૭. મહાસકુલુદાયિસુત્તવણ્ણના

૨૩૭. અભિઞ્ઞાતાતિ એદિસો એદિસો ચાતિ અભિલક્ખણવસેન ઞાતા. અપ્પસદ્દસ્સ વિનીતો, અપ્પસદ્દતાય મન્દભાણિતાય વિનીતોતિ ચ અપ્પસદ્દવિનીતોતિ વુચ્ચમાને અઞ્ઞેન વિનીતભાવો દીપિતો હોતિ, ભગવા પન સયમ્ભુઞાણેન સયમેવ વિનીતો. તસ્મા પાળિયં ‘‘અપ્પસદ્દવિનીતો’’તિ ન વુત્તં. તેનાહ ‘‘ન હિ ભગવા અઞ્ઞેન વિનીતો’’તિ.

૨૩૮. હિય્યોદિવસં ઉપાદાય તતો આસન્નાનિ કતિપયાનિ દિવસાનિ પુરિમાનિ નામ હોન્તિ, પુરિમાનીતિ ચ પુબ્બકાનિ, અતીતાનીતિ અત્થો. તતો પરન્તિ યથા વુત્તઅતીતદિવસતો અનન્તરં પરં પુરિમતરં અતિસયેન પુરિમત્તા. ઇતિ ઇમેસુ દ્વીસુ પવત્તિતો યથાક્કમં પુરિમપુરિમતરભાવો, એવં સન્તેપિ યદેત્થ ‘‘પુરિમતર’’ન્તિ વુત્તં, તતો પભુતિ યં યં ઓરં, તં તં પરં, યં યં પરં, તં તં ‘‘પુરિમતર’’ન્તિ વુત્તં હોતિ. કુતૂહલયુત્તા સાલા કુતૂહલસાલા યથા ‘‘આજઞ્ઞરથો’’તિ. ઇમે દસ્સનાદયો.

અયથાભૂતગુણેહીતિ અયથાભૂતં મિચ્છાદીપિતઅત્થમત્તેનેવ ઉગ્ઘોસિતગુણેહિ સમુગ્ગતો ઘોસિતો. તરન્તિ અતિક્કમન્તિ એતેનાતિ તિત્થં, અગ્ગમગ્ગો. દિટ્ઠિગતિકમગ્ગો પન અયથાભૂતોપિ તેસં તથા વિતરણં ઉપાદાય તિત્થન્તિ વોહરીયતીતિ તં કરોન્તા તિત્થકરા. ઓસરતીતિ પવિસતિ.

૨૩૯. સહિતન્તિ પુબ્બાપરાવિરુદ્ધં. ન કિઞ્ચિ જાતન્તિ પટિઞ્ઞાદોસહેતુદોસઉદાહરણદોસદુટ્ઠદોસતાય ન કિઞ્ચિ જાતં. તેનાહ ‘‘આરોપિતો તે વાદો’’તિ. વદન્તિ તેન પરિભાસન્તીતિ વાદો દોસો. સભાવક્કોસેનાતિ સભાવતો પવત્તકોટ્ઠાસેન.

૨૪૦. પીળેય્યાતિ મધુભણ્ડેન સહ ભાજને પીળેત્વા દદેય્ય. સબ્રહ્મચારીહિ સમ્પયોજેત્વાતિ સહધમ્મિકેહિ વિહેઠનપયોગં કત્વા, તેનાહ ‘‘વિવાદં કત્વા’’તિ.

૨૪૧. ઇતરીતરેનાતિ પણીતતો ઇતરેન. તેનાહ ‘‘લામકલામકેના’’તિ.

૨૪૨. ભત્તકોસકેનાતિ કોસકભત્તેન, ખુદ્દકસરાવભત્તકેનાતિ અત્થો. બેલુવમત્તભત્તાહારાતિ બિલ્લપમાણભત્તભોજના. ઓટ્ઠવટ્ટિયાતિ મુખવટ્ટિયા. સબ્બાકારેનેવાતિ સબ્બપ્પકારેનેવ. અનપ્પાહારોતિ ન વત્તબ્બો કદાચિ અપ્પાહારોતિ કત્વા. તત્થ અતિવિય અઞ્ઞેહિ અવિસય્હં અપ્પાહારતં ભગવતો દસ્સેતું ‘‘પધાનભૂમિય’’ન્તિઆદિ વુત્તં. મયાતિ નિસ્સક્કવચનં. વિસેસતરાતિ તેન ધમ્મેન વિસેસવન્તતરા.

વતસમાદાનવસેનેવ પંસુકૂલં ધારેન્તીતિ પંસુકૂલિકાતિ આહ – ‘‘સમાદિન્નપંસુકૂલિકઙ્ગા’’તિ, સદ્દત્થો પન ‘‘વિસુદ્ધિમગ્ગે’’ (વિસુદ્ધિ. ૧.૨૪) વુત્તનયેન વેદિતબ્બો. પિણ્ડપાતિકા સપદાનચારિનોતિઆદીસુપિ એસેવ નયો. તત્થ તત્થ સત્થેન છિન્દિતત્તા સત્થલૂખાનિ. યં યં સપ્પાયં, તસ્સેવ ગહણં ઉચ્ચિનન્તિ આહ ‘‘ઉચ્ચિનિત્વા…પે… થિરટ્ઠાનમેવ ગહેત્વા’’તિ. અલાબુલોમસાનીતિ અલાબુલોમાનિ વિય સુખુમતરાનિ ચીવરસુત્તંસૂનિ એતેસં સન્તીતિ અલાબુલોમસાનિ. પાતિતસાણપંસુકૂલન્તિ કળેવરેન સદ્ધિં છડ્ડિતસાણમયં પંસુકૂલં, યં તુમ્બમત્તે પુળવે ઓધુનિત્વા સત્થા ગણ્હિ.

‘‘યથાપિ ભમરો પુપ્ફ’’ન્તિઆદિના (ધ. પ. ૪૯) વુત્તં મધુકરભિક્ખાચારવતં ‘‘પિણ્ડિયાલોપભોજનં નિસ્સાય પબ્બજ્જા’’તિ (મહાવ. ૭૩, ૧૨૮) વચનતો ભિક્ખૂનં પકતિભૂતં વતન્તિ વુત્તં ‘‘ઉઞ્છાસકે વતે રતા’’તિ. વત-સદ્દો ચેત્થ પકતિવતસઙ્ખાતં સકવતં વદતિ. તેનાહ ‘‘ઉઞ્છાચરિયસઙ્ખાતે ભિક્ખૂનં પકતિવતે’’તિ. ઉચ્ચનીચઘરદ્વારટ્ઠાયિનોતિ મહન્તખુદ્દકગેહાનં બહિદ્વારકોટ્ઠકટ્ઠાયિનો. કબરમિસ્સકં ભત્તં સંહરિત્વાતિ કણાજકમિસ્સકં ભત્તં સમ્પિણ્ડિત્વા. ઉમ્મારતો પટ્ઠાયાતિ ઘરુમ્મારતો પટ્ઠાય.

ચીવરાનુગ્ગહત્થન્તિ ચીવરાનુરક્ખણત્થં. એત્થ ચ યસ્મા બુદ્ધા નામ સદેવકે લોકે અનુત્તરં પુઞ્ઞક્ખેત્તં, સા ચસ્સ પુઞ્ઞક્ખેત્તતા પરમુક્કંસગતા, તસ્મા સત્તાનં તાદિસં ઉપકારં આચિક્ખિત્વા તે ચ અનુગ્ગણ્હન્તા ગહપતિચીવરં સાદિયન્તિ, ચતુપચ્ચયસન્તોસે પન ને પરમુક્કંસગતા એવાતિ દટ્ઠબ્બં.

