચિત્તો ન વદતિ. તેનાહ ‘‘સસ્સતં ગહેત્વા’’તિઆદિ. ન વિવદતીતિ વિરુદ્ધભાવો હુત્વા ન વિવદતિ. પરિવત્તેત્વાતિ ઉચ્છેદં ગહેત્વા એકચ્ચસસ્સતં ગહેત્વા એવં વુત્તનયેન તયોપિ વાદા પરિવત્તેત્વા યોજેતબ્બા. તેન વોહરતીતિ તેન લોકવોહારેન લોકસમઞ્ઞં અનતિધાવન્તો સત્તો પુરિસો પુગ્ગલોતિઆદિના વોહરતિ, ન પન ઇતો બાહિરકા વિય અભિનિવિસતિ. તેનાહ ‘‘અપરામસન્તો’’તિ. કઞ્ચિ ધમ્મન્તિ રૂપાદીસુ એકં ધમ્મમ્પિ. પરામાસગ્ગાહેન અગ્ગણ્હન્તોતિ ‘‘નિચ્ચ’’ન્તિઆદિના, ‘‘એતં મમા’’તિઆદિના ચ ધમ્મસભાવં અતિક્કમિત્વા પરતો આમસિત્વા ગહણેન અગ્ગણ્હન્તો.

કતાવીતિ કતકિચ્ચો. સો વદેય્યાતિ ખીણાસવો ભિક્ખુ અહઙ્કારમમઙ્કારેસુ સબ્બસો સમુચ્છિન્નેસુપિ અહં વદામીતિ વદેય્ય. તત્થ અહન્તિ નિયકજ્ઝત્તસન્તાને. મમન્તિ તસ્સ સન્તકભૂતે વત્થુસ્મિં લોકનિરુળ્હે. સમઞ્ઞન્તિ તત્થ સુકુસલતાય લોકે સમઞ્ઞા કુસલો વિદિત્વા. વોહારમત્તેનાતિ કેવલં પચ્ચેકબુદ્ધો હુત્વા મહાબોધિપારમિયો પૂરેતું અસક્કોન્તો સાવકો હુત્વા દેસવોહારમત્તેન ન અપ્પહીનતણ્હો વિય અન્ધપુથુજ્જનો અભિનિવેસનવસેન.

૨૦૬. સસ્સતાદીસૂતિ સસ્સતાભિનિવેસાદીસુ. તેસં તેસં ધમ્માનન્તિ નિદ્ધારણે સામિવચનં. સસ્સતં અભિઞ્ઞાયાતિ સસ્સતદિટ્ઠિં સમુદયતો અત્થઙ્ગમતો અસ્સાદતો નિસ્સરણતો અભિવિસિટ્ઠાય પઞ્ઞાય પટિવિજ્ઝિત્વા. પહાનન્તિ અચ્ચન્તપ્પહાનં સમુચ્છેદં. રૂપસ્સ પહાનન્તિ રૂપસ્સ તપ્પટિબદ્ધસઞ્ઞોજનપ્પહાનેન પહાનં. અનુપ્પાદનિરોધેન નિરુદ્ધેહિ આસવેહિ અગ્ગહેત્વાવ ચિત્તં વિમુચ્ચિ. ‘‘આસવેહિ ચિત્તં વિમુચ્ચી’’તિ એત્થ કિઞ્ચિપિ અગ્ગહેત્વા અસેસેત્વા. સોળસ પઞ્ઞાતિ મહાપઞ્ઞાદિકા સોળસ પઞ્ઞા. ચતુરઙ્ગસમન્નાગતોતિ પુણ્ણઉપોસથદિવસતા, કેનચિ અનામન્તિતમેવ અનેકસતાનંયેવ અનેકસહસ્સાનં વા ભિક્ખૂનં સન્નિપતિતતા, સબ્બેસં એહિભિક્ખુભાવેન ઉપસમ્પન્નતા, છળભિઞ્ઞતા ચાતિ. તેનાહ ‘‘તત્રિમાનિ અઙ્ગાની’’તિઆદિ. યં પનેત્થ અત્થતો અવિભત્તં, તં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

દીઘનખસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

૫. માગણ્ડિયસુત્તવણ્ણના

૨૦૭. દ્વે માગણ્ડિયાતિ દ્વે માગણ્ડિયનામકા. દેવગબ્ભસદિસન્તિ દેવાનં વસનઓવરકસદિસં. એતં વુત્તન્તિ ‘‘ભારદ્વાજગોત્તસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ અગ્યાગારે તિણસન્થારકે’’તિ એતં વુત્તં. ન કેવલં તં દિવસમેવાતિ યં દિવસં માગણ્ડિયો પરિબ્બાજકો તિણસન્થારકં પઞ્ઞત્તં, ન કેવલં તં દિવસમેવ ભગવા યેનઞ્ઞતરો વનસણ્ડો, તેનુપસઙ્કમીતિ યોજના. ગામૂપચારેતિ ગામસમીપે. સઞ્ઞાણં કત્વાતિ સઞ્ઞાણં કત્વા વિય. ન હિ ભગવતો તસ્સ સઞ્ઞાણકરણે પયોજનં અત્થિ.

સમણસેય્યાનુરૂપન્તિ સમણસ્સ અનુચ્છવિકા સેય્યા. પાસંસત્થો હિ અયં રૂપ-સદ્દો. તેનાહ ‘‘ઇમં તિણસન્થારક’’ન્તિઆદિ. અનાકિણ્ણોતિ વિલુળિતો અઘટ્ટિતો. હત્થપાદસીસેહિ તત્થ તત્થ પહટેન ન ચલિતો અભિન્નો, અચલિતત્તા એવ અભિન્નં અત્થરણં. પરિચ્છિન્દિત્વા પઞ્ઞત્તો વિયાતિ અયં છેકેન ચિત્તકારેન ચિન્તેત્વા તુલિકાય પરિચ્છિન્નલેખાય પરિચ્છિન્દિત્વા લિખિતા ચિત્તકતસેય્યા વિય. ભૂનં વુચ્ચતિ વડ્ઢિતં, તં હન્તીતિ ભૂનહુનો. તેનાહ ‘‘હતવડ્ઢિનો’’તિ. તં પનાયં ચક્ખાદીસુ સંવરવિધાનં વડ્ઢિહનનં મઞ્ઞતિ. તેનાહ ‘‘મરિયાદકારકસ્સા’’તિ. બ્રૂહેતબ્બન્તિ ઉળારવિસયૂપહારેન વડ્ઢેતબ્બં પીણેતબ્બં. તં પન અનનુભૂતાનુભવનેન હોતીતિ આહ ‘‘અદિટ્ઠં દક્ખિતબ્બ’’ન્તિ. અનુભૂતં પન અપણીતં હોતીતિ વુત્તં ‘‘દિટ્ઠં સમતિક્કમિતબ્બ’’ન્તિ. સેસવારેસુપિ એસેવ નયો. પરમદિટ્ઠધમ્મનિબ્બાનવાદી કિરેસ પરિબ્બાજકો, તસ્મા એવં છસુ દ્વારેસુ વડ્ઢિં પઞ્ઞપેતિ. યસ્મા યં છન્નમ્પિ ચક્ખાદીનં યથાસકં વિસયગ્ગહણં પટિક્ખિપન્તો લોકસ્સ અવડ્ઢિતં વિનાસમેવ પઞ્ઞપેતિ, તસ્મા સો સયમ્પિ વડ્ઢિહતો હતવડ્ઢિતો.

સંકિલેસતો આરકત્તા અરિયો નિય્યાનિકધમ્મભાવતો ઞાયો ધમ્મો. વજ્જલેસસ્સપિ અભાવતો કુસલો. તેનાહ ‘‘પરિસુદ્ધે કારણધમ્મે અનવજ્જે’’તિ. ઉગ્ગતસ્સાતિ ઉચ્ચકુલીનતાદિના ઉળારસ્સ. મુખે આરક્ખં ઠપેત્વાતિ મુખેન સંયતો હુત્વા. અમ્બજમ્બૂઆદીનિ ગહેત્વા વિય અપૂરયમાનોતિ અમ્બજમ્બૂઆદીનિ અઞ્ઞમઞ્ઞવિસદિસાનિ વિય પૂરણકથાનયેન યં કિઞ્ચિ અકથેત્વા. તેનાહ ‘‘મયા કથિતનિયામેના’’તિ.

૨૦૮. ફલસમાપત્તિયા વુટ્ઠિતોતિ દિવાવિહારતો વુટ્ઠિતોતિ અત્થો. દિવાવિહારોપિ હિ ‘‘પટિસલ્લાન’’ન્તિ વુચ્ચતિ ‘‘રહોગતસ્સ પટિસલ્લીનસ્સ એવં ચેતસો પરિવિતક્કો ઉદપાદી’’તિઆદીસુ (પારા. ૧૮). ભગવા હિ ફલસમાપત્તિતો વુટ્ઠાનુત્તરકાલં તેસં કથાસલ્લાપં સુત્વા દિવાવિહારતો વુટ્ઠાય તત્થ ગતો. સંવેગો નામ સહોત્તપ્પઞાણં, તં નિબ્બિન્દનવસેનપિ હોતિ, સંવેગનિસ્સિતં સન્ધાયાહ ‘‘પીતિસંવેગેન સંવિગ્ગો’’તિ. સો પન યસ્મા પુરિમાવત્થાય ચલનં હોતિ ચિત્તસ્સ, તસ્મા આહ ‘‘ચલિતો કમ્પિતો’’તિ. તિખિણસોતેન પુરિસેનાતિ ભગવન્તં સન્ધાયાહ.

૨૦૯. ધમ્મદેસનં આરભિ યથા વિનેય્યદમનકુસલો વસનટ્ઠાનટ્ઠેનાતિ ઇદં આરમિતબ્બભાવસ્સ ભાવલક્ખણવચનં. આરમતિ એત્થાતિ આરામો, રૂપં આરામો એતસ્સાતિ રૂપારામં, તતો એવ તન્નિન્નભાવેન રૂપે રતન્તિ રૂપરતં, તેન સમ્મો દુપ્પત્તિયા રૂપેન સમ્મુદિતન્તિ રૂપસમ્મુદિતં, તદેતં તદભિહતજવનકિચ્ચં તત્થ આરોપેત્વા વુત્તં. દન્તન્તિઆદીસુપિ એસેવ નયો. દન્તં દમિતં. નિબ્બિસેવનન્તિ વિગતવિસુકાયિકં. ગુત્તન્તિ સતિયા ગુત્તં. રક્ખિતન્તિ તસ્સેવ વેવચનં. સંવુતન્તિ અપનીતં પવેસનિવારણેન. તેનાહ ‘‘પિહિત’’ન્તિ.

૨૧૦. ઉપ્પજ્જનપરિળાહન્તિ ઉપ્પજ્જનકિલેસપરિળાહં. કિં વચનં વત્તબ્બં અસ્સાતિ રૂપારમ્મણં અનુભવિત્વા સમુદયાદિપહાનં પરિગ્ગણ્હિત્વા પરિનિબ્બિન્દિત્વા વિરજ્જિત્વા યો વિમુત્તો, તત્થ કિં વુદ્ધિહતપરિયાયો અવસ્સં લભતિ ન લભતીતિ પુચ્છતિ. પરિબ્બાજકો તાદિસે સારબદ્ધવિમુત્તિકે વુદ્ધિહતોતિ ન વદેય્યાતિ આહ ‘‘ન કિઞ્ચિ, ભો, ગોતમા’’તિ.

૨૧૧. તેતિ તયા, અયમેવ વા પાઠો. વસ્સં વાસો વસ્સં ઉત્તરપદલોપેન, વસ્સિતું અરહતીતિ વસ્સિકો, વસ્સકાલે નિવાસાનુચ્છવિકોતિ અત્થો.

નાતિઉચ્ચો હોતિ નાતિનીચોતિ ગિમ્હિકો વિય ઉચ્ચો, હેમન્તિકો વિય નીચો ન હોતિ, અથ ખો તદુભયવેમજ્ઝલક્ખણતાય નાતિઉચ્ચો હોતિ નાતિનીચો. નાતિતનૂનીતિ હેમન્તિકસ્સ વિય ન ખુદ્દકાનિ. નાતિબહૂનીતિ ગિમ્હિકસ્સ વિય ન અતિબહૂનિ. મિસ્સકાનેવાતિ હેમન્તિકગિમ્હિકેસુ વુત્તલક્ખણવોમિસ્સકાનિ. ઉણ્હપવેસનત્થાયાતિ નિયૂહેસુ પુરેભત્તં પચ્છાભત્તઞ્ચ પતિતસૂરિયોભાસવસેન ઉણ્હસ્સ અબ્ભન્તરપવેસનત્થાય. ભિત્તિનિયૂહાનિ નીહરીયન્તીતિ દક્ખિણપસ્સે ભિત્તીસુ નિયૂહાનિ નીહરિત્વા કરીયન્તિ. વિપુલજાલાનીતિ પુથુલછિદ્દાનિ. ઉદકયન્તાનીતિ ઉદકવાહકયન્તાનિ.

નીલુપ્પલગચ્છકે કત્વાતિ વિકસિતેહિ નીલુપ્પલેહિ ગચ્છકે નળિનિકે કત્વા. ગન્ધકલલન્તિ ગન્ધમિસ્સકકદ્દમં. યમકભિત્તીતિ યુગળભિત્તિ, તસ્સા અન્તરે નાળિ, યતો ઉદકં અભિરુહતિ. લોહનાળિન્તિ લોહમયયન્તનાળિં. જાલન્તિ તમ્બલોહમયં જાલં. હેટ્ઠા યન્તં પરિવત્તેન્તીતિ હેટ્ઠાભાગે ઉદકયન્તં ગમેન્તિ. ઉદકફુસિતે તેમેન્તે વિવણ્ણતા માહોસીતિ નીલપટં નિવાસેતિ. દિવાકાલેતિ દિવસવેલાય. અજ્ઝત્તં વૂપસન્તચિત્તો વિહરામીતિ એતેન અત્તનો ફલસમાપત્તિવિહારો ભગવતા દસ્સિતોતિ આહ – ‘‘તાય રતિયા રમમાનોતિ ઇદં ચતુત્થજ્ઝાનિકફલસમાપત્તિરતિં સન્ધાય વુત્ત’’ન્તિ.