૨૪૪. સપ્પચ્ચયન્તિ સહેતુકં સકારણં હુત્વા ધમ્મં દેસેતીતિ અયમેત્થ અત્થો. ચોદકો પન અધિપ્પાયં અજાનન્તો ‘‘કિં પના’’તિઆદિમાહ. ઇતરો ‘‘નો ન દેસેતી’’તિઆદિના અધિપ્પાયં વિવરતિ. નિદાનન્તિ ચેત્થ ઞાપકં ઉપ્પત્તિકારણં અધિપ્પેતં, તઞ્ચ તસ્સ તસ્સ અનુપ્પત્તિયુત્તસ્સ અત્થસ્સ પટિપક્ખહરણતો ‘‘સપ્પાટિહારિય’’ન્તિ વુચ્ચતીતિ આહ ‘‘પુરિમસ્સેવેતં વેવચન’’ન્તિ. રાગાદીનં વા પટિહરણં પટિહારિયં, તદેવ પાટિહારિયં, સહ પાટિહારિયેનાતિ સપ્પાટિહારિયં. રાગાદિપટિસેધવસેનેવ હિ સત્થા ધમ્મં દેસેતિ.

૨૪૫. તસ્સ તસ્સ પઞ્હસ્સાતિ યં યં પઞ્હં પરો અભિસઙ્ખરિત્વા ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા પુચ્છતિ, તસ્સ તસ્સ પઞ્હસ્સ. ઉપરિ આગમનવાદપથન્તિ વિસ્સજ્જને કતે તતો ઉપરિ આગચ્છનકં વાદમગ્ગં. વિસેસેત્વા વદન્તોતિ વત્તતિ, ‘‘ભો ગોતમ, વત્તુમરહતી’’તિ અત્તનો વાદભેદનત્થં આહતં કારણં અત્તનો મારણત્થં આવુધં નિદસ્સેન્તો વિય વિસેસેત્વા વદન્તો પહારકેન વચનેન. અન્તરન્તરેતિ મયા વુચ્ચમાનકથાપબન્ધસ્સ અન્તરન્તરે. દદેય્ય વદેય્ય. એવરૂપેસુ ઠાનેસૂતિ પરવાદીહિ સદ્ધિં વાદપટિવાદટ્ઠાનેસુ. તે નિગ્ગહેતું મયા દેસિતં સુત્તપદં આનેત્વા મમયેવ અનુસાસનિં ઓવાદં પચ્ચાસીસન્તિ.

૨૪૬. સમ્પાદેમીતિ મનોરથં સમ્પાદેમિ. પરિપૂરેમીતિ અજ્ઝાસયં પરિપૂરેમિ. અધિસીલેતિ અધિકે ઉત્તમસીલે. સાવકસીલતો ચ પચ્ચેકબુદ્ધસીલતો ચ બુદ્ધાનં સીલં અધિકં ઉક્કટ્ઠં પરમુક્કંસતો અનઞ્ઞસાધારણભાવતો. તેનાહ ‘‘બુદ્ધસીલં નામ કથિત’’ન્તિ. ઠાનુપ્પત્તિકપઞ્ઞાતિ તત્થ તત્થ ઠાનસો ઉપ્પન્નપઞ્ઞા. તેનાહ ‘‘તત્થા’’તિઆદિ. અવસેસા પઞ્ઞાતિ ઇધ પાળિયં આગતા અનાગતા ચ યથાવુત્તઞાણદ્વયવિનિમુત્તા પઞ્ઞા.

૨૪૭. વિસેસાધિગમાનન્તિ સતિપટ્ઠાનાદીનં અધિગન્ધબ્બવિસેસાનં. અભિઞ્ઞા નામ છ અભિઞ્ઞા, તાસુ ઉક્કટ્ઠનિદ્દેસેન છળભિઞ્ઞારહતોવ અગ્ગમગ્ગપઞ્ઞા ઇધ અભિઞ્ઞાતિ અધિપ્પેતા, તસ્સ વોસાનં પરિયોસાનં પારમી પરમુક્કંસાતિ અવકંસાતિ ચ અગ્ગફલં વુચ્ચતીતિ આહ ‘‘અભિઞ્ઞા…પે… અરહત્તં પત્તા’’તિ.

ઉપાયપધાનેતિ અરિયફલાધિગમનસ્સ ઉપાયભૂતે પધાને. ‘‘અનુપ્પન્નપાપકાનુપ્પાદાદિઅત્થા’’તિ ગહિતા તથેવ હોન્તિ, તં અત્થં સાધેન્તિયેવાતિ એતસ્સ અત્થસ્સ દીપકો સમ્મા-સદ્દોતિ યથાઅધિપ્પેતત્થસ્સ અનુપ્પન્નપાપકાનુપ્પાદાદિનો ઉપાયભૂતે, પધાનઉપાયભૂતેતિ અત્થો. સમ્મા-સદ્દસ્સ વા યોનિસો અત્થદીપકતં સન્ધાય ‘‘યોનિસો પધાને’’તિ વુત્તં. છન્દં જનેતીતિ કત્તુકમ્યતાકુસલચ્છન્દં ઉપ્પાદેતિ પવત્તેતિ વા. વાયમતીતિ પયોગપરક્કમં કરોતિ. વીરિયં આરભતીતિ કાયિકચેતસિકવીરિયં કરોતિ. ચિત્તં ઉક્ખિપતીતિ તેનેવ સહજાતવીરિયેન કોસજ્જપક્ખતો ચિત્તં ઉક્ખિપતિ. પદહતીતિ સમ્મપ્પધાનભૂતં વીરિયં પવત્તેતિ. પટિપાટિયા પનેતાનિ ચત્તારિ પદાનિ આસેવનાભાવનાબહુલીકમ્મસાતચ્ચકિરિયાહિ યોજેતબ્બાનિ. ‘‘પદહતી’’તિ વા ઇમિના આસેવનાદીહિ સદ્ધિં સિખાપત્તં ઉસ્સોળ્હિવીરિયં યોજેતબ્બં. વડ્ઢિયા પરિપૂરણત્થન્તિ યાવતા ભાવનાપારિપૂરિયા પરિપૂરણત્થં. યા ઠિતીતિ યા કુસલાનં ધમ્માનં પટિપક્ખવિગમેન અવટ્ઠિતિ. સો અસમ્મોસોતિ સો અવિનાસો. યં વેપુલ્લન્તિ યો સબ્બસો વિપુલભાવો મહન્તતા. ભાવનાપારિપૂરીતિ ભાવનાય પરિપૂરિતા. અત્થોતિપિ વેદિતબ્બં પુરિમપચ્છિમપદાનં સમાનત્થભાવતો.

પુબ્બભાગપટિપદા કથિતાતંતંવિસેસાધિગમસ્સ પટિપદાવિભાવનાય આરદ્ધત્તા. અકુસલાનં ધમ્માનં અનુપ્પજ્જનેન અનત્થાવહતા નામ નત્થીતિ વુત્તં – ‘‘ઉપ્પજ્જમાના’’તિ વચનં ઉપ્પન્નાનં રાસન્તરભાવેન ગહિતત્તા. તથા કુસલાનં ધમ્માનં ઉપ્પજ્જનેનાતિ વુત્તં – અનુપ્પજ્જમાનાતિ વચનં ઉપ્પન્નાનં રાસન્તરભાવેન ગહિતત્તા. નિરુજ્ઝમાનાતિ પટિપક્ખસમાયોગેન વિનસ્સમાના, ન ખણનિરોધવસેન નિરુજ્ઝમાના.

લોભાદયો વેદિતબ્બા, યે આરદ્ધવિપસ્સકાનં ઉપ્પજ્જનારહા. સકિં ઉપ્પજ્જિત્વાતિ સભાવકથનમત્તમેતં. એકવારમેવ હિ મગ્ગો ઉપ્પજ્જતિ. નિરુજ્ઝમાનોતિ સરસેનેવ નિરુજ્ઝમાનો. ન હિ તસ્સ પટિપક્ખસમાયોગો નામ અત્થિ. ફલસ્સાતિ અનન્તરકાલેવ ઉપ્પજ્જનકફલસ્સ. પચ્ચયં દત્વાવ નિરુજ્ઝતીતિ ઇમિના મગ્ગો સમ્પતિ આયતિઞ્ચ એકન્તેનેવ અત્થાવહોતિ દસ્સેતિ. પુરિમસ્મિમ્પીતિ ‘‘અનુપ્પન્ના મે કુસલા ધમ્મા અનુપ્પજ્જમાના અનત્થાય સંવત્તેય્યુ’’ન્તિ એતસ્મિં તતિયવારેપિ. ‘‘સમથવિપસ્સના ગહેતબ્બા’’તિ વુત્તં અટ્ઠકથાયં, તં પન મગ્ગસ્સ અનુપ્પન્નતાય સબ્ભાવતો, અનુપ્પજ્જમાને ચ તસ્મિં વટ્ટાનત્થસબ્ભાવતોતિ મગ્ગસ્સપિ સાધારણભાવતો ન યુત્તન્તિ પટિક્ખિપતિ. યદિ સમથવિપસ્સનાનમ્પિ અનુપ્પત્તિ અનત્થાવહા, મગ્ગસ્સ અનુપ્પત્તિયા વત્તબ્બં નત્થીતિ.

મહન્તં, ગારવં હોતિ, તસ્મા ‘‘સઙ્ઘગારવેન યથારુચિ વન્દિતું ન લભામી’’તિ સઙ્ઘેન સહ ન નિક્ખમિ. એત્તકં ધાતૂનં નિધાનં નામ અઞ્ઞત્ર નત્થિ, મહાધાતુનિધાનતો હિ નીહરિત્વા કતિપયા ધાતુયો તત્થ તત્થ ચેતિયે ઉપનીતા, ઇધ પન રામગામથૂપે વિનટ્ઠે નાગભવનં પવિટ્ઠા દોણમત્તા ધાતુયો ઉપનીતા. અતિમન્દાનિ નોતિ નનુ અતિવિય મન્દાનિ.

સંવિજ્જિત્વાતિ ‘‘કથઞ્હિ નામ માદિસો ઈદિસં અનત્થં પાપુણિસ્સતી’’તિ સંવેગં જનેત્વા. ઈદિસં નામ માદિસં આરબ્ભ વત્તબ્બન્તિ કિં વદતીતિ તં વચનં અનાદિયન્તો.

સન્તસમાપત્તિતો અઞ્ઞં સન્થમ્ભનકારણં બલવં નત્થીતિ તતો પરિહીનો સમ્માપટિપત્તિયં પતિટ્ઠા કથં ભવિસ્સતીતિ આહ ‘‘સન્તાય…પે… ન સક્કોતી’’તિ. ન હિ મહારજ્જુયા છિન્નાય સુત્તતન્તૂ સન્થમ્ભેતું સક્કોન્તીતિ. સમથે દસ્સેત્વા તેન સમાનગતિકા ઇમસ્મિં વિસયે વિપસ્સનાપીતિ ઇમિના અધિપ્પાયેનાહ ‘‘એવં ઉપ્પન્ના સમથવિપસ્સના…પે… સંવત્તન્તી’’તિ.

કાસાવન્તિ કાસાવવત્થં. કચ્છં પીળેત્વા નિવત્થન્તિ પચ્છિમં ઓવટ્ટિકં પીળેન્તો વિય દળ્હં કત્વા નિવત્થં અદ્દસંસૂતિ યોજના.

વુત્તનયેનાતિ (અ. નિ. ટી. ૧.૧.૩૯૪) ‘‘કામા નામેતે અનિચ્ચા દુક્ખા વિપરિણામધમ્મા’’તિઆદિના વત્થુકામકિલેસકામેસુ આદીનવદસ્સનપુબ્બકનેક્ખમ્મપટિપત્તિયા છન્દરાગં વિક્ખમ્ભયતો સમુચ્છિન્દન્તસ્સ ચ ‘‘અનુપ્પન્નો ચ કામાસવો ન ઉપ્પજ્જતી’’તિઆદિના હેટ્ઠા સબ્બાસવસુત્તવણ્ણનાદીસુ (મ. નિ. ૧.૧૫ આદયો; મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૫ આદયો) વુત્તનયેન. આરમ્મણરસં અનુભવિત્વા નિરુદ્ધવિપાકોતિ તદારમ્મણમાહ. અનુભવિત્વા ભવિત્વા ચ વિગતં ભૂતવિગતં. અનુભૂતભૂતા હિ ભૂતતાસામઞ્ઞેન ભૂત-સદ્દેન વુત્તા. સામઞ્ઞમેવ હિ ઉપસગ્ગેન વિસેસીયતીતિ. અનુભૂતસદ્દો ચ કમ્મવચનિચ્છાય અભાવતો અનુભવકવાચકો દટ્ઠબ્બો. વિપાકો આરમ્મણે ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુદ્ધો ભુત્વાવિગતોતિ વત્તબ્બતં અરહતિ, વિકપ્પગાહવસેન રાગાદીહિ તબ્બિપક્ખેહિ ચ અકુસલં કુસલઞ્ચ કમ્મં આરમ્મણરસં અનુભવિત્વા વિગતન્તિ વત્તબ્બતં અરહતિ. યથાવુત્તો પન વિપાકો કેવલં આરમ્મણરસાનુભવનવસેનેવ પવત્તતીતિ અનુભવિત્વા વિગતત્તા નિપ્પરિયાયેનેવ વુત્તો, તસ્સ ચ તથા વુત્તત્તા કમ્મં ભવિત્વા વિગતપરિયાયેન, યં ‘‘ઉપ્પન્નાનં અકુસલાનં ધમ્માનં પહાનાય, ઉપ્પન્નાનં કુસલાનં ધમ્માનં ઠિતિયા’’તિ એત્થ ‘‘ઉપ્પન્ન’’ન્તિ ગહેત્વા તંસદિસાનં પહાનં, વુદ્ધિ ચ વુત્તા. વિપચ્ચિતું ઓકાસકરણવસેન ઉપ્પતિતં અતીતકમ્મઞ્ચ તતો ઉપ્પજ્જિતું આરદ્ધો અનાગતો વિપાકો ચ ‘‘ઓકાસકતુપ્પન્નો’’તિ વુત્તો. યં ઉપ્પન્નસદ્દેન વિનાપિ વિઞ્ઞાયમાનં ઉપ્પન્નં સન્ધાય ‘‘નાહં, ભિક્ખવે, સઞ્ચેતનિકાન’’ન્તિઆદિ (અ. નિ. ૧૦.૨૧૭, ૨૧૯) વુત્તં.