૨૧૨. મહાચ નેસં પપઞ્ચોતિ નેસં રાજૂનં મહાપપઞ્ચો રાજિદ્ધિવસેન સબ્બદા સમ્પત્તિવિસયો ચ, અનુભવિતું ન લભન્તીતિ અધિપ્પાયો. મન્તે ગવેસન્તા વિચરન્તિ, ન ભોગસુખં. ગણના નામ અચ્છિન્નગણના, ન વિગણગણના ન પણગણના. આવટ્ટોતિ યથાધિગતે દિબ્બે કામે પહાય કામહેતુ આવટ્ટો નિવત્તો પરિવત્તિતો ભવેય્ય. એવં માનુસકા કામાતિ યથા કોચિ કુસગ્ગેન ઉદકં ગહેત્વા મહાસમુદ્દે ઉદકં મિનેય્ય. તત્થ મહાસમુદ્દે ઉદકમેવ મહન્તં વિપુલં પણીતઞ્ચ, એવં દિબ્બાનં કામાનં સમીપે ઉપનિધાય માનુસકા કામા અપ્પમત્તકા ઓરમત્તકા નિહીના, દિબ્બાવ કામા મહન્તા વિપુલા ઉળારા પણીતા. સમધિગય્હાતિ સમ્મા અધિગમનવસેન નિગ્ગય્હ દિબ્બમ્પિ સુખં હીનં કત્વા તિટ્ઠતિ.

૨૧૩. આરોગ્યહેતુકં સુખં અસ્સ અત્થીતિ સુખી, તં પનસ્સ રોગવિગમતોવાતિ આહ ‘‘પઠમં દુક્ખિતો પચ્છા સુખિતો’’તિ. સેરી નામ અત્તાધીનવુત્તીતિ આહ ‘‘સેરી એકકો ભવેય્યા’’તિ. અત્તનો વસો સયંવસો, સો એતસ્સ અત્થીતિ સયંવસી. અઙ્ગારકપલ્લં વિય કામવત્થુપરિળાહહેતુતો. તચ્છેત્વાતિ ઘટ્ટેત્વા, કણ્ડૂયિત્વાતિ અત્થો.

૨૧૪. યેન કાયો મધુરકજાતો હોતિ, તં કિર કુટ્ઠં છવિં વિનાસેતિ, ચમ્મં છિદ્દજાતં વિય હોતિ. તેનેવાહ ‘‘ઉપહતકાયપ્પસાદો’’તિ. પચ્ચલત્થાતિ પટિલભિ. અવિજ્જાભિભૂતતાય વિરોધિપચ્ચયસમાયોગેન પઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ ઉપહતત્તા. આયતિં દુક્ખફલતાય એતરહિ ચ કિલેસદુક્ખબહુલતાય કામાનં દુક્ખસમ્ફસ્સતા, તદુભયસંયુત્તેસુ તેસુ ચ તં અસલ્લક્ખિત્વા એકન્તસુખાભિનિવેસો વિપરીતસઞ્ઞાય, ન કેવલાય સુખવેદનાય સુખાતિ પવત્તસઞ્ઞી.

૨૧૫. તાનીતિ કુટ્ઠસરીરે વણમુખાનિ. અસુચીનીતિ અસુભાનિ. દુગ્ગન્ધાનીતિ વિસ્સગન્ધાનિ. પૂતીનીતિ કુણપભૂતાનિ. ઇદાનીતિ એતરહિ. નખેહિ વિપ્પતચ્છનઅગ્ગિપરિતાપનેહિ અતિનિપ્પીળનકાલે પાણકા…પે… પગ્ઘરન્તિ, તેન વેદના તનુકા હોતિ. એવન્તિ વુત્તનયેન વેદનાય તનુકભાવતો.

આરોગ્યભાવે ધનલાભાદિલાભુપ્પત્તિતો, અસતિ ચ આરોગ્યે લાભસ્સ નિરત્થકભાવતો, દિટ્ઠધમ્મિકાદિસબ્બસમ્પત્તીનં લાભસ્સ નિમિત્તભાવતો ચ આરોગ્યપરમા લાભા. નિબ્બાને સુખુપ્પત્તિતો, અસતિ ચ નિબ્બાનાધિગમે તાદિસસ્સ સુખસ્સ અનુપલબ્ભનતો, સબ્બસઙ્ખતવિવિત્તત્તા ચ સબ્બસો ચ સંસારદુક્ખાભાવતો, અધિગતે ચ તસ્મિં સકલવટ્ટદુક્ખાભાવતો ચ નિબ્બાનં પરમં સુખં. પુબ્બભાગમગ્ગાનન્તિ કાયાનુપસ્સનાદિભેદભિન્નાનં અરિયમગ્ગસ્સ પુબ્બભાગિયાનં મગ્ગાનં. તેસઞ્ચ અમતગામિતા નામ તન્નિન્નતાવસેનેવ સચ્છિકિરિયાવસેનાતિ આહ ‘‘પુબ્બભાગગમનેનેવ અમતગામિન’’ન્તિ. અટ્ઠઙ્ગિકો અરિયમગ્ગો ખેમો સબ્બપરિસ્સયસમુગ્ઘાતનેન અનુપદ્દુતત્તા, તંસમઙ્ગીનં સબ્બસો અનુપદ્દુતત્તા તંસમઙ્ગીનં સબ્બસો અનુપદ્દવહેતુતો ચ. લદ્ધિવસેન ગહિતાતિ સસ્સતવાદાદીહિ કેવલં તેસં લદ્ધિવસેન તથા ગહિતા. ખેમઅમતગામિનન્તિ ઇમિના હિ ‘‘ખેમંઅમતગામિન’’ન્તિ વિભત્તિઅલોપેન નિદ્દેસો, અત્થો પન વિભત્તિલોપેન દટ્ઠબ્બોતિ દસ્સેતિ.

૨૧૬. અનોમજ્જતીતિ અનુ અનુ ઓમજ્જતિ. અપરાપરં હત્થં હેટ્ઠા ઓતારેન્તો મજ્જતિ.

૨૧૭. છેકન્તિ ઘનભાવેન વીતં. ઘનમટ્ઠભાવેન સુન્દરં હોતીતિ આહ ‘‘સમ્પન્ન’’ન્તિ. સાધૂહિ પરમપ્પિચ્છસન્તુટ્ઠેહિ લાતો ગહિતોતિ સાહુળિ. સઙ્કારચોળકં નિચ્ચકાળકં.

૨૧૮. તત્થ તત્થ રુજનટ્ઠેન વિબાધનટ્ઠેન રોગોવ ભૂતો. વિપસ્સનાઞાણેનપિ સિખાપ્પત્તેન આરોગ્યં એકદેસેન પસ્સતિ, નિબ્બાનઞ્ચ વટ્ટપટિપક્ખતોતિ આહ ‘‘વિપસ્સનાઞાણઞ્ચેવા’’તિ.

૨૧૯. અન્તરાતિ પઠમુપ્પત્તિ જરામરણાનં વેમજ્ઝે. ઉપહતોતિ પિત્તસેમ્હાદિદોસેહિ દૂસિતભાવેન કથિતો. પિત્તાદિદોસે પન ભેસજ્જસેવનાય નિવત્તેન્તો ઉપહતં પટિપાકતિકં કરોન્તો ચક્ખૂનિ ઉપ્પાદેતિ નામ. વિનટ્ઠાનીતિ અનુપ્પત્તિધમ્મતં આપન્નાનિ.

૨૨૦. પુબ્બે વુત્તે સાહુળિયચીરે. વટ્ટે અનુગતચિત્તેનાતિ અનમતગ્ગે સંસારવટ્ટે અનાદીનવદસ્સિતાય અનુગામિચિત્તેન.

૨૨૧. ધમ્મસ્સાતિ નિબ્બાનસ્સ. અનુધમ્મન્તિ અનુરૂપં નિય્યાનધમ્મં. તેનાહ ‘‘અનુચ્છવિકં પટિપદ’’ન્તિ. પઞ્ચક્ખન્ધેતિ પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધે દસ્સેતિ. ‘‘દીઘરત્તં વત, ભો’’તિઆદિના પાળિયં વિવટ્ટં દસ્સિતં. તેનાહ ‘‘ઉપાદાનનિરોધાતિ વિવટ્ટં દસ્સેન્તો’’તિ. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

માગણ્ડિયસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

૬. સન્દકસુત્તવણ્ણના

૨૨૩. દેવેન વસ્સેન કતો સોબ્ભો દેવકતસોબ્ભો. તેનાહ ‘‘વસ્સો…પે… રહદો’’તિ. ગુહાતિ પંસુગુહા પાસાણગુહા મિસ્સકગુહાતિ તિસ્સો ગુહા. તત્થ પંસુગુહા ઉદકમુત્તટ્ઠાને અહોસિ નિન્નટ્ઠાનં પન ઉદકેન અજ્ઝોત્થતં. ઉમઙ્ગં કત્વાતિ હેટ્ઠા સુદુગ્ગં કત્વા. અનમતગ્ગિયં પચ્ચવેક્ખિત્વાતિ ‘‘ન ખો સો સત્તાવાસો સુલભરૂપો, યો ઇમિના દીઘેન અદ્ધુના અનાવુટ્ઠપુબ્બો’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૧૬૦) ઇદઞ્ચ તળાકં મયા વુત્થપુબ્બં ભવિસ્સતિ, તમ્પિ ઠાનં સો ચ અત્તભાવો અપઞ્ઞત્તિકભાવં ગતોતિ એવં અનમતગ્ગિયં પચ્ચવેક્ખિત્વા તાદિસં ઠાનં ગન્તું વટ્ટતિ. ઇમિના નયેન સમુદ્દપબ્બતદસ્સનાદીસુપિ પચ્ચવેક્ખણાવિધિ વેદિતબ્બો.

ઉચ્ચં નદમાનાયાતિ ઉચ્ચં કત્વા સદ્દં કરોન્તિયા કામસ્સાદભવસ્સાદાદિવત્થુન્તિ ‘‘અયઞ્ચ અયઞ્ચ કામો ઇટ્ઠો કન્તો મનાપો, અસુકો ભવો ઇટ્ઠો કન્તો મનાપો, એવમયં લોકો પિયેહિ પિયતરો’’તિ એવં કામસ્સાદભવસ્સાદલોકસ્સાદાદિસઙ્ખાતં વત્થું. દુગ્ગતિતો સંસારતો ચ નિય્યાતિ એતેનાતિ નિય્યાનં, સગ્ગમગ્ગો મોક્ખમગ્ગો ચ, તં નિય્યાનં અરહતિ, નિય્યાને વા નિયુત્તાતિ નિય્યાનિકા, નિય્યાનં વા ફલં એતિસ્સા અત્થીતિ નિય્યાનિકા, વચીદુચ્ચરિતાદિસંકિલેસતો નિય્યાતીતિ વા નિય્યાનીયા, ઈ-કારસ્સ રસ્સત્તં ય-કારસ્સ ચ ક-કારં કત્વા નિય્યાનિકા, ચેતનાય સદ્ધિં સમ્ફપ્પલાપા વેરમણિ. તપ્પટિપક્ખતો અનિય્યાનિકા, તસ્સા ભાવો અનિય્યાનિકત્તં, તસ્મા અનિય્યાનિકત્તા. તિરચ્છાનભૂતાતિ તિરોકરણભૂતા. ગેહસ્સિતકથાતિ કામપટિસંયુત્તકથા. કમ્મટ્ઠાનભાવેતિ અનિચ્ચતાપટિસંયુત્તચતુસચ્ચકમ્મટ્ઠાનભાવે. સહ અત્થેનાતિ સાત્થકં, હિતપટિસંયુત્તન્તિ અત્થો. વિસિખાતિ ઘરસન્નિવેસો, વિસિખાગહણેન ચ તન્નિવાસિનો ગહિતા ‘‘ગામો આગતો’’તિઆદીસુ (સારત્થ. ટી. ૧.આચરિયપરમ્પરકથાવણ્ણના) વિય. તેનેવાહ ‘‘સૂરા સમત્થા’’તિ ‘‘સદ્ધા પસન્ના’’તિ ચ. કુમ્ભટ્ઠાનપ્પદેસેન કુમ્ભદાસિયો વુત્તાતિ આહ ‘‘કુમ્ભદાસિકથા વા’’તિ.

૨૨૮. વોહારો વિય તેસં તથા વોહારમત્તં ગહેત્વા વુત્તં ‘‘બ્રહ્મચરિયવાસે’’તિ. અકતાતિ સમેન, વિસમેન વા કેનચિ હેતુના ન કતા ન વિહિતા. કતવિધો કરણવિધિ નત્થિ એતેસન્તિ અકટવિધા. પદદ્વયેનપિ લોકે કેનચિ હેતુપચ્ચયેન નેસં અનિબ્બત્તતં દસ્સેતિ. ઇદ્ધિયાપિ ન નિમ્મિતાતિ કસ્સચિ ઇદ્ધિમતો ચેતોવસિપ્પત્તસ્સ દેવસ્સ, ઇસ્સરાદિનો વા ઇદ્ધિયાપિ ન નિમ્મિતા. અનિમ્માતાતિ કસ્સચિ અનિમ્માપિતા. રૂપાદિજનકભાવન્તિ રૂપસદ્દાદીનં પચ્ચયભાવં, રૂપાદયોપિ પથવિયાદીહિ અપ્પટિબદ્ધવુત્તિકાતિ તસ્સ અધિપ્પાયો. યથા પબ્બતકૂટં કેનચિ અનિબ્બત્તિતં કસ્સચિ ચ અનિબ્બત્તનકં, એવમેતેપીતિ આહ ‘‘પબ્બતકૂટા વિય ઠિતાતિ કૂટટ્ઠા’’તિ. યમિદં બીજતો અઙ્કુરાદિ જાયતીતિ વુચ્ચતિ, તં વિજ્જમાનમેવ તતો નિક્ખમતિ નાવિજ્જમાનં, અઞ્ઞથા અઞ્ઞતોપિ અઞ્ઞસ્સ ઉપલદ્ધિ સિયાતિ અધિપ્પાયો. એવં ઠિતાતિ એવં નિબ્બિકારા ઠિતા. ઉભયેનપીતિ અત્થદ્વયેનપીતિ વદન્તિ. ‘‘કૂટટ્ઠા એસિકટ્ઠાયિટ્ઠિતા’’તિ પદદ્વયેનપિ. તેસં સત્તન્નં કાયાનં. ઠિતત્તાતિ નિબ્બિકારાભાવેન ઠિતત્તા. ન ચલન્તીતિ વિકારં નાપજ્જન્તિ. વિકારાભાવતો હિ તેસં સત્તન્નં કાયાનં એસિકટ્ઠાયિટ્ઠિતતા. અનિઞ્જનઞ્ચ અત્થતો પકતિયા અવટ્ઠાનમેવાતિ દસ્સેતું ‘‘ન વિપરિણામેન્તી’’તિ વુત્તં. તથા અવિપરિણામધમ્મત્તા એવ તે અઞ્ઞમઞ્ઞં ન બ્યાબાધેન્તિ. સતિ હિ વિકારં આપાદેતબ્બતાય બ્યાબાધકતાપિ સિયા, તથા અનુગ્ગહેતબ્બતાય અનુગ્ગાહકતાતિ તદભાવં દસ્સેતું પાળિયં ‘‘નાલ’’ન્તિઆદિ વુત્તં.