તેસૂતિ વિપસ્સનાય ભૂમિભૂતેસુ ખન્ધેસુ. અનુસયિતકિલેસાતિ અનુસયવસેન પવત્તા અપ્પહીના મગ્ગેન પહાતબ્બા કિલેસા અધિપ્પેતા. તેનાહ ‘‘અતીતા…પે… ન વત્તબ્બા’’તિ. તેસઞ્હિ અમ્બરુક્ખોપમાય વત્તમાનાદિતા ન વત્તબ્બા મગ્ગેન પહાતબ્બાનં તાદિસસ્સ વિભાગસ્સ અનુપ્પજ્જનતો. અપ્પહીનાવ હોન્તીતિ ઇમિના અપ્પહીનટ્ઠેન અનુસયટ્ઠોતિ દસ્સેતિ. ઇદં ભૂમિલદ્ધુપ્પન્નં નામાતિ ઇદં તેસુ ખન્ધેસુ ઉપ્પત્તિરહકિલેસજાતં તાય એવ ઉપ્પત્તિરહતાય ભૂમિલદ્ધુપ્પન્નં નામ, તેભૂમકભૂમિલદ્ધા નામ હોતીતિ અત્થો. તાસુ તાસુ ભૂમીસૂતિ મનુસ્સદેવાદિઅત્તભાવસઙ્ખાતેસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ. તસ્મિં તસ્મિં સન્તાને અનુપ્પત્તિઅનાપાદિતતાય અસમુગ્ઘાતિતા. એત્થ ચ લદ્ધભૂમિકં ભૂમિલદ્ધન્તિ વુત્તં અગ્ગિઆહિતો વિય.

ઓકાસકતુપ્પન્ન-સદ્દેપિ ચ ઓકાસો કતો એતેનાતિ ઓકાસો કતો એતસ્સાતિ ચ અત્થદ્વયેપિ કત-સદ્દસ્સ પરનિપાતો દટ્ઠબ્બો. આહતખીરરુક્ખો વિય નિમિત્તગ્ગાહવસેન અધિગ્ગહિતં આરમ્મણં, અનાહતખીરરુક્ખો વિય અવિક્ખમ્ભિતતાય અન્તોગધકિલેસં આરમ્મણં. નિમિત્તગ્ગાહકાવિક્ખમ્ભિતકિલેસા વા પુગ્ગલા આહતાનાહતખીરરુક્ખસદિસા. પુરિમનયેનેવાતિ અવિક્ખમ્ભિતુપ્પન્ને વિય ‘‘ઇમસ્મિં નામ ઠાને નુપ્પજ્જિસ્સન્તીતિ ન વત્તબ્બા. કસ્મા? અસમુગ્ઘાતિતત્તા’’તિ યોજેત્વા વિત્થારેતબ્બં.

વુત્તં પટિસમ્ભિદામગ્ગે. તત્થ ચ મગ્ગેન પહીનકિલેસાનમેવ તિધા નવત્તબ્બતં અપાકટં સુપાકટં કાતું અજાતફલરુક્ખો ઉપમાભાવેન આગતો. અતીતાદીનં અપ્પહીનતા દસ્સનત્થમ્પિ ‘‘જાતફલરુક્ખેન દીપેતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં. તત્થ યથા અચ્છિન્ને રુક્ખે નિબ્બત્તારહાનિ ફલાનિ છિન્ને અનુપ્પજ્જમાનાનિ ન કદાચિ સસભાવાનિ અહેસું હોન્તિ ભવિસ્સન્તિ ચાતિ તાનિ અતીતાદિભાવેન ન વત્તબ્બાનિ, એવં મગ્ગેન પહીનકિલેસા ચ દટ્ઠબ્બા. યથા છેદે અસતિ ફલાનિ ઉપ્પજ્જિસ્સન્તિ, સતિ ચ નુપ્પજ્જિસ્સન્તીતિ છેદસ્સ સાત્થકતા, એવં મગ્ગભાવનાય ચ સાત્થકતા યોજેતબ્બા.

તેપિ પજહતિયેવ કિલેસપ્પહાનેનેવ તેસમ્પિ અનુપ્પત્તિધમ્મતાપાદનતો. અભિસઙ્ખારવિઞ્ઞાણસ્સાતિ પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણસ્સ. ઉપાદિન્નઅનુપાદિન્નતોતિ ઉપાદિન્નખન્ધતો ચેવ કિલેસતો ચ. ઉપપત્તિવસેન વુટ્ઠાનં દસ્સેતુમાહ – ‘‘ભવવસેન પના’’તિઆદિ. યે સોતાપન્નસ્સ સત્ત ભવા અપ્પહીના, તતો પઞ્ચ ઠપેત્વા ઇતરે દ્વે ‘‘સુગતિભવેકદેસા’’તિ અધિપ્પેતા. સુગતિકામભવતોતિ સુગતિભવેકદેસભૂતકામભવતો. અરહત્તમગ્ગો રૂપારૂપભવતો વુટ્ઠાતિ ઉદ્ધમ્ભાગિયસંયોજનસમુગ્ઘાતભાવતો. યદિ અરહત્તમગ્ગો એવ અરિયમગ્ગો સિયા, સો એવ સબ્બકિલેસે પજહેય્ય, સબ્બભવેહિપિ વુટ્ઠહેય્ય. યસ્મા પન ઓધિસોવ કિલેસા પહીયન્તિ, તસ્મા હેટ્ઠિમહેટ્ઠિમમગ્ગેહિ પહીનાવસેસે કિલેસે સો પજહતિ, ઇતિ ઇમં સામત્થિયં સન્ધાય ‘‘સબ્બભવેહિ વુટ્ઠાતિયેવાતિપિ વદન્તી’’તિ વુત્તં. તથા હિ સો એવ ‘‘વજિરૂપમો’’તિ વુત્તો.

હોતુ તાવ વુત્તનયેન અનુપ્પન્નાનં અકુસલાનં અનુપ્પાદાય, ઉપ્પન્નાનં ઉપ્પન્નસદિસાનં પહાનાય અનુપ્પત્તિધમ્મતાપાદનાય મગ્ગભાવના, અથ મગ્ગક્ખણે કથં અનુપ્પન્નાનં કુસલાનં ઉપ્પાદાય ઉપ્પન્નાનઞ્ચ ઠિતિયા ભાવના હોતિ એકચિત્તક્ખણિકત્તા તસ્સાતિ ચોદેતિ, ઇતરો ‘‘મગ્ગપ્પવત્તિયાયેવા’’તિ પરિહારમાહ. મગ્ગો હિ કામઞ્ચેકચિત્તક્ખણિકો, તથારૂપો પનસ્સ પવત્તિવિસેસો, યં અનુપ્પન્ના કુસલા ધમ્મા સાતિસયં ઉપ્પજ્જન્તિ, ઉપ્પન્ના ચ સવિસેસં પારિપૂરિં પાપુણન્તિ. તેનાહ ‘‘મગ્ગો હી’’તિઆદિ. કિઞ્ચાપિ અરિયમગ્ગો વત્તમાનક્ખણે અનુપ્પન્નો નામ ન હોતિ, અનુપ્પન્નપુબ્બતં ઉપાદાય ઉપચારવસેન તથા વુચ્ચતીતિ દસ્સેતું ‘‘અનાગતપુબ્બં હી’’તિઆદિ વુત્તં. અયમેવાતિ અયં મગ્ગસ્સ યથાપચ્ચયપવત્તિ એવ ઠિતિ નામાતિ, મગ્ગસમઙ્ગી પુગ્ગલો મગ્ગમ્પિ ભાવેન્તો એવ તસ્સ ઠિતિયા ભાવેતીતિ વત્તું વટ્ટતિ.

ઉપસમમાનં ગચ્છતીતિ વિક્ખમ્ભનવસેન સમુચ્છેદવસેન કિલેસે ઉપસમેન્તં વત્તતિ. પુબ્બભાગિન્દ્રિયાનિ એવ વા અધિપ્પેતાનિ. તેનેવાહ ‘‘કિલેસૂપસમત્થં વા ગચ્છતી’’તિ.

૨૪૮. અધિમુચ્ચનટ્ઠેનાતિ (દી. નિ. ટી. ૨.૧૨૯; અ. નિ. ટી. ૩.૮.૬૬) અધિકં સવિસેસં મુચ્ચનટ્ઠેન, તેનાહ ‘‘સુટ્ઠુ મુચ્ચનટ્ઠો’’તિ. એતેન સતિપિ સબ્બસ્સપિ રૂપાવચરજ્ઝાનસ્સ વિક્ખમ્ભનવસેન પટિપક્ખતો વિમુત્તભાવે યેન ભાવનાવિસેસેન તં ઝાનં સાતિસયં પટિપક્ખતો વિમુચ્ચિત્વા પવત્તતિ, સો ભાવનાવિસેસો દીપિતો. ભવતિ હિ સમાનજાતિયુત્તોપિ ભાવનાવિસેસેન પવત્તિઆકારવિસેસો. યથા તં સદ્ધાવિમુત્તતો દિટ્ઠિપ્પત્તસ્સ, તથા પચ્ચનીકધમ્મેહિ સુટ્ઠુ વિમુત્તતાય એવ અનિગ્ગહિતભાવેન નિરાસઙ્કતાય અભિરતિવસેન સુટ્ઠુ અધિમુચ્ચનટ્ઠેનપિ વિમોક્ખો. તેનાહ ‘‘આરમ્મણે ચા’’તિઆદિ. અયં પનત્થોતિ અયં અધિમુચ્ચનત્થો પચ્છિમવિમોક્ખે નિરોધે નત્થિ. કેવલો વિમુત્તત્થો એવ તત્થ લબ્ભતિ, તં સયમેવ પરતો વક્ખતિ.

રૂપીતિ યેનાયં સસન્તતિપરિયાપન્નેન રૂપેન સમન્નાગતો, તં યસ્સ ઝાનસ્સ હેતુભાવેન વિસિટ્ઠં રૂપં હોતિ. યેન વિસિટ્ઠેન રૂપેન ‘‘રૂપી’’તિ વુચ્ચેય્ય રૂપી-સદ્દસ્સ અતિસયત્થદીપનતો, તદેવ સસન્તતિપરિયાપન્નરૂપનિમિત્તં ઝાનમિવ પરમત્થતો રૂપીભાવસાધકન્તિ દટ્ઠબ્બં. તેનાહ ‘‘અજ્ઝત્ત’’ન્તિઆદિ. રૂપજ્ઝાનં રૂપં ઉત્તરપદલોપેન. રૂપાનીતિ પનેત્થ પુરિમપદલોપો દટ્ઠબ્બો. તેન વુત્તં ‘‘નીલકસિણાદીનિ રૂપાની’’તિ.

અન્તોઅપ્પનાયં સુભન્તિ આભોગો નત્થીતિ ઇમિના પુબ્બાભોગવસેન અધિમુત્તિ સિયાતિ દસ્સેતિ. એવઞ્હેત્થ તથાવત્તબ્બતાપત્તિચોદના અનવકાસા હોતિ. યસ્મા સુવિસુદ્ધેસુ નીલાદીસુ વણ્ણકસિણેસુ તત્થ કતાધિકારાનં અભિરતિવસેન સુટ્ઠુ અધિમુત્તિ સિયા, તસ્મા અટ્ઠકથાયં તથા તતિયો વિમોક્ખો સંવણ્ણિતો. યસ્મા પન મેત્તાદિવસેન પવત્તમાના ભાવના સત્તે અપ્પટિકૂલતો દહતિ, તે સુભતો અધિમુચ્ચિત્વાવ પવત્તતિ, તસ્મા પટિસમ્ભિદામગ્ગે (પટિ. મ. ૧.૨૧૨) બ્રહ્મવિહારભાવના ‘‘સુભવિમોક્ખો’’તિ વુત્તા, તયિદં ઉભયમ્પિ તેન તેન પરિયાયેન વુત્તત્તા ન વિરુજ્ઝતીતિ દટ્ઠબ્બં.

સબ્બસોતિ અનવસેસતો. ન હિ ચતુન્નં અરૂપક્ખન્ધાનં એકદેસોપિ તત્થ અવસિટ્ઠોતિ. વિસ્સટ્ઠત્તાતિ યથાપરિચ્છિન્ને કાલે નિરોધિતત્તા. ઉત્તમો વિમોક્ખો નામ અરિયેહેવ સમાપજ્જિતબ્બતો, અરિયફલપરિયોસાનત્તા દિટ્ઠેવ ધમ્મે નિબ્બાનપ્પત્તિભાવતો ચ.

૨૪૯. અભિભવતીતિ અભિભુ (દી. નિ. ટી. ૨.૧૭૩; અ. નિ. ટી. ૩.૬.૬૧-૬૫) પરિકમ્મં, ઞાણં વા. અભિભુ આયતનં એતસ્સાતિ અભિભાયતનં, ઝાનં. અભિભવિતબ્બં વા આરમ્મણસઙ્ખાતં આયતનં એતસ્સાતિ અભિભાયતનં, ઝાનં. આરમ્મણાભિભવનતો અભિભુ ચ તં આયતનઞ્ચ યોગિનો સુખવિસેસાનં અધિટ્ઠાનભાવતો મનાયતનધમ્માયતનભાવતો ચાતિપિ સસમ્પયુત્તં ઝાનં અભિભાયતનં. તેનાહ ‘‘અભિભવનકારણાની’’તિઆદિ. તાનીતિ અભિભાયતનસઞ્ઞિતાનિ ઝાનાનિ. સમાપત્તિતો વુટ્ઠિતસ્સ આભોગો પુબ્બભાગભાવનાવસેન ઝાનક્ખણે પવત્તં અભિભવનાકારં ગહેત્વા પવત્તોતિ દટ્ઠબ્બો. પરિકમ્મવસેન અજ્ઝત્તં રૂપસઞ્ઞી, ન અપ્પનાવસેન. ન હિ પટિભાગનિમિત્તારમ્મણા અપ્પના અજ્ઝત્તવિસયા સમ્ભવતિ. તં પન અજ્ઝત્ત પરિકમ્મવસેન લદ્ધં કસિણનિમિત્તં અસુવિસુદ્ધમેવ હોતિ, ન બહિદ્ધા પરિકમ્મવસેન લદ્ધં વિય વિસુદ્ધં.

પરિત્તાનીતિ યથાલદ્ધાનિ સુપ્પસરાવમત્તાનિ. તેનાહ ‘‘અવડ્ઢિતાની’’તિ. પરિત્તવસેનેવાતિ વણ્ણવસેન આભોગે વિજ્જમાનેપિ પરિત્તવસેનેવ ઇદમભિભાયતનં વુત્તં. પરિત્તતા હેત્થ અભિભવનસ્સ કારણં. વણ્ણાભોગે સતિપિ અસતિપિ અભિભાયતનભાવના નામ તિક્ખપઞ્ઞસ્સેવ સમ્ભવતિ, ન ઇતરસ્સાતિ ‘‘ઞાણુત્તરિકો પુગ્ગલો’’તિ. અભિભવિત્વા સમાપજ્જતીતિ એત્થ અભિભવનં સમાપજ્જનઞ્ચ ઉપચારજ્ઝાનાધિગમસમનન્તરમેવ અપ્પનાઝાનુપ્પાદનન્તિ આહ ‘‘સહ નિમિત્તુપ્પાદેનેવેત્થ અપ્પનં પાપેતી’’તિ. સહ નિમિત્તુપ્પાદેનાતિ ચ અપ્પનાપરિવાસાભાવસ્સ લક્ખણવચનમેતં. યો ‘‘ખિપ્પાભિઞ્ઞો’’તિ વુચ્ચતિ, તતોપિ ઞાણુત્તરસ્સેવ અભિભાયતનભાવના. એત્થાતિ એતસ્મિં નિમિત્તે. અપ્પનં પાપેતીતિ ભાવના અપ્પનં નેતિ.