પથવી એવ કાયેકદેસત્તા પથવીકાયો. હન્તું વા ઘાતેતું વા સમત્થો નામ નત્થિ જીવસત્તમાનં કાયાનં નિચ્ચતાય નિબ્બિકારભાવતો, એતેનેવ નેસમહન્તબ્બતા અઘાતેતબ્બતા અત્થતો વુત્તાયેવાતિ દટ્ઠબ્બા. તથા હિ વુત્તં ‘‘સત્તન્નંત્વેવ કાયાન’’ન્તિઆદિ. સોતું વા સાવેતું વા સમત્થો નામ નત્થીતિ પચ્ચેકં નેસં સવનેસુ અસમત્થત્તા તદેકદેસાદીસુપિ અસમત્થતં દીપેતિ. યદિ કોચિ હન્તા નત્થિ, કથં સત્થપ્પહારોતિ આહ ‘‘યથા મુગ્ગરાસિઆદીસૂ’’તિઆદિ. કેવલં સઞ્ઞામત્તમેવ હોતિ, હનનઘાતનાદિ પન પરમત્થતો નત્થેવ કાયાનં અવિકોપનીયભાવતોતિ અધિપ્પાયો. કેવલં તક્કમત્તેન નિરત્થકં દિટ્ઠિં દીપેતીતિ એતેન યસ્મા તક્કિકા નિરઙ્કુસતાય પરિકપ્પનસ્સ યં કિઞ્ચિ અત્તના પરિકપ્પિતં સારતો મઞ્ઞમાના તથેવ અભિનિવિસ્સ તક્કદિટ્ઠિગ્ગાહં ગણ્હન્તિ, તસ્મા ન તેસં દિટ્ઠિવત્થુસ્મિં વિઞ્ઞૂહિ વિચારણા કત્તબ્બાતિ દસ્સેતિ. કેચીતિ સારસમાસાચરિયા. પઞ્ચિન્દ્રિયવસેનાતિ પઞ્ચરૂપિન્દ્રિયવસેન. કમ્મન્તિ લદ્ધિ કમ્મભાવેન સુપાકટત્તા. અવઙ્કકથાતારણાદિકા દ્વાસટ્ઠિ પટિપદા. એકસ્મિં કપ્પેતિ એકસ્મિં મહાકપ્પે.

પુરિસભૂમિયોતિ પધાનપુગ્ગલેન નિદ્દેસો, ઇત્થીનમ્પેતા ભૂમિયો ઇચ્છન્તેવ. ભિક્ખુ ચ પન્નકોતિઆદિ તેસં પાળિયેવ. તત્થ પન્નકોતિ ભિક્ખાય વિચરણકોતિ વદન્તિ, તેસં વા પટિપત્તિં પટિપન્નકો. જિનોતિ જિણ્ણો, જરાવસેન નિહીનધાતુકોતિ વદન્તિ, અત્તનો વા પટિપત્તિયા પટિપક્ખં જિનિત્વા ઠિતો. સો કિર તથાભૂતો કસ્સચિપિ ધમ્મં ન કથેતિ, તેનાહ ‘‘ન કિઞ્ચિ આહા’’તિ. અલાભિન્તિ ‘‘સો ન કુમ્ભિમુખા પટિગ્ગણ્હતી’’તિઆદિના (દી. નિ. ૧.૩૯૪) નયેન વુત્તઅલાભહેતુસમાયોગેન અલાભિં. તતો એવ જિઘચ્છાદુબ્બલપરેતતાય સયનપરાયણં સમણં પન્નભૂમીતિ વદતિ.

આજીવવુત્તિસતાનીતિ સત્તાનં આજીવભૂતાનિ જીવિકાવુત્તિસતાનિ. પસુગ્ગહણેન એળકજાતિ ગહિતા, મિગગ્ગહણેન રુરુગવયાદિસબ્બમિગજાતિ. બહૂ દેવાતિ ચાતુમહારાજિકાદિબ્રહ્મકાયિકાદિવસેન નેસં અન્તરભેદવસેન બહૂ દેવા. તત્થ ચાતુમહારાજિકાનં એકચ્ચો અન્તરભેદો ‘‘મહાસમયસુત્તેન’’ (દી. નિ. ૨.૩૩૧ આદયો) દીપેતબ્બો. માનુસાપિ અનન્તાતિ દીપદેસકુલવંસાજીવાદિવિભાગવસેન માનુસાપિ અનન્તભેદા. પિસાચા એવ પેસાચા, તે અપરપેતાદયો મહન્તા વેદિતબ્બા.

છદ્દન્તદહમન્દાકિનિયો કુળીરમુચલિન્દનામેન વદતિ. ગણ્ઠિકાતિ પબ્બગણ્ઠિકા. પણ્ડિતોપિ…પે… ઉદ્ધં ન ગચ્છતિ, કસ્મા? સત્તાનં સંસરણકાલસ્સ નિયતભાવતો.

અપરિપક્કં સંસરણનિમિત્તં સીલાદિના પરિપાચેતિ નામ સીઘંયેવ વિસુદ્ધિપ્પત્તિયા. પરિપક્કં ફુસ્સ ફુસ્સ પત્વા પત્વા પરિપક્કભાવાપાદનેન બ્યન્તિં કરોતિ નામ. સુત્તગુળેતિ સુત્તવટ્ટિયં. નિબ્બેઠિયમાનમેવ પલેતીતિ ઉપમાય સત્તાનં સંસારો અનુક્કમેન ખીયતેવ, ન તસ્સ વદ્ધીતિ દસ્સેતિ પરિચ્છિન્નરૂપત્તા.

૨૨૯. નિયતિવાદે પક્ખિપન્તોતિ સબ્બઞ્ઞુતં પટિજાનિત્વાપિ પદેસઞ્ઞુતાય અસમ્પાયમાનો તત્થ અત્તનો અઞ્ઞાણકિરિયં પરિહરિતું અસક્કોન્તો ચ ‘‘એવમેસા નિયતી’’તિ નિયતિવાદે પક્ખિપન્તો.

૨૩૦. ધમ્મકથાય અપસ્સયભૂતો અનુસ્સવો એતસ્સ અત્થીતિ અનુસ્સવી, તેનેવસ્સ અપસ્સયવાદં દસ્સેતું ‘‘અનુસ્સવનિસ્સિતો’’તિ આહ. સવનં સચ્ચતોતિ યં કિઞ્ચિ અનુસ્સવં, તં સવનં સચ્ચન્તિ ગહેત્વા ઠિતો. પિટકસમ્પદાયાતિ ગન્થસમ્પાદનેન, તાદિસં ગન્થં પગુણં વાચુગ્ગતં કત્વા તં નિસ્સાય ધમ્મં કથેતિ. તેનાહ ‘‘વગ્ગપણ્ણાસકાયા’’તિઆદિ.

૨૩૨. મન્દપઞ્ઞોતિ પરિત્તપઞ્ઞો. મોમૂહોતિ સમ્મુય્હકો. ‘‘એવન્તિપિ મે નો’’તિઆદિના વિવિધો નાનપ્પકારો ખેપો વાચાય પરવાદાનં ખીપનં વાચાવિક્ખેપો, તં વાચાવિક્ખેપં, ન મરતિ ન પચ્છિજ્જતિ યથાવુત્તો વાદવિક્ખેપો એતાયાતિ અમરા, તત્થ પવત્તા દિટ્ઠિ અમરાવિક્ખેપો, તં અમરાવિક્ખેપં. અપરિયન્તવિક્ખેપન્તિ ‘‘એવમ્પિ મે નો’’તિઆદિના પુચ્છિતસ્સ અપરિયોસાપનવસેન વિક્ખેપં. ઇતો ચિતો ચ સન્ધાવતિ એકસ્મિં સભાવે અનવટ્ઠાનતો. ગાહં ન ઉપગચ્છતીતિ મિચ્છાગાહતાય ઉત્તરવિધાનાય પુરિમપક્ખં ઠપેત્વા ગાહં ન ઉપગચ્છતિ. અમરાસદિસાય અમરાય વિક્ખેપોતિ અમરાવિક્ખેપો.

ઇદં કુસલન્તિ એત્થ ઇતિ-સદ્દો પકારત્થો, ઇમિના પકારેનાતિ અત્થો. અમરાવિક્ખેપિકો યથા કુસલે, એવં અઞ્ઞસ્મિં યં કિઞ્ચિ કેનચિ પુચ્છિતં અત્થં અત્તનો અરુચ્ચનતાય ‘‘એવન્તિપિ મે નો’’તિઆદિના તત્થ તત્થ વિક્ખેપઞ્ઞેવ આપજ્જતિ, તસ્મા ‘‘એવન્તિપિ મે નો’’તિઆદિ તત્થ તત્થ પુચ્છિતાકારપટિસેધનવસેન વિક્ખિપનાકારદસ્સનં. નનુ ચેત્થ વિક્ખેપવાદિનો વિક્ખેપપક્ખસ્સ અનનુજાનનં વિક્ખેપપક્ખે અવટ્ઠાનં યુત્તન્તિ? ન, તત્થાપિ તસ્સ સમ્મૂળ્હસ્સ પટિક્ખેપવસેનેવ વિક્ખેપવાદસ્સ પવત્તનતો. તેન વુત્તં ‘‘નો’’તિ. તથા હિ સઞ્ચયો બેલટ્ઠપુત્તો રઞ્ઞા અજાતસત્તુના સન્દિટ્ઠિકં સામઞ્ઞફલં પુટ્ઠો પરલોકત્તિકાદીનં પટિસેધનમુખેન વિક્ખેપં બ્યાકાસિ.

એત્થાહ – ‘‘નનુ ચાયં સબ્બોપિ અમરાવિક્ખેપિકો કુસલાદયો ધમ્મે પરલોકત્તિકાદીનિ ચ યથાભૂતં અનવબુજ્ઝમાનો તત્થ તત્થ પઞ્હં પુટ્ઠો સમાનો પુચ્છાય વિક્ખેપમત્તં આપજ્જતિ, તસ્સ કથં દિટ્ઠિગતભાવો. ન હિ અવત્તુકામસ્સ વિય પુચ્છિતમત્થં અજાનન્તસ્સ વિક્ખેપકરણમત્તેન તસ્સ દિટ્ઠિગતિકતા યુત્તા’’તિ? વુચ્ચતે – ન હેવ ખો પુચ્છાય વિક્ખેપકરણમત્તેન તસ્સ દિટ્ઠિગતિકતા, અથ ખો મિચ્છાભિનિવેસવસેન. સસ્સતાભિનિવેસેન મિચ્છાભિનિવિટ્ઠોયેવ હિ પુગ્ગલો મન્દબુદ્ધિતાય કુસલાદિધમ્મે પરલોકત્તિકાદીનિ ચ યાથાવતો અપ્પટિપજ્જમાનો અત્તના અવિઞ્ઞાતસ્સ અત્થસ્સ પરં વિઞ્ઞાપેતું અસક્કુણેય્યતાય મુસાવાદભયેન ચ વિક્ખેપં આપજ્જતીતિ. અથ વા પુઞ્ઞપાપાનં તબ્બિપાકાનઞ્ચ અનવબોધેન અસદ્દહનેન ચ તબ્બિસયાય પુચ્છાય વિક્ખેપકરણંયેવ સુન્દરન્તિ ખન્તિં રુચિં ઉપ્પાદેત્વા અભિનિવિસન્તસ્સ ઉપ્પન્ના વિસુંયેવ સા એકા દિટ્ઠિ સત્તભઙ્ગદિટ્ઠિ વિયાતિ દટ્ઠબ્બા, ઇન્દ્રિયબદ્ધતો ચ તતિયટ્ઠાનભાવે દસ્સિતો.

૨૩૪. સન્નિધિકારકં કામેતિ એત્થ અનિન્દ્રિયબદ્ધાનિ અધિપ્પેતાનીતિ તિલતણ્ડુલાદિગ્ગહણં, તસ્સ લોકસ્સ અપ્પસાદપરિહારત્થં કદાચિ તણ્ડુલનાળિઆદિસઙ્ગહણકરણં સન્ધાય વુત્તં ‘‘તિલતણ્ડુલાદયો પઞ્ઞાયન્તી’’તિ.

૨૩૬. આજીવકા મતા નામાતિ ઇમે આજીવકા સબ્બસો સમ્માપટિપત્તિરહિતા મિચ્છા એવ ચ પટિપજ્જમાના અધિસીલસઙ્ખાતસ્સ સીલજીવિતસ્સ અભાવેન મતા નામ. પુત્તમતાતિ મતપુત્તા. સમણે ગોતમે બ્રહ્મચરિયવાસો અત્થીતિ સમણં એવ ગોતમં પરિસુદ્ધો સુપરિપુણ્ણો તક્કરસ્સ સમ્મા દુક્ખક્ખયાવહો બ્રહ્મચરિયવાસો અત્થિ. એતેનેત્થ ધમ્મસુધમ્મતાદિદીપનેન બુદ્ધસુબુદ્ધતઞ્ચ દીપેતિ, અઞ્ઞત્થ નત્થીતિ ઇમિના બાહિરકેસુ તસ્સ અભાવં. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

સન્દકસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

૭. મહાસકુલુદાયિસુત્તવણ્ણના

૨૩૭. અભિઞ્ઞાતાતિ એદિસો એદિસો ચાતિ અભિલક્ખણવસેન ઞાતા. અપ્પસદ્દસ્સ વિનીતો, અપ્પસદ્દતાય મન્દભાણિતાય વિનીતોતિ ચ અપ્પસદ્દવિનીતોતિ વુચ્ચમાને અઞ્ઞેન વિનીતભાવો દીપિતો હોતિ, ભગવા પન સયમ્ભુઞાણેન સયમેવ વિનીતો. તસ્મા પાળિયં ‘‘અપ્પસદ્દવિનીતો’’તિ ન વુત્તં. તેનાહ ‘‘ન હિ ભગવા અઞ્ઞેન વિનીતો’’તિ.