એત્થ ચ કેચિ ‘‘ઉપ્પન્ને ઉપચારજ્ઝાને તં આરબ્ભ યે હેટ્ઠિમન્તેન દ્વે તયો જવનવારા પવત્તન્તિ, તે ઉપચારજ્ઝાન પક્ખિકા એવ, તદનન્તરઞ્ચ ભવઙ્ગપરિવાસેન ઉપચારાસેવનાય ચ વિના અપ્પના હોતિ, સહ નિમિત્તુપ્પાદેનેવ અપ્પનં પાપેતી’’તિ વદન્તિ, તં તેસં મતિમત્તં. ન હિ પારિવાસિકપરિકમ્મેન અપ્પનાવારો ઇચ્છિતો, નાપિ મહગ્ગતપ્પમાણજ્ઝાનેસુ વિય ઉપચારજ્ઝાને એકન્તતો પચ્ચવેક્ખણા ઇચ્છિતબ્બા, તસ્મા ઉપચારજ્ઝાનાધિગમતો પરં કતિપયભવઙ્ગચિત્તાવસાને અપ્પનં પાપુણન્તો ‘‘સહ નિમિત્તુપ્પાદેનેવેત્થ અપ્પનં પાપેતી’’તિ વુત્તો. ‘‘સહ નિમિત્તુપ્પાદેના’’તિ ચ અધિપ્પાયિકમિદં વચનં, ન નીતત્થં, અધિપ્પાયો વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો.

ન અન્તોસમાપત્તિયં તદા તથારૂપસ્સ આભોગસ્સ અસમ્ભવતો, સમાપત્તિતો વુટ્ઠિતસ્સ આભોગો પુબ્બભાગભાવનાવસેન ઝાનક્ખણે પવત્તં અભિભવનાકારં ગહેત્વા પવત્તોતિ દટ્ઠબ્બં. અભિધમ્મટ્ઠકથાયં (ધ. સ. અટ્ઠ. ૨૦૪) પન ‘‘ઇમિના પનસ્સ પુબ્બભાગો કથિતો’’તિ વુત્તં. અન્તોસમાપત્તિયં તથા આભોગાભાવે કસ્મા ‘‘ઝાનસઞ્ઞાયપી’’તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘અભિભવ…પે… અત્થી’’તિ.

વડ્ઢિતપ્પમાણાનીતિ વિપુલપ્પમાણાનીતિ અત્થો, ન એકઙ્ગુલદ્વઙ્ગુલાદિવસેન વડ્ઢિતપ્પમાણાનીતિ તથા વડ્ઢનસ્સેવેત્થ અસમ્ભવતો. તેનાહ ‘‘મહન્તાની’’તિ.

રૂપે સઞ્ઞા રૂપસઞ્ઞા, સા અસ્સ અત્થીતિ રૂપસઞ્ઞી, ન રૂપસઞ્ઞી અરૂપસઞ્ઞી. સઞ્ઞાસીસેન ઝાનં વદતિ. રૂપસઞ્ઞાય અનુપ્પાદનમેવેત્થ અલાભિતા. બહિદ્ધાવ ઉપ્પન્નન્તિ બહિદ્ધાવત્થુસ્મિંયેવ ઉપ્પન્નં. અભિધમ્મે પન ‘‘અજ્ઝત્તં અરૂપસઞ્ઞી બહિદ્ધા રૂપાનિ પસ્સતિ પરિત્તાનિ સુવણ્ણદુબ્બણ્ણાનિ, અપ્પમાણાનિ સુવણ્ણદુબ્બણ્ણાની’’તિ એવં ચતુન્નં અભિભાયતનાનં આગતત્તા અભિધમ્મટ્ઠકથાયં (ધ. સ. અટ્ઠ. ૨૦૪) ‘‘કસ્મા પન યથા સુત્તન્તે – ‘અજ્ઝત્તં રૂપસઞ્ઞી એકો બહિદ્ધા રૂપાનિ પસ્સતિ પરિત્તાની’તિઆદિ વુત્તં, એવં અવત્વા ઇધ ચતૂસુપિ અભિભાયતનેસુ અજ્ઝત્તં અરૂપસઞ્ઞિતાવ વુત્તા’’તિ ચોદનં કત્વા ‘‘અજ્ઝત્તરૂપાનં અનભિભવનીયતો’’તિ કારણં વત્વા ‘‘તત્થ વા હિ ઇધ વા બહિદ્ધારૂપાનેવ અભિભવિતબ્બાનિ, તસ્મા તાનિ નિયમતો વત્તબ્બાનીતિ તત્રાપિ ઇધાપિ વુત્તાનિ. ‘અજ્ઝત્તં અરૂપસઞ્ઞી’તિ ઇદં પન સત્થુ દેસનાવિલાસમત્તમેવા’’તિ વુત્તં.

એત્થ ચ વણ્ણાભોગરહિતાનિ સહિતાનિ ચ સબ્બાનિ ‘‘પરિત્તાનિ સુવણ્ણદુબ્બણ્ણાની’’તિ વુત્તાનિ, તથા ‘‘અપ્પમાણાની’’તિ દટ્ઠબ્બાનિ. અત્થિ હિ એસો પરિયાયો ‘‘પરિત્તાનિ અભિભુય્ય તાનિ ચે કદાચિ વણ્ણવસેન આભુજિતાનિ હોન્તિ સુવણ્ણદુબ્બણ્ણાનિ અભિભુય્યા’’તિ. પરિયાયકથા હિ સુત્તન્તદેસનાતિ. અભિધમ્મે પન નિપ્પરિયાયદેસનત્તા વણ્ણાભોગરહિતાનિ વિસું વુત્તાનિ, તથા સહિતાનિ. અત્થિ હિ ઉભયત્થ અભિભવનપરિયાયોતિ ‘‘અજ્ઝત્તં રૂપસઞ્ઞી’’તિઆદિના પઠમદુતિયઅભિભાયતનેસુ પઠમવિમોક્ખો, તતિયચતુત્થાભિભાયતનેસુ દુતિયવિમોક્ખો, વણ્ણાભિભાયતનેસુ તતિયવિમોક્ખો ચ અભિભવનપ્પવત્તિતો સઙ્ગહિતો, અભિધમ્મે પન નિપ્પરિયાયદેસનત્તા વિમોક્ખાભિભાયતનાનિ અસઙ્કરતો દસ્સેતું વિમોક્ખે વજ્જેત્વા અભિભાયતનાનિ કથિતાનિ, સબ્બાનિ ચ વિમોક્ખકિચ્ચાનિ ઝાનાનિ વિમોક્ખદેસનાયં વુત્તાનિ. તદેતં ‘‘અજ્ઝત્તં રૂપસઞ્ઞી’’તિ આગતસ્સ અભિભાયતનદ્વયસ્સ અભિધમ્મે અભિભાયતનેસુ અવચનતો ‘‘રૂપી રૂપાનિ પસ્સતી’’તિઆદીનઞ્ચ સબ્બવિમોક્ખકિચ્ચસાધારણવચનભાવતો વવત્થાનં કતન્તિ વિઞ્ઞાયતિ.