૨૩૮. હિય્યોદિવસં ઉપાદાય તતો આસન્નાનિ કતિપયાનિ દિવસાનિ પુરિમાનિ નામ હોન્તિ, પુરિમાનીતિ ચ પુબ્બકાનિ, અતીતાનીતિ અત્થો. તતો પરન્તિ યથા વુત્તઅતીતદિવસતો અનન્તરં પરં પુરિમતરં અતિસયેન પુરિમત્તા. ઇતિ ઇમેસુ દ્વીસુ પવત્તિતો યથાક્કમં પુરિમપુરિમતરભાવો, એવં સન્તેપિ યદેત્થ ‘‘પુરિમતર’’ન્તિ વુત્તં, તતો પભુતિ યં યં ઓરં, તં તં પરં, યં યં પરં, તં તં ‘‘પુરિમતર’’ન્તિ વુત્તં હોતિ. કુતૂહલયુત્તા સાલા કુતૂહલસાલા યથા ‘‘આજઞ્ઞરથો’’તિ. ઇમે દસ્સનાદયો.

અયથાભૂતગુણેહીતિ અયથાભૂતં મિચ્છાદીપિતઅત્થમત્તેનેવ ઉગ્ઘોસિતગુણેહિ સમુગ્ગતો ઘોસિતો. તરન્તિ અતિક્કમન્તિ એતેનાતિ તિત્થં, અગ્ગમગ્ગો. દિટ્ઠિગતિકમગ્ગો પન અયથાભૂતોપિ તેસં તથા વિતરણં ઉપાદાય તિત્થન્તિ વોહરીયતીતિ તં કરોન્તા તિત્થકરા. ઓસરતીતિ પવિસતિ.

૨૩૯. સહિતન્તિ પુબ્બાપરાવિરુદ્ધં. ન કિઞ્ચિ જાતન્તિ પટિઞ્ઞાદોસહેતુદોસઉદાહરણદોસદુટ્ઠદોસતાય ન કિઞ્ચિ જાતં. તેનાહ ‘‘આરોપિતો તે વાદો’’તિ. વદન્તિ તેન પરિભાસન્તીતિ વાદો દોસો. સભાવક્કોસેનાતિ સભાવતો પવત્તકોટ્ઠાસેન.

૨૪૦. પીળેય્યાતિ મધુભણ્ડેન સહ ભાજને પીળેત્વા દદેય્ય. સબ્રહ્મચારીહિ સમ્પયોજેત્વાતિ સહધમ્મિકેહિ વિહેઠનપયોગં કત્વા, તેનાહ ‘‘વિવાદં કત્વા’’તિ.

૨૪૧. ઇતરીતરેનાતિ પણીતતો ઇતરેન. તેનાહ ‘‘લામકલામકેના’’તિ.

૨૪૨. ભત્તકોસકેનાતિ કોસકભત્તેન, ખુદ્દકસરાવભત્તકેનાતિ અત્થો. બેલુવમત્તભત્તાહારાતિ બિલ્લપમાણભત્તભોજના. ઓટ્ઠવટ્ટિયાતિ મુખવટ્ટિયા. સબ્બાકારેનેવાતિ સબ્બપ્પકારેનેવ. અનપ્પાહારોતિ ન વત્તબ્બો કદાચિ અપ્પાહારોતિ કત્વા. તત્થ અતિવિય અઞ્ઞેહિ અવિસય્હં અપ્પાહારતં ભગવતો દસ્સેતું ‘‘પધાનભૂમિય’’ન્તિઆદિ વુત્તં. મયાતિ નિસ્સક્કવચનં. વિસેસતરાતિ તેન ધમ્મેન વિસેસવન્તતરા.

વતસમાદાનવસેનેવ પંસુકૂલં ધારેન્તીતિ પંસુકૂલિકાતિ આહ – ‘‘સમાદિન્નપંસુકૂલિકઙ્ગા’’તિ, સદ્દત્થો પન ‘‘વિસુદ્ધિમગ્ગે’’ (વિસુદ્ધિ. ૧.૨૪) વુત્તનયેન વેદિતબ્બો. પિણ્ડપાતિકા સપદાનચારિનોતિઆદીસુપિ એસેવ નયો. તત્થ તત્થ સત્થેન છિન્દિતત્તા સત્થલૂખાનિ. યં યં સપ્પાયં, તસ્સેવ ગહણં ઉચ્ચિનન્તિ આહ ‘‘ઉચ્ચિનિત્વા…પે… થિરટ્ઠાનમેવ ગહેત્વા’’તિ. અલાબુલોમસાનીતિ અલાબુલોમાનિ વિય સુખુમતરાનિ ચીવરસુત્તંસૂનિ એતેસં સન્તીતિ અલાબુલોમસાનિ. પાતિતસાણપંસુકૂલન્તિ કળેવરેન સદ્ધિં છડ્ડિતસાણમયં પંસુકૂલં, યં તુમ્બમત્તે પુળવે ઓધુનિત્વા સત્થા ગણ્હિ.

‘‘યથાપિ ભમરો પુપ્ફ’’ન્તિઆદિના (ધ. પ. ૪૯) વુત્તં મધુકરભિક્ખાચારવતં ‘‘પિણ્ડિયાલોપભોજનં નિસ્સાય પબ્બજ્જા’’તિ (મહાવ. ૭૩, ૧૨૮) વચનતો ભિક્ખૂનં પકતિભૂતં વતન્તિ વુત્તં ‘‘ઉઞ્છાસકે વતે રતા’’તિ. વત-સદ્દો ચેત્થ પકતિવતસઙ્ખાતં સકવતં વદતિ. તેનાહ ‘‘ઉઞ્છાચરિયસઙ્ખાતે ભિક્ખૂનં પકતિવતે’’તિ. ઉચ્ચનીચઘરદ્વારટ્ઠાયિનોતિ મહન્તખુદ્દકગેહાનં બહિદ્વારકોટ્ઠકટ્ઠાયિનો. કબરમિસ્સકં ભત્તં સંહરિત્વાતિ કણાજકમિસ્સકં ભત્તં સમ્પિણ્ડિત્વા. ઉમ્મારતો પટ્ઠાયાતિ ઘરુમ્મારતો પટ્ઠાય.

ચીવરાનુગ્ગહત્થન્તિ ચીવરાનુરક્ખણત્થં. એત્થ ચ યસ્મા બુદ્ધા નામ સદેવકે લોકે અનુત્તરં પુઞ્ઞક્ખેત્તં, સા ચસ્સ પુઞ્ઞક્ખેત્તતા પરમુક્કંસગતા, તસ્મા સત્તાનં તાદિસં ઉપકારં આચિક્ખિત્વા તે ચ અનુગ્ગણ્હન્તા ગહપતિચીવરં સાદિયન્તિ, ચતુપચ્ચયસન્તોસે પન ને પરમુક્કંસગતા એવાતિ દટ્ઠબ્બં.

૨૪૪. સપ્પચ્ચયન્તિ સહેતુકં સકારણં હુત્વા ધમ્મં દેસેતીતિ અયમેત્થ અત્થો. ચોદકો પન અધિપ્પાયં અજાનન્તો ‘‘કિં પના’’તિઆદિમાહ. ઇતરો ‘‘નો ન દેસેતી’’તિઆદિના અધિપ્પાયં વિવરતિ. નિદાનન્તિ ચેત્થ ઞાપકં ઉપ્પત્તિકારણં અધિપ્પેતં, તઞ્ચ તસ્સ તસ્સ અનુપ્પત્તિયુત્તસ્સ અત્થસ્સ પટિપક્ખહરણતો ‘‘સપ્પાટિહારિય’’ન્તિ વુચ્ચતીતિ આહ ‘‘પુરિમસ્સેવેતં વેવચન’’ન્તિ. રાગાદીનં વા પટિહરણં પટિહારિયં, તદેવ પાટિહારિયં, સહ પાટિહારિયેનાતિ સપ્પાટિહારિયં. રાગાદિપટિસેધવસેનેવ હિ સત્થા ધમ્મં દેસેતિ.

૨૪૫. તસ્સ તસ્સ પઞ્હસ્સાતિ યં યં પઞ્હં પરો અભિસઙ્ખરિત્વા ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા પુચ્છતિ, તસ્સ તસ્સ પઞ્હસ્સ. ઉપરિ આગમનવાદપથન્તિ વિસ્સજ્જને કતે તતો ઉપરિ આગચ્છનકં વાદમગ્ગં. વિસેસેત્વા વદન્તોતિ વત્તતિ, ‘‘ભો ગોતમ, વત્તુમરહતી’’તિ અત્તનો વાદભેદનત્થં આહતં કારણં અત્તનો મારણત્થં આવુધં નિદસ્સેન્તો વિય વિસેસેત્વા વદન્તો પહારકેન વચનેન. અન્તરન્તરેતિ મયા વુચ્ચમાનકથાપબન્ધસ્સ અન્તરન્તરે. દદેય્ય વદેય્ય. એવરૂપેસુ ઠાનેસૂતિ પરવાદીહિ સદ્ધિં વાદપટિવાદટ્ઠાનેસુ. તે નિગ્ગહેતું મયા દેસિતં સુત્તપદં આનેત્વા મમયેવ અનુસાસનિં ઓવાદં પચ્ચાસીસન્તિ.

૨૪૬. સમ્પાદેમીતિ મનોરથં સમ્પાદેમિ. પરિપૂરેમીતિ અજ્ઝાસયં પરિપૂરેમિ. અધિસીલેતિ અધિકે ઉત્તમસીલે. સાવકસીલતો ચ પચ્ચેકબુદ્ધસીલતો ચ બુદ્ધાનં સીલં અધિકં ઉક્કટ્ઠં પરમુક્કંસતો અનઞ્ઞસાધારણભાવતો. તેનાહ ‘‘બુદ્ધસીલં નામ કથિત’’ન્તિ. ઠાનુપ્પત્તિકપઞ્ઞાતિ તત્થ તત્થ ઠાનસો ઉપ્પન્નપઞ્ઞા. તેનાહ ‘‘તત્થા’’તિઆદિ. અવસેસા પઞ્ઞાતિ ઇધ પાળિયં આગતા અનાગતા ચ યથાવુત્તઞાણદ્વયવિનિમુત્તા પઞ્ઞા.

૨૪૭. વિસેસાધિગમાનન્તિ સતિપટ્ઠાનાદીનં અધિગન્ધબ્બવિસેસાનં. અભિઞ્ઞા નામ છ અભિઞ્ઞા, તાસુ ઉક્કટ્ઠનિદ્દેસેન છળભિઞ્ઞારહતોવ અગ્ગમગ્ગપઞ્ઞા ઇધ અભિઞ્ઞાતિ અધિપ્પેતા, તસ્સ વોસાનં પરિયોસાનં પારમી પરમુક્કંસાતિ અવકંસાતિ ચ અગ્ગફલં વુચ્ચતીતિ આહ ‘‘અભિઞ્ઞા…પે… અરહત્તં પત્તા’’તિ.

ઉપાયપધાનેતિ અરિયફલાધિગમનસ્સ ઉપાયભૂતે પધાને. ‘‘અનુપ્પન્નપાપકાનુપ્પાદાદિઅત્થા’’તિ ગહિતા તથેવ હોન્તિ, તં અત્થં સાધેન્તિયેવાતિ એતસ્સ અત્થસ્સ દીપકો સમ્મા-સદ્દોતિ યથાઅધિપ્પેતત્થસ્સ અનુપ્પન્નપાપકાનુપ્પાદાદિનો ઉપાયભૂતે, પધાનઉપાયભૂતેતિ અત્થો. સમ્મા-સદ્દસ્સ વા યોનિસો અત્થદીપકતં સન્ધાય ‘‘યોનિસો પધાને’’તિ વુત્તં. છન્દં જનેતીતિ કત્તુકમ્યતાકુસલચ્છન્દં ઉપ્પાદેતિ પવત્તેતિ વા. વાયમતીતિ પયોગપરક્કમં કરોતિ. વીરિયં આરભતીતિ કાયિકચેતસિકવીરિયં કરોતિ. ચિત્તં ઉક્ખિપતીતિ તેનેવ સહજાતવીરિયેન કોસજ્જપક્ખતો ચિત્તં ઉક્ખિપતિ. પદહતીતિ સમ્મપ્પધાનભૂતં વીરિયં પવત્તેતિ. પટિપાટિયા પનેતાનિ ચત્તારિ પદાનિ આસેવનાભાવનાબહુલીકમ્મસાતચ્ચકિરિયાહિ યોજેતબ્બાનિ. ‘‘પદહતી’’તિ વા ઇમિના આસેવનાદીહિ સદ્ધિં સિખાપત્તં ઉસ્સોળ્હિવીરિયં યોજેતબ્બં. વડ્ઢિયા પરિપૂરણત્થન્તિ યાવતા ભાવનાપારિપૂરિયા પરિપૂરણત્થં. યા ઠિતીતિ યા કુસલાનં ધમ્માનં પટિપક્ખવિગમેન અવટ્ઠિતિ. સો અસમ્મોસોતિ સો અવિનાસો. યં વેપુલ્લન્તિ યો સબ્બસો વિપુલભાવો મહન્તતા. ભાવનાપારિપૂરીતિ ભાવનાય પરિપૂરિતા. અત્થોતિપિ વેદિતબ્બં પુરિમપચ્છિમપદાનં સમાનત્થભાવતો.

પુબ્બભાગપટિપદા કથિતાતંતંવિસેસાધિગમસ્સ પટિપદાવિભાવનાય આરદ્ધત્તા. અકુસલાનં ધમ્માનં અનુપ્પજ્જનેન અનત્થાવહતા નામ નત્થીતિ વુત્તં – ‘‘ઉપ્પજ્જમાના’’તિ વચનં ઉપ્પન્નાનં રાસન્તરભાવેન ગહિતત્તા. તથા કુસલાનં ધમ્માનં ઉપ્પજ્જનેનાતિ વુત્તં – અનુપ્પજ્જમાનાતિ વચનં ઉપ્પન્નાનં રાસન્તરભાવેન ગહિતત્તા. નિરુજ્ઝમાનાતિ પટિપક્ખસમાયોગેન વિનસ્સમાના, ન ખણનિરોધવસેન નિરુજ્ઝમાના.

લોભાદયો વેદિતબ્બા, યે આરદ્ધવિપસ્સકાનં ઉપ્પજ્જનારહા. સકિં ઉપ્પજ્જિત્વાતિ સભાવકથનમત્તમેતં. એકવારમેવ હિ મગ્ગો ઉપ્પજ્જતિ. નિરુજ્ઝમાનોતિ સરસેનેવ નિરુજ્ઝમાનો. ન હિ તસ્સ પટિપક્ખસમાયોગો નામ અત્થિ. ફલસ્સાતિ અનન્તરકાલેવ ઉપ્પજ્જનકફલસ્સ. પચ્ચયં દત્વાવ નિરુજ્ઝતીતિ ઇમિના મગ્ગો સમ્પતિ આયતિઞ્ચ એકન્તેનેવ અત્થાવહોતિ દસ્સેતિ. પુરિમસ્મિમ્પીતિ ‘‘અનુપ્પન્ના મે કુસલા ધમ્મા અનુપ્પજ્જમાના અનત્થાય સંવત્તેય્યુ’’ન્તિ એતસ્મિં તતિયવારેપિ. ‘‘સમથવિપસ્સના ગહેતબ્બા’’તિ વુત્તં અટ્ઠકથાયં, તં પન મગ્ગસ્સ અનુપ્પન્નતાય સબ્ભાવતો, અનુપ્પજ્જમાને ચ તસ્મિં વટ્ટાનત્થસબ્ભાવતોતિ મગ્ગસ્સપિ સાધારણભાવતો ન યુત્તન્તિ પટિક્ખિપતિ. યદિ સમથવિપસ્સનાનમ્પિ અનુપ્પત્તિ અનત્થાવહા, મગ્ગસ્સ અનુપ્પત્તિયા વત્તબ્બં નત્થીતિ.

મહન્તં, ગારવં હોતિ, તસ્મા ‘‘સઙ્ઘગારવેન યથારુચિ વન્દિતું ન લભામી’’તિ સઙ્ઘેન સહ ન નિક્ખમિ. એત્તકં ધાતૂનં નિધાનં નામ અઞ્ઞત્ર નત્થિ, મહાધાતુનિધાનતો હિ નીહરિત્વા કતિપયા ધાતુયો તત્થ તત્થ ચેતિયે ઉપનીતા, ઇધ પન રામગામથૂપે વિનટ્ઠે નાગભવનં પવિટ્ઠા દોણમત્તા ધાતુયો ઉપનીતા. અતિમન્દાનિ નોતિ નનુ અતિવિય મન્દાનિ.

સંવિજ્જિત્વાતિ ‘‘કથઞ્હિ નામ માદિસો ઈદિસં અનત્થં પાપુણિસ્સતી’’તિ સંવેગં જનેત્વા. ઈદિસં નામ માદિસં આરબ્ભ વત્તબ્બન્તિ કિં વદતીતિ તં વચનં અનાદિયન્તો.

સન્તસમાપત્તિતો અઞ્ઞં સન્થમ્ભનકારણં બલવં નત્થીતિ તતો પરિહીનો સમ્માપટિપત્તિયં પતિટ્ઠા કથં ભવિસ્સતીતિ આહ ‘‘સન્તાય…પે… ન સક્કોતી’’તિ. ન હિ મહારજ્જુયા છિન્નાય સુત્તતન્તૂ સન્થમ્ભેતું સક્કોન્તીતિ. સમથે દસ્સેત્વા તેન સમાનગતિકા ઇમસ્મિં વિસયે વિપસ્સનાપીતિ ઇમિના અધિપ્પાયેનાહ ‘‘એવં ઉપ્પન્ના સમથવિપસ્સના…પે… સંવત્તન્તી’’તિ.

કાસાવન્તિ કાસાવવત્થં. કચ્છં પીળેત્વા નિવત્થન્તિ પચ્છિમં ઓવટ્ટિકં પીળેન્તો વિય દળ્હં કત્વા નિવત્થં અદ્દસંસૂતિ યોજના.

વુત્તનયેનાતિ (અ. નિ. ટી. ૧.૧.૩૯૪) ‘‘કામા નામેતે અનિચ્ચા દુક્ખા વિપરિણામધમ્મા’’તિઆદિના વત્થુકામકિલેસકામેસુ આદીનવદસ્સનપુબ્બકનેક્ખમ્મપટિપત્તિયા છન્દરાગં વિક્ખમ્ભયતો સમુચ્છિન્દન્તસ્સ ચ ‘‘અનુપ્પન્નો ચ કામાસવો ન ઉપ્પજ્જતી’’તિઆદિના હેટ્ઠા સબ્બાસવસુત્તવણ્ણનાદીસુ (મ. નિ. ૧.૧૫ આદયો; મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૫ આદયો) વુત્તનયેન. આરમ્મણરસં અનુભવિત્વા નિરુદ્ધવિપાકોતિ તદારમ્મણમાહ. અનુભવિત્વા ભવિત્વા ચ વિગતં ભૂતવિગતં. અનુભૂતભૂતા હિ ભૂતતાસામઞ્ઞેન ભૂત-સદ્દેન વુત્તા. સામઞ્ઞમેવ હિ ઉપસગ્ગેન વિસેસીયતીતિ. અનુભૂતસદ્દો ચ કમ્મવચનિચ્છાય અભાવતો અનુભવકવાચકો દટ્ઠબ્બો. વિપાકો આરમ્મણે ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુદ્ધો ભુત્વાવિગતોતિ વત્તબ્બતં અરહતિ, વિકપ્પગાહવસેન રાગાદીહિ તબ્બિપક્ખેહિ ચ અકુસલં કુસલઞ્ચ કમ્મં આરમ્મણરસં અનુભવિત્વા વિગતન્તિ વત્તબ્બતં અરહતિ. યથાવુત્તો પન વિપાકો કેવલં આરમ્મણરસાનુભવનવસેનેવ પવત્તતીતિ અનુભવિત્વા વિગતત્તા નિપ્પરિયાયેનેવ વુત્તો, તસ્સ ચ તથા વુત્તત્તા કમ્મં ભવિત્વા વિગતપરિયાયેન, યં ‘‘ઉપ્પન્નાનં અકુસલાનં ધમ્માનં પહાનાય, ઉપ્પન્નાનં કુસલાનં ધમ્માનં ઠિતિયા’’તિ એત્થ ‘‘ઉપ્પન્ન’’ન્તિ ગહેત્વા તંસદિસાનં પહાનં, વુદ્ધિ ચ વુત્તા. વિપચ્ચિતું ઓકાસકરણવસેન ઉપ્પતિતં અતીતકમ્મઞ્ચ તતો ઉપ્પજ્જિતું આરદ્ધો અનાગતો વિપાકો ચ ‘‘ઓકાસકતુપ્પન્નો’’તિ વુત્તો. યં ઉપ્પન્નસદ્દેન વિનાપિ વિઞ્ઞાયમાનં ઉપ્પન્નં સન્ધાય ‘‘નાહં, ભિક્ખવે, સઞ્ચેતનિકાન’’ન્તિઆદિ (અ. નિ. ૧૦.૨૧૭, ૨૧૯) વુત્તં.

તેસૂતિ વિપસ્સનાય ભૂમિભૂતેસુ ખન્ધેસુ. અનુસયિતકિલેસાતિ અનુસયવસેન પવત્તા અપ્પહીના મગ્ગેન પહાતબ્બા કિલેસા અધિપ્પેતા. તેનાહ ‘‘અતીતા…પે… ન વત્તબ્બા’’તિ. તેસઞ્હિ અમ્બરુક્ખોપમાય વત્તમાનાદિતા ન વત્તબ્બા મગ્ગેન પહાતબ્બાનં તાદિસસ્સ વિભાગસ્સ અનુપ્પજ્જનતો. અપ્પહીનાવ હોન્તીતિ ઇમિના અપ્પહીનટ્ઠેન અનુસયટ્ઠોતિ દસ્સેતિ. ઇદં ભૂમિલદ્ધુપ્પન્નં નામાતિ ઇદં તેસુ ખન્ધેસુ ઉપ્પત્તિરહકિલેસજાતં તાય એવ ઉપ્પત્તિરહતાય ભૂમિલદ્ધુપ્પન્નં નામ, તેભૂમકભૂમિલદ્ધા નામ હોતીતિ અત્થો. તાસુ તાસુ ભૂમીસૂતિ મનુસ્સદેવાદિઅત્તભાવસઙ્ખાતેસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ. તસ્મિં તસ્મિં સન્તાને અનુપ્પત્તિઅનાપાદિતતાય અસમુગ્ઘાતિતા. એત્થ ચ લદ્ધભૂમિકં ભૂમિલદ્ધન્તિ વુત્તં અગ્ગિઆહિતો વિય.

ઓકાસકતુપ્પન્ન-સદ્દેપિ ચ ઓકાસો કતો એતેનાતિ ઓકાસો કતો એતસ્સાતિ ચ અત્થદ્વયેપિ કત-સદ્દસ્સ પરનિપાતો દટ્ઠબ્બો. આહતખીરરુક્ખો વિય નિમિત્તગ્ગાહવસેન અધિગ્ગહિતં આરમ્મણં, અનાહતખીરરુક્ખો વિય અવિક્ખમ્ભિતતાય અન્તોગધકિલેસં આરમ્મણં. નિમિત્તગ્ગાહકાવિક્ખમ્ભિતકિલેસા વા પુગ્ગલા આહતાનાહતખીરરુક્ખસદિસા. પુરિમનયેનેવાતિ અવિક્ખમ્ભિતુપ્પન્ને વિય ‘‘ઇમસ્મિં નામ ઠાને નુપ્પજ્જિસ્સન્તીતિ ન વત્તબ્બા. કસ્મા? અસમુગ્ઘાતિતત્તા’’તિ યોજેત્વા વિત્થારેતબ્બં.

વુત્તં પટિસમ્ભિદામગ્ગે. તત્થ ચ મગ્ગેન પહીનકિલેસાનમેવ તિધા નવત્તબ્બતં અપાકટં સુપાકટં કાતું અજાતફલરુક્ખો ઉપમાભાવેન આગતો. અતીતાદીનં અપ્પહીનતા દસ્સનત્થમ્પિ ‘‘જાતફલરુક્ખેન દીપેતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં. તત્થ યથા અચ્છિન્ને રુક્ખે નિબ્બત્તારહાનિ ફલાનિ છિન્ને અનુપ્પજ્જમાનાનિ ન કદાચિ સસભાવાનિ અહેસું હોન્તિ ભવિસ્સન્તિ ચાતિ તાનિ અતીતાદિભાવેન ન વત્તબ્બાનિ, એવં મગ્ગેન પહીનકિલેસા ચ દટ્ઠબ્બા. યથા છેદે અસતિ ફલાનિ ઉપ્પજ્જિસ્સન્તિ, સતિ ચ નુપ્પજ્જિસ્સન્તીતિ છેદસ્સ સાત્થકતા, એવં મગ્ગભાવનાય ચ સાત્થકતા યોજેતબ્બા.

તેપિ પજહતિયેવ કિલેસપ્પહાનેનેવ તેસમ્પિ અનુપ્પત્તિધમ્મતાપાદનતો. અભિસઙ્ખારવિઞ્ઞાણસ્સાતિ પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણસ્સ. ઉપાદિન્નઅનુપાદિન્નતોતિ ઉપાદિન્નખન્ધતો ચેવ કિલેસતો ચ. ઉપપત્તિવસેન વુટ્ઠાનં દસ્સેતુમાહ – ‘‘ભવવસેન પના’’તિઆદિ. યે સોતાપન્નસ્સ સત્ત ભવા અપ્પહીના, તતો પઞ્ચ ઠપેત્વા ઇતરે દ્વે ‘‘સુગતિભવેકદેસા’’તિ અધિપ્પેતા. સુગતિકામભવતોતિ સુગતિભવેકદેસભૂતકામભવતો. અરહત્તમગ્ગો રૂપારૂપભવતો વુટ્ઠાતિ ઉદ્ધમ્ભાગિયસંયોજનસમુગ્ઘાતભાવતો. યદિ અરહત્તમગ્ગો એવ અરિયમગ્ગો સિયા, સો એવ સબ્બકિલેસે પજહેય્ય, સબ્બભવેહિપિ વુટ્ઠહેય્ય. યસ્મા પન ઓધિસોવ કિલેસા પહીયન્તિ, તસ્મા હેટ્ઠિમહેટ્ઠિમમગ્ગેહિ પહીનાવસેસે કિલેસે સો પજહતિ, ઇતિ ઇમં સામત્થિયં સન્ધાય ‘‘સબ્બભવેહિ વુટ્ઠાતિયેવાતિપિ વદન્તી’’તિ વુત્તં. તથા હિ સો એવ ‘‘વજિરૂપમો’’તિ વુત્તો.

હોતુ તાવ વુત્તનયેન અનુપ્પન્નાનં અકુસલાનં અનુપ્પાદાય, ઉપ્પન્નાનં ઉપ્પન્નસદિસાનં પહાનાય અનુપ્પત્તિધમ્મતાપાદનાય મગ્ગભાવના, અથ મગ્ગક્ખણે કથં અનુપ્પન્નાનં કુસલાનં ઉપ્પાદાય ઉપ્પન્નાનઞ્ચ ઠિતિયા ભાવના હોતિ એકચિત્તક્ખણિકત્તા તસ્સાતિ ચોદેતિ, ઇતરો ‘‘મગ્ગપ્પવત્તિયાયેવા’’તિ પરિહારમાહ. મગ્ગો હિ કામઞ્ચેકચિત્તક્ખણિકો, તથારૂપો પનસ્સ પવત્તિવિસેસો, યં અનુપ્પન્ના કુસલા ધમ્મા સાતિસયં ઉપ્પજ્જન્તિ, ઉપ્પન્ના ચ સવિસેસં પારિપૂરિં પાપુણન્તિ. તેનાહ ‘‘મગ્ગો હી’’તિઆદિ. કિઞ્ચાપિ અરિયમગ્ગો વત્તમાનક્ખણે અનુપ્પન્નો નામ ન હોતિ, અનુપ્પન્નપુબ્બતં ઉપાદાય ઉપચારવસેન તથા વુચ્ચતીતિ દસ્સેતું ‘‘અનાગતપુબ્બં હી’’તિઆદિ વુત્તં. અયમેવાતિ અયં મગ્ગસ્સ યથાપચ્ચયપવત્તિ એવ ઠિતિ નામાતિ, મગ્ગસમઙ્ગી પુગ્ગલો મગ્ગમ્પિ ભાવેન્તો એવ તસ્સ ઠિતિયા ભાવેતીતિ વત્તું વટ્ટતિ.