‘‘અજ્ઝત્તરૂપાનં અનભિભવનીયતો’’તિ ઇદં અભિધમ્મે કત્થચિપિ ‘‘અજ્ઝત્તં રૂપાનિ પસ્સતી’’તિ અવત્વા સબ્બત્થ યં વુત્તં ‘‘બહિદ્ધારૂપાનિ પસ્સતી’’તિ, તસ્સ કારણવચનં. તેન યં અઞ્ઞહેતુકં, તં તેન હેતુના વુત્તં, યં પન દેસનાવિલાસહેતુકં અજ્ઝત્તં અરૂપસઞ્ઞિતાય એવ અભિધમ્મે વચનં, ન તસ્સ અઞ્ઞં કારણં મગ્ગિતબ્બન્તિ દસ્સેતિ. અજ્ઝત્તરૂપાનં અનભિભવનીયતા ચ તેસં બહિદ્ધારૂપાનં વિય અવિભૂતત્તા, દેસનાવિલાસો ચ યથાવુત્તવવત્થાનવસેન વેદિતબ્બો, વેનેય્યજ્ઝાસયવસેન વિજ્જમાનપરિયાયકથનભાવતો. ‘‘સુવણ્ણદુબ્બણ્ણાની’’તિ એતેનેવ સિદ્ધત્તા નીલાદિઅભિભાયતનાનિ ન વત્તબ્બાનીતિ ચે? ન, નીલાદીસુ કતાધિકારાનં નીલાદિભાવસ્સેવ અભિભવનકારણત્તા. ન હિ તેસં પરિસુદ્ધાપરિસુદ્ધવણ્ણાનં પરિત્તતા તદપ્પમાણતા વા અભિભવનકારણં, અથ ખો નીલાદિભાવો એવાતિ. એતેસુ ચ પરિત્તાદિકસિણરૂપેસુ યં ચરિતસ્સ ઇમાનિ અભિભાયતનાનિ ઇજ્ઝન્તિ, તં દસ્સેતું ‘‘ઇમેસુ પના’’તિઆદિ વુત્તં.

સબ્બસઙ્ગાહિકવસેનાતિ સકલનીલવણ્ણનીલનિદસ્સનનીલનિભાસાનં સાધારણવસેન. વણ્ણવસેનાતિ સભાવવણ્ણવસેન. નિદસ્સનવસેનાતિ પસ્સિતબ્બતાવસેન. ઓભાસવસેનાતિ સપ્પભાસતાય અવભાસનવસેન. ઉમાપુપ્ફન્તિ અતસિપુપ્ફં. નીલમેવ હોતિ વણ્ણસઙ્કરાભાવતો. બારાણસિયં ભવન્તિ બારાણસિયં સમુટ્ઠિતં.

તે ધમ્મેતિ તે સતિપટ્ઠાનાદિધમ્મે ચેવ અટ્ઠવિમોક્ખધમ્મે ચ. ચિણ્ણવસીભાવાયેવ તત્થ અભિવિસિટ્ઠાય પઞ્ઞાય પરિયોસાનુત્તરં સતં ગતા અભિઞ્ઞાવોસાનપારમિપ્પત્તા.

૨૫૦. સકલટ્ઠેનાતિ (દી. નિ. ટી. ૩.૩૪૬; અ. નિ. ટી. ૩.૧૦.૨૫) સકલભાવેન, અસુભનિમિત્તાદીસુ વિય એકદેસે અટ્ઠત્વા અનવસેસતો ગહેતબ્બટ્ઠેનાતિ અત્થો. યથા ખેત્તં સસ્સાનં ઉપ્પત્તિટ્ઠાનં વડ્ઢિટ્ઠાનઞ્ચ, એવમેવ તંતંસમ્પયુત્તધમ્માનન્તિ આહ ‘‘ખેત્તટ્ઠેના’’તિ. પરિચ્છિન્દિત્વાતિ ઇદં ઉદ્ધં અધો તિરિયન્તિ યોજેતબ્બં. પરિચ્છિન્દિત્વા એવ હિ સબ્બત્થ કસિણં વડ્ઢેતબ્બં. તેન તેન કારણેનાતિ ઉપરિઆદીસુ તેન તેન કસિણેન. યથા કિન્તિ આહ – ‘‘આલોકમિવ રૂપદસ્સનકામો’’તિ, યથા દિબ્બચક્ખુના ઉદ્ધં ચે રૂપં દટ્ઠુકામો, ઉદ્ધં આલોકં પસારેતિ, અધો ચે, અધો, સમન્તતો ચે રૂપં દટ્ઠુકામો, સમન્તતો આલોકં પસારેતિ, એવં સબ્બકસિણન્તિ અત્થો. એકસ્સાતિ પથવીકસિણાદીસુ એકેકસ્સ. અઞ્ઞભાવાનુપગમનત્થન્તિ અઞ્ઞકસિણભાવાનુપગમનદીપનત્થં, અઞ્ઞસ્સ વા કસિણભાવાનુપગમનદીપનત્થં. ન હિ અઞ્ઞેન પસારિતકસિણં તતો અઞ્ઞેન પસારિતકસિણભાવં ઉપગચ્છતિ, એવમ્પિ નેસં અઞ્ઞકસિણસમ્ભેદાભાવો વેદિતબ્બો. ન અઞ્ઞં પથવીઆદિ. ન હિ ઉદકેન ઠિતટ્ઠાને સસમ્ભારપથવી અત્થિ. અઞ્ઞકસિણસમ્ભેદોતિ આપોકસિણાદિના સઙ્કરો. સબ્બત્થાતિ સબ્બેસુ સેસકસિણેસુ. એકદેસે અટ્ઠત્વા અનવસેસફરણં પમાણસ્સ અગ્ગહણતો અપ્પમાણં. તેનેવ હિ નેસં કસિણસમઞ્ઞા. તથા હિ ‘‘તઞ્હી’’તિઆદિમાહ. તત્થ ચેતસા ફરન્તોતિ ભાવનાચિત્તેન આરમ્મણં કરોન્તો. ભાવનાચિત્તઞ્હિ કસિણં પરિત્તં વા વિપુલં વા સકલમેવ મનસિ કરોતિ.

કસિણુગ્ઘાટિમાકાસે પવત્તં વિઞ્ઞાણં ફરણઅપ્પમાણવસેન ‘‘વિઞ્ઞાણકસિણ’’ન્તિ વુત્તં. તથા હિ તં ‘‘વિઞ્ઞાણ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. કસિણવસેનાતિ ઉગ્ઘાટિતકસિણવસેન કસિણુગ્ઘાટિમાકાસે ઉદ્ધંઅધોતિરિયતા વેદિતબ્બા. યત્તકઞ્હિ ઠાનં કસિણં પસારિતં, તત્તકં આકાસભાવનાવસેન આકાસં હોતીતિ. એવં યત્તકં ઠાનં આકાસં હુત્વા ઉપટ્ઠિતં, તત્તકં આકાસમેવ હુત્વા વિઞ્ઞાણસ્સ પવત્તનતો આગમનવસેન વિઞ્ઞાણકસિણેપિ ઉદ્ધંઅધોતિરિયતા વુત્તાતિ ‘‘કસિણુગ્ઘાટિમાકાસવસેન તત્થ પવત્તવિઞ્ઞાણે ઉદ્ધંઅધોતિરિયતા વેદિતબ્બા’’તિ આહ.