ઉપસમમાનં ગચ્છતીતિ વિક્ખમ્ભનવસેન સમુચ્છેદવસેન કિલેસે ઉપસમેન્તં વત્તતિ. પુબ્બભાગિન્દ્રિયાનિ એવ વા અધિપ્પેતાનિ. તેનેવાહ ‘‘કિલેસૂપસમત્થં વા ગચ્છતી’’તિ.

૨૪૮. અધિમુચ્ચનટ્ઠેનાતિ (દી. નિ. ટી. ૨.૧૨૯; અ. નિ. ટી. ૩.૮.૬૬) અધિકં સવિસેસં મુચ્ચનટ્ઠેન, તેનાહ ‘‘સુટ્ઠુ મુચ્ચનટ્ઠો’’તિ. એતેન સતિપિ સબ્બસ્સપિ રૂપાવચરજ્ઝાનસ્સ વિક્ખમ્ભનવસેન પટિપક્ખતો વિમુત્તભાવે યેન ભાવનાવિસેસેન તં ઝાનં સાતિસયં પટિપક્ખતો વિમુચ્ચિત્વા પવત્તતિ, સો ભાવનાવિસેસો દીપિતો. ભવતિ હિ સમાનજાતિયુત્તોપિ ભાવનાવિસેસેન પવત્તિઆકારવિસેસો. યથા તં સદ્ધાવિમુત્તતો દિટ્ઠિપ્પત્તસ્સ, તથા પચ્ચનીકધમ્મેહિ સુટ્ઠુ વિમુત્તતાય એવ અનિગ્ગહિતભાવેન નિરાસઙ્કતાય અભિરતિવસેન સુટ્ઠુ અધિમુચ્ચનટ્ઠેનપિ વિમોક્ખો. તેનાહ ‘‘આરમ્મણે ચા’’તિઆદિ. અયં પનત્થોતિ અયં અધિમુચ્ચનત્થો પચ્છિમવિમોક્ખે નિરોધે નત્થિ. કેવલો વિમુત્તત્થો એવ તત્થ લબ્ભતિ, તં સયમેવ પરતો વક્ખતિ.

રૂપીતિ યેનાયં સસન્તતિપરિયાપન્નેન રૂપેન સમન્નાગતો, તં યસ્સ ઝાનસ્સ હેતુભાવેન વિસિટ્ઠં રૂપં હોતિ. યેન વિસિટ્ઠેન રૂપેન ‘‘રૂપી’’તિ વુચ્ચેય્ય રૂપી-સદ્દસ્સ અતિસયત્થદીપનતો, તદેવ સસન્તતિપરિયાપન્નરૂપનિમિત્તં ઝાનમિવ પરમત્થતો રૂપીભાવસાધકન્તિ દટ્ઠબ્બં. તેનાહ ‘‘અજ્ઝત્ત’’ન્તિઆદિ. રૂપજ્ઝાનં રૂપં ઉત્તરપદલોપેન. રૂપાનીતિ પનેત્થ પુરિમપદલોપો દટ્ઠબ્બો. તેન વુત્તં ‘‘નીલકસિણાદીનિ રૂપાની’’તિ.

અન્તોઅપ્પનાયં સુભન્તિ આભોગો નત્થીતિ ઇમિના પુબ્બાભોગવસેન અધિમુત્તિ સિયાતિ દસ્સેતિ. એવઞ્હેત્થ તથાવત્તબ્બતાપત્તિચોદના અનવકાસા હોતિ. યસ્મા સુવિસુદ્ધેસુ નીલાદીસુ વણ્ણકસિણેસુ તત્થ કતાધિકારાનં અભિરતિવસેન સુટ્ઠુ અધિમુત્તિ સિયા, તસ્મા અટ્ઠકથાયં તથા તતિયો વિમોક્ખો સંવણ્ણિતો. યસ્મા પન મેત્તાદિવસેન પવત્તમાના ભાવના સત્તે અપ્પટિકૂલતો દહતિ, તે સુભતો અધિમુચ્ચિત્વાવ પવત્તતિ, તસ્મા પટિસમ્ભિદામગ્ગે (પટિ. મ. ૧.૨૧૨) બ્રહ્મવિહારભાવના ‘‘સુભવિમોક્ખો’’તિ વુત્તા, તયિદં ઉભયમ્પિ તેન તેન પરિયાયેન વુત્તત્તા ન વિરુજ્ઝતીતિ દટ્ઠબ્બં.

સબ્બસોતિ અનવસેસતો. ન હિ ચતુન્નં અરૂપક્ખન્ધાનં એકદેસોપિ તત્થ અવસિટ્ઠોતિ. વિસ્સટ્ઠત્તાતિ યથાપરિચ્છિન્ને કાલે નિરોધિતત્તા. ઉત્તમો વિમોક્ખો નામ અરિયેહેવ સમાપજ્જિતબ્બતો, અરિયફલપરિયોસાનત્તા દિટ્ઠેવ ધમ્મે નિબ્બાનપ્પત્તિભાવતો ચ.

૨૪૯. અભિભવતીતિ અભિભુ (દી. નિ. ટી. ૨.૧૭૩; અ. નિ. ટી. ૩.૬.૬૧-૬૫) પરિકમ્મં, ઞાણં વા. અભિભુ આયતનં એતસ્સાતિ અભિભાયતનં, ઝાનં. અભિભવિતબ્બં વા આરમ્મણસઙ્ખાતં આયતનં એતસ્સાતિ અભિભાયતનં, ઝાનં. આરમ્મણાભિભવનતો અભિભુ ચ તં આયતનઞ્ચ યોગિનો સુખવિસેસાનં અધિટ્ઠાનભાવતો મનાયતનધમ્માયતનભાવતો ચાતિપિ સસમ્પયુત્તં ઝાનં અભિભાયતનં. તેનાહ ‘‘અભિભવનકારણાની’’તિઆદિ. તાનીતિ અભિભાયતનસઞ્ઞિતાનિ ઝાનાનિ. સમાપત્તિતો વુટ્ઠિતસ્સ આભોગો પુબ્બભાગભાવનાવસેન ઝાનક્ખણે પવત્તં અભિભવનાકારં ગહેત્વા પવત્તોતિ દટ્ઠબ્બો. પરિકમ્મવસેન અજ્ઝત્તં રૂપસઞ્ઞી, ન અપ્પનાવસેન. ન હિ પટિભાગનિમિત્તારમ્મણા અપ્પના અજ્ઝત્તવિસયા સમ્ભવતિ. તં પન અજ્ઝત્ત પરિકમ્મવસેન લદ્ધં કસિણનિમિત્તં અસુવિસુદ્ધમેવ હોતિ, ન બહિદ્ધા પરિકમ્મવસેન લદ્ધં વિય વિસુદ્ધં.

પરિત્તાનીતિ યથાલદ્ધાનિ સુપ્પસરાવમત્તાનિ. તેનાહ ‘‘અવડ્ઢિતાની’’તિ. પરિત્તવસેનેવાતિ વણ્ણવસેન આભોગે વિજ્જમાનેપિ પરિત્તવસેનેવ ઇદમભિભાયતનં વુત્તં. પરિત્તતા હેત્થ અભિભવનસ્સ કારણં. વણ્ણાભોગે સતિપિ અસતિપિ અભિભાયતનભાવના નામ તિક્ખપઞ્ઞસ્સેવ સમ્ભવતિ, ન ઇતરસ્સાતિ ‘‘ઞાણુત્તરિકો પુગ્ગલો’’તિ. અભિભવિત્વા સમાપજ્જતીતિ એત્થ અભિભવનં સમાપજ્જનઞ્ચ ઉપચારજ્ઝાનાધિગમસમનન્તરમેવ અપ્પનાઝાનુપ્પાદનન્તિ આહ ‘‘સહ નિમિત્તુપ્પાદેનેવેત્થ અપ્પનં પાપેતી’’તિ. સહ નિમિત્તુપ્પાદેનાતિ ચ અપ્પનાપરિવાસાભાવસ્સ લક્ખણવચનમેતં. યો ‘‘ખિપ્પાભિઞ્ઞો’’તિ વુચ્ચતિ, તતોપિ ઞાણુત્તરસ્સેવ અભિભાયતનભાવના. એત્થાતિ એતસ્મિં નિમિત્તે. અપ્પનં પાપેતીતિ ભાવના અપ્પનં નેતિ.

એત્થ ચ કેચિ ‘‘ઉપ્પન્ને ઉપચારજ્ઝાને તં આરબ્ભ યે હેટ્ઠિમન્તેન દ્વે તયો જવનવારા પવત્તન્તિ, તે ઉપચારજ્ઝાન પક્ખિકા એવ, તદનન્તરઞ્ચ ભવઙ્ગપરિવાસેન ઉપચારાસેવનાય ચ વિના અપ્પના હોતિ, સહ નિમિત્તુપ્પાદેનેવ અપ્પનં પાપેતી’’તિ વદન્તિ, તં તેસં મતિમત્તં. ન હિ પારિવાસિકપરિકમ્મેન અપ્પનાવારો ઇચ્છિતો, નાપિ મહગ્ગતપ્પમાણજ્ઝાનેસુ વિય ઉપચારજ્ઝાને એકન્તતો પચ્ચવેક્ખણા ઇચ્છિતબ્બા, તસ્મા ઉપચારજ્ઝાનાધિગમતો પરં કતિપયભવઙ્ગચિત્તાવસાને અપ્પનં પાપુણન્તો ‘‘સહ નિમિત્તુપ્પાદેનેવેત્થ અપ્પનં પાપેતી’’તિ વુત્તો. ‘‘સહ નિમિત્તુપ્પાદેના’’તિ ચ અધિપ્પાયિકમિદં વચનં, ન નીતત્થં, અધિપ્પાયો વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો.

ન અન્તોસમાપત્તિયં તદા તથારૂપસ્સ આભોગસ્સ અસમ્ભવતો, સમાપત્તિતો વુટ્ઠિતસ્સ આભોગો પુબ્બભાગભાવનાવસેન ઝાનક્ખણે પવત્તં અભિભવનાકારં ગહેત્વા પવત્તોતિ દટ્ઠબ્બં. અભિધમ્મટ્ઠકથાયં (ધ. સ. અટ્ઠ. ૨૦૪) પન ‘‘ઇમિના પનસ્સ પુબ્બભાગો કથિતો’’તિ વુત્તં. અન્તોસમાપત્તિયં તથા આભોગાભાવે કસ્મા ‘‘ઝાનસઞ્ઞાયપી’’તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘અભિભવ…પે… અત્થી’’તિ.

વડ્ઢિતપ્પમાણાનીતિ વિપુલપ્પમાણાનીતિ અત્થો, ન એકઙ્ગુલદ્વઙ્ગુલાદિવસેન વડ્ઢિતપ્પમાણાનીતિ તથા વડ્ઢનસ્સેવેત્થ અસમ્ભવતો. તેનાહ ‘‘મહન્તાની’’તિ.

રૂપે સઞ્ઞા રૂપસઞ્ઞા, સા અસ્સ અત્થીતિ રૂપસઞ્ઞી, ન રૂપસઞ્ઞી અરૂપસઞ્ઞી. સઞ્ઞાસીસેન ઝાનં વદતિ. રૂપસઞ્ઞાય અનુપ્પાદનમેવેત્થ અલાભિતા. બહિદ્ધાવ ઉપ્પન્નન્તિ બહિદ્ધાવત્થુસ્મિંયેવ ઉપ્પન્નં. અભિધમ્મે પન ‘‘અજ્ઝત્તં અરૂપસઞ્ઞી બહિદ્ધા રૂપાનિ પસ્સતિ પરિત્તાનિ સુવણ્ણદુબ્બણ્ણાનિ, અપ્પમાણાનિ સુવણ્ણદુબ્બણ્ણાની’’તિ એવં ચતુન્નં અભિભાયતનાનં આગતત્તા અભિધમ્મટ્ઠકથાયં (ધ. સ. અટ્ઠ. ૨૦૪) ‘‘કસ્મા પન યથા સુત્તન્તે – ‘અજ્ઝત્તં રૂપસઞ્ઞી એકો બહિદ્ધા રૂપાનિ પસ્સતિ પરિત્તાની’તિઆદિ વુત્તં, એવં અવત્વા ઇધ ચતૂસુપિ અભિભાયતનેસુ અજ્ઝત્તં અરૂપસઞ્ઞિતાવ વુત્તા’’તિ ચોદનં કત્વા ‘‘અજ્ઝત્તરૂપાનં અનભિભવનીયતો’’તિ કારણં વત્વા ‘‘તત્થ વા હિ ઇધ વા બહિદ્ધારૂપાનેવ અભિભવિતબ્બાનિ, તસ્મા તાનિ નિયમતો વત્તબ્બાનીતિ તત્રાપિ ઇધાપિ વુત્તાનિ. ‘અજ્ઝત્તં અરૂપસઞ્ઞી’તિ ઇદં પન સત્થુ દેસનાવિલાસમત્તમેવા’’તિ વુત્તં.

એત્થ ચ વણ્ણાભોગરહિતાનિ સહિતાનિ ચ સબ્બાનિ ‘‘પરિત્તાનિ સુવણ્ણદુબ્બણ્ણાની’’તિ વુત્તાનિ, તથા ‘‘અપ્પમાણાની’’તિ દટ્ઠબ્બાનિ. અત્થિ હિ એસો પરિયાયો ‘‘પરિત્તાનિ અભિભુય્ય તાનિ ચે કદાચિ વણ્ણવસેન આભુજિતાનિ હોન્તિ સુવણ્ણદુબ્બણ્ણાનિ અભિભુય્યા’’તિ. પરિયાયકથા હિ સુત્તન્તદેસનાતિ. અભિધમ્મે પન નિપ્પરિયાયદેસનત્તા વણ્ણાભોગરહિતાનિ વિસું વુત્તાનિ, તથા સહિતાનિ. અત્થિ હિ ઉભયત્થ અભિભવનપરિયાયોતિ ‘‘અજ્ઝત્તં રૂપસઞ્ઞી’’તિઆદિના પઠમદુતિયઅભિભાયતનેસુ પઠમવિમોક્ખો, તતિયચતુત્થાભિભાયતનેસુ દુતિયવિમોક્ખો, વણ્ણાભિભાયતનેસુ તતિયવિમોક્ખો ચ અભિભવનપ્પવત્તિતો સઙ્ગહિતો, અભિધમ્મે પન નિપ્પરિયાયદેસનત્તા વિમોક્ખાભિભાયતનાનિ અસઙ્કરતો દસ્સેતું વિમોક્ખે વજ્જેત્વા અભિભાયતનાનિ કથિતાનિ, સબ્બાનિ ચ વિમોક્ખકિચ્ચાનિ ઝાનાનિ વિમોક્ખદેસનાયં વુત્તાનિ. તદેતં ‘‘અજ્ઝત્તં રૂપસઞ્ઞી’’તિ આગતસ્સ અભિભાયતનદ્વયસ્સ અભિધમ્મે અભિભાયતનેસુ અવચનતો ‘‘રૂપી રૂપાનિ પસ્સતી’’તિઆદીનઞ્ચ સબ્બવિમોક્ખકિચ્ચસાધારણવચનભાવતો વવત્થાનં કતન્તિ વિઞ્ઞાયતિ.

‘‘અજ્ઝત્તરૂપાનં અનભિભવનીયતો’’તિ ઇદં અભિધમ્મે કત્થચિપિ ‘‘અજ્ઝત્તં રૂપાનિ પસ્સતી’’તિ અવત્વા સબ્બત્થ યં વુત્તં ‘‘બહિદ્ધારૂપાનિ પસ્સતી’’તિ, તસ્સ કારણવચનં. તેન યં અઞ્ઞહેતુકં, તં તેન હેતુના વુત્તં, યં પન દેસનાવિલાસહેતુકં અજ્ઝત્તં અરૂપસઞ્ઞિતાય એવ અભિધમ્મે વચનં, ન તસ્સ અઞ્ઞં કારણં મગ્ગિતબ્બન્તિ દસ્સેતિ. અજ્ઝત્તરૂપાનં અનભિભવનીયતા ચ તેસં બહિદ્ધારૂપાનં વિય અવિભૂતત્તા, દેસનાવિલાસો ચ યથાવુત્તવવત્થાનવસેન વેદિતબ્બો, વેનેય્યજ્ઝાસયવસેન વિજ્જમાનપરિયાયકથનભાવતો. ‘‘સુવણ્ણદુબ્બણ્ણાની’’તિ એતેનેવ સિદ્ધત્તા નીલાદિઅભિભાયતનાનિ ન વત્તબ્બાનીતિ ચે? ન, નીલાદીસુ કતાધિકારાનં નીલાદિભાવસ્સેવ અભિભવનકારણત્તા. ન હિ તેસં પરિસુદ્ધાપરિસુદ્ધવણ્ણાનં પરિત્તતા તદપ્પમાણતા વા અભિભવનકારણં, અથ ખો નીલાદિભાવો એવાતિ. એતેસુ ચ પરિત્તાદિકસિણરૂપેસુ યં ચરિતસ્સ ઇમાનિ અભિભાયતનાનિ ઇજ્ઝન્તિ, તં દસ્સેતું ‘‘ઇમેસુ પના’’તિઆદિ વુત્તં.

સબ્બસઙ્ગાહિકવસેનાતિ સકલનીલવણ્ણનીલનિદસ્સનનીલનિભાસાનં સાધારણવસેન. વણ્ણવસેનાતિ સભાવવણ્ણવસેન. નિદસ્સનવસેનાતિ પસ્સિતબ્બતાવસેન. ઓભાસવસેનાતિ સપ્પભાસતાય અવભાસનવસેન. ઉમાપુપ્ફન્તિ અતસિપુપ્ફં. નીલમેવ હોતિ વણ્ણસઙ્કરાભાવતો. બારાણસિયં ભવન્તિ બારાણસિયં સમુટ્ઠિતં.

તે ધમ્મેતિ તે સતિપટ્ઠાનાદિધમ્મે ચેવ અટ્ઠવિમોક્ખધમ્મે ચ. ચિણ્ણવસીભાવાયેવ તત્થ અભિવિસિટ્ઠાય પઞ્ઞાય પરિયોસાનુત્તરં સતં ગતા અભિઞ્ઞાવોસાનપારમિપ્પત્તા.

૨૫૦. સકલટ્ઠેનાતિ (દી. નિ. ટી. ૩.૩૪૬; અ. નિ. ટી. ૩.૧૦.૨૫) સકલભાવેન, અસુભનિમિત્તાદીસુ વિય એકદેસે અટ્ઠત્વા અનવસેસતો ગહેતબ્બટ્ઠેનાતિ અત્થો. યથા ખેત્તં સસ્સાનં ઉપ્પત્તિટ્ઠાનં વડ્ઢિટ્ઠાનઞ્ચ, એવમેવ તંતંસમ્પયુત્તધમ્માનન્તિ આહ ‘‘ખેત્તટ્ઠેના’’તિ. પરિચ્છિન્દિત્વાતિ ઇદં ઉદ્ધં અધો તિરિયન્તિ યોજેતબ્બં. પરિચ્છિન્દિત્વા એવ હિ સબ્બત્થ કસિણં વડ્ઢેતબ્બં. તેન તેન કારણેનાતિ ઉપરિઆદીસુ તેન તેન કસિણેન. યથા કિન્તિ આહ – ‘‘આલોકમિવ રૂપદસ્સનકામો’’તિ, યથા દિબ્બચક્ખુના ઉદ્ધં ચે રૂપં દટ્ઠુકામો, ઉદ્ધં આલોકં પસારેતિ, અધો ચે, અધો, સમન્તતો ચે રૂપં દટ્ઠુકામો, સમન્તતો આલોકં પસારેતિ, એવં સબ્બકસિણન્તિ અત્થો. એકસ્સાતિ પથવીકસિણાદીસુ એકેકસ્સ. અઞ્ઞભાવાનુપગમનત્થન્તિ અઞ્ઞકસિણભાવાનુપગમનદીપનત્થં, અઞ્ઞસ્સ વા કસિણભાવાનુપગમનદીપનત્થં. ન હિ અઞ્ઞેન પસારિતકસિણં તતો અઞ્ઞેન પસારિતકસિણભાવં ઉપગચ્છતિ, એવમ્પિ નેસં અઞ્ઞકસિણસમ્ભેદાભાવો વેદિતબ્બો. ન અઞ્ઞં પથવીઆદિ. ન હિ ઉદકેન ઠિતટ્ઠાને સસમ્ભારપથવી અત્થિ. અઞ્ઞકસિણસમ્ભેદોતિ આપોકસિણાદિના સઙ્કરો. સબ્બત્થાતિ સબ્બેસુ સેસકસિણેસુ. એકદેસે અટ્ઠત્વા અનવસેસફરણં પમાણસ્સ અગ્ગહણતો અપ્પમાણં. તેનેવ હિ નેસં કસિણસમઞ્ઞા. તથા હિ ‘‘તઞ્હી’’તિઆદિમાહ. તત્થ ચેતસા ફરન્તોતિ ભાવનાચિત્તેન આરમ્મણં કરોન્તો. ભાવનાચિત્તઞ્હિ કસિણં પરિત્તં વા વિપુલં વા સકલમેવ મનસિ કરોતિ.

કસિણુગ્ઘાટિમાકાસે પવત્તં વિઞ્ઞાણં ફરણઅપ્પમાણવસેન ‘‘વિઞ્ઞાણકસિણ’’ન્તિ વુત્તં. તથા હિ તં ‘‘વિઞ્ઞાણ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. કસિણવસેનાતિ ઉગ્ઘાટિતકસિણવસેન કસિણુગ્ઘાટિમાકાસે ઉદ્ધંઅધોતિરિયતા વેદિતબ્બા. યત્તકઞ્હિ ઠાનં કસિણં પસારિતં, તત્તકં આકાસભાવનાવસેન આકાસં હોતીતિ. એવં યત્તકં ઠાનં આકાસં હુત્વા ઉપટ્ઠિતં, તત્તકં આકાસમેવ હુત્વા વિઞ્ઞાણસ્સ પવત્તનતો આગમનવસેન વિઞ્ઞાણકસિણેપિ ઉદ્ધંઅધોતિરિયતા વુત્તાતિ ‘‘કસિણુગ્ઘાટિમાકાસવસેન તત્થ પવત્તવિઞ્ઞાણે ઉદ્ધંઅધોતિરિયતા વેદિતબ્બા’’તિ આહ.

૨૫૨. વુત્તોયેવ વમ્મિકસુત્તે. નિસ્સિતઞ્ચ છવત્થુનિસ્સિતત્તા વિપસ્સનાઞાણસ્સ. પટિબદ્ધઞ્ચ તેન વિના અપ્પવત્તનતો કાયસઞ્ઞિતાનં રૂપધમ્માનં આરમ્મણકરણતો ચ. સુટ્ઠુ ભાતિ ઓભાસતીતિ વા સુભો. કુરુવિન્દજાતિઆદિજાતિવિસેસોપિ મણિ આકરપારિસુદ્ધિમૂલકો એવાતિ આહ ‘‘સુપરિસુદ્ધઆકરસમુટ્ઠિતો’’તિ. દોસનીહરણવસેન પરિકમ્મનિપ્ફત્તીતિ આહ ‘‘સુટ્ઠુ કતપરિકમ્મો અપનીતપાસાણસક્ખરો’’તિ. ધોવનવેધનાદીહીતિ ચતૂસુ પાસાણેસુ ધોવનેન ચેવ કાળકાદિઅપહરણત્થાય સુત્તેન આવુનનત્થાય ચ વિજ્ઝનેન. તાપસણ્હકરણાદીનં સઙ્ગહો આદિ-સદ્દેન. વણ્ણસમ્પત્તિન્તિ સુત્તસ્સ વણ્ણસમ્પત્તિં.

મણિ વિય કરજકાયો પચ્ચવેક્ખિતબ્બતો. આવુતસુત્તં વિય વિપસ્સનાઞાણં અનુપવિસિત્વા ઠિતત્તા. ચક્ખુમા પુરિસો વિય વિપસ્સનાલાભી ભિક્ખુ સમ્મદેવ તસ્સ દસ્સનતો. તદારમ્મણાનન્તિ રૂપધમ્મારમ્મણાનં. ફસ્સપઞ્ચમકચિત્તચેતસિકગ્ગહણેન ગહિતધમ્માપિ વિપસ્સનાચિત્તુપ્પાદપરિયાપન્ના એવાતિ વેદિતબ્બં. એવઞ્હિ તેસં વિપસ્સનાઞાણગતિકત્તા ‘‘આવુતસુત્તં વિય વિપસ્સનાઞાણ’’ન્તિ વચનં અવિરોધિતં હોતિ.

ઞાણસ્સાતિ પચ્ચવેક્ખણઞાણસ્સ. યદિ એવં ઞાણસ્સ વસેન વત્તબ્બં, ન પુગ્ગલસ્સાતિ આહ ‘‘તસ્સ પના’’તિઆદિ. મગ્ગસ્સ અનન્તરં, તસ્મા લોકિયાભિઞ્ઞાનં પરતો છટ્ઠાભિઞ્ઞાય પુરતો વત્તબ્બં વિપસ્સનાઞાણં. એવં સન્તેપીતિ યદિપાયં ઞાણાનુપુબ્બટ્ઠિતિ, એવં સન્તેપિ એતસ્સ અન્તરા વારો નત્થીતિ પઞ્ચસુ લોકિયાભિઞ્ઞાસુ કથિતાસુ આકઙ્ખેય્યસુત્તાદીસુ (મ. નિ. ૧.૬૪ આદયો) વિય છટ્ઠાભિઞ્ઞા કથેતબ્બાતિ એતસ્સ અનભિઞ્ઞાલક્ખણસ્સ વિપસ્સનાઞાણસ્સ તાસં અન્તરા વારો ન હોતિ, તસ્મા તત્થ અવસરાભાવતો ઇધેવ રૂપાવચરચતુત્થજ્ઝાનાનન્તરમેવ દસ્સિતં વિપસ્સનાઞાણં. યસ્મા ચાતિ ચ-સદ્દો સમુચ્ચયત્થો. તેન ન કેવલં તદેવ, અથ ખો ઇદમ્પિ કારણં વિપસ્સનાઞાણસ્સ ઇધેવ દસ્સનેતિ ઇમમત્થં દીપેતિ. દિબ્બેન ચક્ખુના ભેરવરૂપં પસ્સતોતિ એત્થ ઇદ્ધિવિધઞાણેન ભેરવં રૂપં નિમ્મિનિત્વા ચક્ખુના પસ્સતોતિ વત્તબ્બં, એવમ્પિ અભિઞ્ઞાલાભિનો અપરિઞ્ઞાણવત્થુકસ્સ ભયસન્તાસો ઉપ્પજ્જતિ ઉચ્ચવાલિકવાસીમહાનાગત્થેરસ્સ વિય. ઇધાપીતિ ઇમસ્મિં વિપસ્સનાઞાણેપિ, ન સતિપટ્ઠાનાદીસુ એવાતિ અધિપ્પાયો.

૨૫૩. મનોમયિદ્ધિયં ચિણ્ણવસિતાય અભિઞ્ઞા વોસાનપારમિપ્પત્તતા વેદિતબ્બાતિ યોજના. મનેન નિબ્બત્તન્તિ અભિઞ્ઞામનેન નિબ્બત્તિતં. તં સદિસભાવદસ્સનત્થમેવાતિ સણ્ઠાનતોપિ વણ્ણતોપિ અવયવવિસેસતોપિ સદિસભાવદસ્સનત્થમેવ. સજાતિયં ઠિતો, ન નાગિદ્ધિયા અઞ્ઞજાતિરૂપો. સુપરિકમ્મકતમત્તિકાદયો વિય ઇદ્ધિવિધઞાણં વિકુબ્બનકિરિયાય નિસ્સયભાવતો.

૨૫૫. અપ્પકસિરેનેવાતિ અકિચ્છેનેવ.