૨૫૨. વુત્તોયેવ વમ્મિકસુત્તે. નિસ્સિતઞ્ચ છવત્થુનિસ્સિતત્તા વિપસ્સનાઞાણસ્સ. પટિબદ્ધઞ્ચ તેન વિના અપ્પવત્તનતો કાયસઞ્ઞિતાનં રૂપધમ્માનં આરમ્મણકરણતો ચ. સુટ્ઠુ ભાતિ ઓભાસતીતિ વા સુભો. કુરુવિન્દજાતિઆદિજાતિવિસેસોપિ મણિ આકરપારિસુદ્ધિમૂલકો એવાતિ આહ ‘‘સુપરિસુદ્ધઆકરસમુટ્ઠિતો’’તિ. દોસનીહરણવસેન પરિકમ્મનિપ્ફત્તીતિ આહ ‘‘સુટ્ઠુ કતપરિકમ્મો અપનીતપાસાણસક્ખરો’’તિ. ધોવનવેધનાદીહીતિ ચતૂસુ પાસાણેસુ ધોવનેન ચેવ કાળકાદિઅપહરણત્થાય સુત્તેન આવુનનત્થાય ચ વિજ્ઝનેન. તાપસણ્હકરણાદીનં સઙ્ગહો આદિ-સદ્દેન. વણ્ણસમ્પત્તિન્તિ સુત્તસ્સ વણ્ણસમ્પત્તિં.

મણિ વિય કરજકાયો પચ્ચવેક્ખિતબ્બતો. આવુતસુત્તં વિય વિપસ્સનાઞાણં અનુપવિસિત્વા ઠિતત્તા. ચક્ખુમા પુરિસો વિય વિપસ્સનાલાભી ભિક્ખુ સમ્મદેવ તસ્સ દસ્સનતો. તદારમ્મણાનન્તિ રૂપધમ્મારમ્મણાનં. ફસ્સપઞ્ચમકચિત્તચેતસિકગ્ગહણેન ગહિતધમ્માપિ વિપસ્સનાચિત્તુપ્પાદપરિયાપન્ના એવાતિ વેદિતબ્બં. એવઞ્હિ તેસં વિપસ્સનાઞાણગતિકત્તા ‘‘આવુતસુત્તં વિય વિપસ્સનાઞાણ’’ન્તિ વચનં અવિરોધિતં હોતિ.

ઞાણસ્સાતિ પચ્ચવેક્ખણઞાણસ્સ. યદિ એવં ઞાણસ્સ વસેન વત્તબ્બં, ન પુગ્ગલસ્સાતિ આહ ‘‘તસ્સ પના’’તિઆદિ. મગ્ગસ્સ અનન્તરં, તસ્મા લોકિયાભિઞ્ઞાનં પરતો છટ્ઠાભિઞ્ઞાય પુરતો વત્તબ્બં વિપસ્સનાઞાણં. એવં સન્તેપીતિ યદિપાયં ઞાણાનુપુબ્બટ્ઠિતિ, એવં સન્તેપિ એતસ્સ અન્તરા વારો નત્થીતિ પઞ્ચસુ લોકિયાભિઞ્ઞાસુ કથિતાસુ આકઙ્ખેય્યસુત્તાદીસુ (મ. નિ. ૧.૬૪ આદયો) વિય છટ્ઠાભિઞ્ઞા કથેતબ્બાતિ એતસ્સ અનભિઞ્ઞાલક્ખણસ્સ વિપસ્સનાઞાણસ્સ તાસં અન્તરા વારો ન હોતિ, તસ્મા તત્થ અવસરાભાવતો ઇધેવ રૂપાવચરચતુત્થજ્ઝાનાનન્તરમેવ દસ્સિતં વિપસ્સનાઞાણં. યસ્મા ચાતિ ચ-સદ્દો સમુચ્ચયત્થો. તેન ન કેવલં તદેવ, અથ ખો ઇદમ્પિ કારણં વિપસ્સનાઞાણસ્સ ઇધેવ દસ્સનેતિ ઇમમત્થં દીપેતિ. દિબ્બેન ચક્ખુના ભેરવરૂપં પસ્સતોતિ એત્થ ઇદ્ધિવિધઞાણેન ભેરવં રૂપં નિમ્મિનિત્વા ચક્ખુના પસ્સતોતિ વત્તબ્બં, એવમ્પિ અભિઞ્ઞાલાભિનો અપરિઞ્ઞાણવત્થુકસ્સ ભયસન્તાસો ઉપ્પજ્જતિ ઉચ્ચવાલિકવાસીમહાનાગત્થેરસ્સ વિય. ઇધાપીતિ ઇમસ્મિં વિપસ્સનાઞાણેપિ, ન સતિપટ્ઠાનાદીસુ એવાતિ અધિપ્પાયો.

૨૫૩. મનોમયિદ્ધિયં ચિણ્ણવસિતાય અભિઞ્ઞા વોસાનપારમિપ્પત્તતા વેદિતબ્બાતિ યોજના. મનેન નિબ્બત્તન્તિ અભિઞ્ઞામનેન નિબ્બત્તિતં. તં સદિસભાવદસ્સનત્થમેવાતિ સણ્ઠાનતોપિ વણ્ણતોપિ અવયવવિસેસતોપિ સદિસભાવદસ્સનત્થમેવ. સજાતિયં ઠિતો, ન નાગિદ્ધિયા અઞ્ઞજાતિરૂપો. સુપરિકમ્મકતમત્તિકાદયો વિય ઇદ્ધિવિધઞાણં વિકુબ્બનકિરિયાય નિસ્સયભાવતો.

૨૫૫. અપ્પકસિરેનેવાતિ અકિચ્છેનેવ.

૨૫૬. મન્દો ઉત્તાનસેય્યકદારકોપિ ‘‘દહરો’’તિ વુચ્ચતીતિ તતો વિસેસનત્થં ‘‘યુવા’’તિ વુત્તં. યુવાપિ કોચિ અનિચ્છનતો અમણ્ડનસીલો હોતીતિ તતો વિસેસનત્થં ‘‘મણ્ડનકજાતિકો’’તિ વુત્તં. તેન વુત્તં ‘‘યુવાપી’’તિઆદિ. કાળતિલપ્પમાણા બિન્દવો કાળતિલકાનિ. નાતિકમ્માસતિલપ્પમાણા બિન્દવો તિલકાનિ. વઙ્કં નામ પિયઙ્ગં. યોબ્બનપીળકાદયો મુખદૂસિપીળકા. મુખગતો દોસો મુખદોસો, લક્ખણવચનઞ્ચેતં મુખે અદોસસ્સપિ પાકટભાવસ્સ અધિપ્પેતત્તા. યથા વા મુખે દોસો, એવં મુખે અદોસોપિ મુખદોસો સરલોપેન, મુખદોસો ચ મુખદોસો ચ મુખદોસોતિ એકસેસનયેનપેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. એવઞ્હિ પરેસં સોળસવિધં ચિત્તં પાકટં હોતીતિ વચનં સમત્થિતં હોતિ.

૨૫૯. પટિપદાવસેનાતિ યથારહં સમથવિપસ્સનામગ્ગપટિપદાવસેન. અટ્ઠસુ કોટ્ઠાસેસૂતિ સતિપટ્ઠાનાદીસુ બોધિપક્ખિયધમ્મકોટ્ઠાસેસુ, વિમોક્ખકોટ્ઠાસેસુ વાતિ ઇમેસુ અટ્ઠસુ કોટ્ઠાસેસુ. સેસેસૂતિ વુત્તાવસેસેસુ અભિભાયતનકોટ્ઠાસાદીસુ. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

મહાસકુલુદાયિસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.