૨૫૬. મન્દો ઉત્તાનસેય્યકદારકોપિ ‘‘દહરો’’તિ વુચ્ચતીતિ તતો વિસેસનત્થં ‘‘યુવા’’તિ વુત્તં. યુવાપિ કોચિ અનિચ્છનતો અમણ્ડનસીલો હોતીતિ તતો વિસેસનત્થં ‘‘મણ્ડનકજાતિકો’’તિ વુત્તં. તેન વુત્તં ‘‘યુવાપી’’તિઆદિ. કાળતિલપ્પમાણા બિન્દવો કાળતિલકાનિ. નાતિકમ્માસતિલપ્પમાણા બિન્દવો તિલકાનિ. વઙ્કં નામ પિયઙ્ગં. યોબ્બનપીળકાદયો મુખદૂસિપીળકા. મુખગતો દોસો મુખદોસો, લક્ખણવચનઞ્ચેતં મુખે અદોસસ્સપિ પાકટભાવસ્સ અધિપ્પેતત્તા. યથા વા મુખે દોસો, એવં મુખે અદોસોપિ મુખદોસો સરલોપેન, મુખદોસો ચ મુખદોસો ચ મુખદોસોતિ એકસેસનયેનપેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. એવઞ્હિ પરેસં સોળસવિધં ચિત્તં પાકટં હોતીતિ વચનં સમત્થિતં હોતિ.

૨૫૯. પટિપદાવસેનાતિ યથારહં સમથવિપસ્સનામગ્ગપટિપદાવસેન. અટ્ઠસુ કોટ્ઠાસેસૂતિ સતિપટ્ઠાનાદીસુ બોધિપક્ખિયધમ્મકોટ્ઠાસેસુ, વિમોક્ખકોટ્ઠાસેસુ વાતિ ઇમેસુ અટ્ઠસુ કોટ્ઠાસેસુ. સેસેસૂતિ વુત્તાવસેસેસુ અભિભાયતનકોટ્ઠાસાદીસુ. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

મહાસકુલુદાયિસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

૮. સમણમુણ્ડિકાપુત્તસુત્તવણ્ણના

૨૬૦. ઉગ્ગહિતુન્તિ સિક્ખિતું. ઉગ્ગાહેતુન્તિ સિક્ખાપેતું, પાઠતો અત્તના યથાઉગ્ગહિતમત્થં તબ્બિભાવનત્થાય ઉચ્ચારણવસેન પરેસં ગાહેતુન્તિ અત્થો. સમયન્તિ દિટ્ઠિં. સા હિ સંયોજનભાવતો સમેતિ સમ્બન્ધા એતિ પવત્તતિ, દળ્હગ્ગહણભાવતો વા સંયુત્તા અયન્તિ પવત્તન્તિ સત્તા યથાભિનિવેસં એતેનાતિ સમયોતિ વુચ્ચતિ. દિટ્ઠિસંયોજનેન હિ સત્તા અતિવિય બજ્ઝન્તીતિ. સૂરિયસ્સ ઉગ્ગમનતો અત્થઙ્ગમા અયં એત્તકો કાલો રત્તન્ધકારવિધમનતો દિવા નામ, તસ્સ પન મજ્ઝિમપહારસઞ્ઞિતો કાલો સમુજ્જલિતપભાતેજદહનભાવેન દિવા નામ. તેનાહ ‘‘દિવસસ્સપિ દિવાભૂતે’’તિ. પટિસંહરિત્વાતિ નિવત્તેત્વા. એવં ચિત્તસ્સ પટિસંહરણં નામ ગોચરક્ખેત્તે ઠપનન્તિ આહ ‘‘ઝાનરતિસેવનવસેન એકીભાવં ગતો’’તિ. એતેન કાયવિવેકપુબ્બકં ચિત્તવિવેકમાહ. સીલાદિગુણવિસેસયોગતો મનસા સમ્ભાવનીયા, તે પન યસ્મા અત્તનો સીલાદિગુણેહિ વિઞ્ઞૂનં મનાપા હોન્તિ (કિલેસઅનિગ્ગહસ્સ પઞ્ચપસાદાયત્તત્તા,) તસ્મા આહ ‘‘મનવડ્ઢનકાન’’ન્તિઆદિ. તત્થ ઉન્નમતીતિ ઉદગ્ગં હોતિ. વડ્ઢતીતિ સદ્ધાવસેન વડ્ઢતિ. તેનાહ ભગવા – ‘‘અનુસ્સરણમ્પહં, ભિક્ખવે, તેસં ભિક્ખૂનં બહૂપકારં વદામી’’તિ (ઇતિવુ. ૧૦૪; સં. નિ. ૫.૧૮૪).

૨૬૧. પઞ્ઞપેમીતિ પજાનનભાવેન ઞાપેમિ તથા વવત્થપેમિ. તેનાહ ‘‘દસ્સેમિ ઠપેમી’’તિ. પરિપુણ્ણકુસલન્તિ સબ્બસો પુણ્ણકુસલધમ્મં, ઉત્તમકુસલન્તિ ઉત્તમભાવં સેટ્ઠભાવં પત્તકુસલધમ્મં. અયોજ્ઝન્તિ વાદયુદ્ધેન અયોધનીયં, વાદયુદ્ધં હોતુ, તેન પરાજયો ન હોતીતિ દસ્સેતિ, તેનાહ ‘‘વાદયુદ્ધેના’’તિઆદિ. સંવરપ્પહાનન્તિ પઞ્ચસુ સંવરેસુ યેન કેનચિ સંવરેન સંવરલક્ખણં પહાનં. પટિસેવનપ્પહાનં વાતિ વા-સદ્દેન પરિવજ્જનપ્પહાનાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. સેસપદેસૂતિ ‘‘ન ભાસતી’’તિઆદીસુ પદેસુ. એસેવ નયોતિ ઇમિના ‘‘અભાસનમત્તમેવ વદતી’’તિ એવમાદિં અતિદિસતિ.

નાભિનન્દીતિ ન સમ્પટિચ્છિ. સાસને તિણ્ણં દુચ્ચરિતાનં મિચ્છાજીવસ્સ વિવજ્જનં વણ્ણીયતિ, અયઞ્ચ એવં કથેતિ, તસ્મા સાસનસ્સ અનુલોમં વિય વદતિ, વદન્તો ચ સમ્માસમ્બુદ્ધે ધમ્મે ચસ્સ અપ્પસાદં ન દસ્સેતિ, તસ્મા પસન્નકારમ્પિ વદતીતિ મઞ્ઞમાનો તસ્સ વાદં ન પટિસેધેતિ.

૨૬૨. યથા તસ્સ વચનં, એવં સન્તેતિ યથા તસ્સ પરિબ્બાજકસ્સ વચનં, એવં સમણભાવે સન્તે લબ્ભમાને. મયં પન એવં ન વદામાતિ એતેન સમણભાવો નામ એવં ન હોતીતિ દસ્સેતિ. યો હિ ધમ્મો યાદિસો, તથેવ તં બુદ્ધા દીપેન્તિ. વિસેસઞાણં ન હોતીતિ કાયવિસેસવિસયઞાણં તસ્સ તદા નત્થિ, યતો પરકાયે ઉપક્કમં કરેય્યાતિ દસ્સેતિ, તસ્સ પન તત્થ વિસેસઞાણમ્પિ નત્થેવાતિ. યસ્મા કાયપટિબદ્ધં કાયકમ્મં, તસ્મા તં નિવત્તેન્તો આહ ‘‘અઞ્ઞત્ર ફન્દિતમત્તા’’તિ. કિલેસસહગતચિત્તેનેવાતિ દુક્ખસમ્ફસ્સસ્સ અસહનનિમિત્તેન દોમનસ્સસહગતચિત્તેનેવ. દુતિયવારેપિ એસેવ નયો. જિઘચ્છાપિપાસદુક્ખસ્સ અસહનનિમિત્તેન દોમનસ્સેનેવ. વિકૂજિતમત્તાતિ એત્થ વિરૂપં કૂજિતં વિકૂજિતં પુબ્બેનિવાસસન્નિસ્સયં ઉપયં, તં પનેત્થ રોદનહસનસમુટ્ઠાપકચિત્તસહગતન્તિ દોસસહગતં લોભસહગતઞ્ચાતિ દટ્ઠબ્બં. ચિત્તન્તિ કુસલચિત્તં. અકુસલચિત્તં પન અતીતારમ્મણં પવત્તતીતિ વત્તબ્બમેવ નત્થિ. સરિત્વાતિ યાવ ન સતિસણ્ઠાપના ધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તિ, તાવ સુપિનન્તે અનુભૂતં વિય દુક્ખં સરિત્વા રોદન્તિ. હસન્તીતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. અયઞ્ચ નયો યે લદ્ધસુખારમ્મણા હુત્વા ગહિતપટિસન્ધિકા માતુકુચ્છિતોપિ સુખેનેવ નિક્ખમન્તિ, તેસં વસેન વુત્તોતિ દટ્ઠબ્બો. પાયન્તિયાતિ અત્તનો જનપદદેસરૂપેન પાયન્તિયા. અયમ્પીતિ આજીવોપિ માતુ અઞ્ઞવિહિતકાલે ચ લોકસ્સાદવસેન કિલેસસહગતચિત્તેનેવ હોતિ.

૨૬૩. સમધિગય્હાતિ સમ્મા અધિગતભાવેન ગહેત્વા અભિભવિત્વા વિસેસેત્વા વિસિટ્ઠો હુત્વા. ખીણાસવં સન્ધાયાતિ બ્યતિરેકવસેન ખીણાસવં સન્ધાય. અયઞ્હેત્થ અત્થો – ખીણાસવમ્પિ સોતાપન્નકુસલં પઞ્ઞપેતિ સેક્ખભૂમિયં ઠિતત્તા. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો.

તીણિ પદાનિ નિસ્સાયાતિ ન કાયેન પાપકં કમ્મં કરોતિ, ન પાપકં વાચં ભાસતિ, ન પાપકં આજીવં આજીવતીતિ ઇમાનિ તીણિ પદાનિ નિસ્સાય કુસલસીલમૂલકા ચ અકુસલસીલમૂલકા ચાતિ દ્વે પઠમચતુક્કા ઠપિતા. એકં પદં નિસ્સાયાતિ ન પાપકં સઙ્કપ્પં સઙ્કપ્પેતીતિ ઇમં એકપદં નિસ્સાય કુસલસઙ્કપ્પમૂલકા અકુસલસઙ્કપ્પમૂલકા ચાતિ ઇમે દ્વે પચ્છિમચતુક્કા ઠપિતા.

૨૬૪. વિચિકિચ્છુદ્ધચ્ચસહગતચિત્તદ્વયમ્પિ વટ્ટતિ બલવતા મોહેન સમન્નાગતત્તા. તથા હિ તાનિ ‘‘મોમૂહચિત્તાની’’તિ વુચ્ચન્તિ.

કુહિન્તિ કિંનિમિત્તં. કતરંઠાનં પાપુણિત્વાતિ કિં કારણં આગમ્મ. એત્થેતેતિ એત્થાતિ કાયવચીમનોસુચરિતભાવનાસાજીવનિપ્ફત્તિયં. સા પન હેટ્ઠિમકોટિયા સોતાપત્તિફલેન દીપેતબ્બાતિ આહ ‘‘સોતાપત્તિફલે ભુમ્મ’’ન્તિ. યસ્મા આજીવટ્ઠમકં અવસિટ્ઠઞ્ચ સીલં પાતિમોક્ખસંવરસીલસ્સ ચ પારિસુદ્ધિપાતિમોક્ખાધિગમેન સોતાપત્તિફલપ્પત્તિયા સિદ્ધો હોતીતિ આહ – ‘‘પાતિમોક્ખ…પે… નિરુજ્ઝતી’’તિ. ‘‘સુખસીલો દુક્ખસીલો’’તિઆદીસુ વિય પકતિઅત્થસીલસદ્દં ગહેત્વા વુત્તં ‘‘અકુસલસીલ’’ન્તિઆદિ.

૨૬૫. કામાવચરકુસલચિત્તમેવ વુત્તં સમ્પત્તસમાદાનવિરતિપુબ્બકસ્સ સીલસ્સ અધિપ્પેતત્તા. તેનાહ – ‘‘એતેન હિ કુસલસીલં સમુટ્ઠાતી’’તિ.

સીલવાતિ એત્થ વા-સદ્દો પાસંસત્થોવ વેદિતબ્બોતિ આહ ‘‘સીલસમ્પન્નો હોતી’’તિ. યો સીલમત્તે પતિટ્ઠિતો, ન સમાધિપઞ્ઞાસુ, સો સીલમયધમ્મપૂરિતતાય સીલમયો. તેનાહ ‘‘અલમેત્તાવતા’’તિઆદિ. યત્થાતિ યસ્સં ચેતોવિમુત્તિયં પઞ્ઞાવિમુત્તિયઞ્ચ. તદુભયઞ્ચ યસ્મા અરહત્તફલે સઙ્ગહિતં, તસ્મા વુત્તં ‘‘અરહત્તફલે ભુમ્મ’’ન્તિ. અસેસં નિરુજ્ઝતિ સુખવિપાકભાવસ્સ સબ્બસો પટિપ્પસ્સમ્ભનતો.

૨૬૬. કામપટિસંયુત્તા સઞ્ઞા કામસઞ્ઞા. સેસેસુપિ એસેવ નયો. ઇતરા દ્વેતિ બ્યાપાદવિહિંસાસઞ્ઞા.

અનાગામિફલપઠમજ્ઝાનન્તિ અનાગામિફલસહગતં પઠમજ્ઝાનં. એત્થાતિ યથાવુત્તે પઠમજ્ઝાને. એત્થ ચ ઉજુવિપચ્ચનીકેન પટિપક્ખપ્પહાનં સાતિસયન્તિ પઠમજ્ઝાનગ્ગહણં. તેનાહ ‘‘અપરિસેસા નિરુજ્ઝન્તી’’તિ. નેક્ખમ્મસઞ્ઞાનં કામાવચરચિત્તસહગતતા તસ્સ સીલસ્સ સમુટ્ઠાનતા ચ સમ્પયુત્તનયેન વેદિતબ્બા.

૨૬૭. કુસલસઙ્કપ્પનિરોધદુતિયજ્ઝાનિકઅરહત્તફલઅકુસલસઙ્કપ્પનિરોધ- પઠમજ્ઝાનિકઅનાગામિફલગ્ગહણેન સમણો દસ્સિતો. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.