૫. માગણ્ડિયસુત્તવણ્ણના

૨૦૭. દ્વે માગણ્ડિયાતિ દ્વે માગણ્ડિયનામકા. દેવગબ્ભસદિસન્તિ દેવાનં વસનઓવરકસદિસં. એતં વુત્તન્તિ ‘‘ભારદ્વાજગોત્તસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ અગ્યાગારે તિણસન્થારકે’’તિ એતં વુત્તં. ન કેવલં તં દિવસમેવાતિ યં દિવસં માગણ્ડિયો પરિબ્બાજકો તિણસન્થારકં પઞ્ઞત્તં, ન કેવલં તં દિવસમેવ ભગવા યેનઞ્ઞતરો વનસણ્ડો, તેનુપસઙ્કમીતિ યોજના. ગામૂપચારેતિ ગામસમીપે. સઞ્ઞાણં કત્વાતિ સઞ્ઞાણં કત્વા વિય. ન હિ ભગવતો તસ્સ સઞ્ઞાણકરણે પયોજનં અત્થિ.

સમણસેય્યાનુરૂપન્તિ સમણસ્સ અનુચ્છવિકા સેય્યા. પાસંસત્થો હિ અયં રૂપ-સદ્દો. તેનાહ ‘‘ઇમં તિણસન્થારક’’ન્તિઆદિ. અનાકિણ્ણોતિ વિલુળિતો અઘટ્ટિતો. હત્થપાદસીસેહિ તત્થ તત્થ પહટેન ન ચલિતો અભિન્નો, અચલિતત્તા એવ અભિન્નં અત્થરણં. પરિચ્છિન્દિત્વા પઞ્ઞત્તો વિયાતિ અયં છેકેન ચિત્તકારેન ચિન્તેત્વા તુલિકાય પરિચ્છિન્નલેખાય પરિચ્છિન્દિત્વા લિખિતા ચિત્તકતસેય્યા વિય. ભૂનં વુચ્ચતિ વડ્ઢિતં, તં હન્તીતિ ભૂનહુનો. તેનાહ ‘‘હતવડ્ઢિનો’’તિ. તં પનાયં ચક્ખાદીસુ સંવરવિધાનં વડ્ઢિહનનં મઞ્ઞતિ. તેનાહ ‘‘મરિયાદકારકસ્સા’’તિ. બ્રૂહેતબ્બન્તિ ઉળારવિસયૂપહારેન વડ્ઢેતબ્બં પીણેતબ્બં. તં પન અનનુભૂતાનુભવનેન હોતીતિ આહ ‘‘અદિટ્ઠં દક્ખિતબ્બ’’ન્તિ. અનુભૂતં પન અપણીતં હોતીતિ વુત્તં ‘‘દિટ્ઠં સમતિક્કમિતબ્બ’’ન્તિ. સેસવારેસુપિ એસેવ નયો. પરમદિટ્ઠધમ્મનિબ્બાનવાદી કિરેસ પરિબ્બાજકો, તસ્મા એવં છસુ દ્વારેસુ વડ્ઢિં પઞ્ઞપેતિ. યસ્મા યં છન્નમ્પિ ચક્ખાદીનં યથાસકં વિસયગ્ગહણં પટિક્ખિપન્તો લોકસ્સ અવડ્ઢિતં વિનાસમેવ પઞ્ઞપેતિ, તસ્મા સો સયમ્પિ વડ્ઢિહતો હતવડ્ઢિતો.

સંકિલેસતો આરકત્તા અરિયો નિય્યાનિકધમ્મભાવતો ઞાયો ધમ્મો. વજ્જલેસસ્સપિ અભાવતો કુસલો. તેનાહ ‘‘પરિસુદ્ધે કારણધમ્મે અનવજ્જે’’તિ. ઉગ્ગતસ્સાતિ ઉચ્ચકુલીનતાદિના ઉળારસ્સ. મુખે આરક્ખં ઠપેત્વાતિ મુખેન સંયતો હુત્વા. અમ્બજમ્બૂઆદીનિ ગહેત્વા વિય અપૂરયમાનોતિ અમ્બજમ્બૂઆદીનિ અઞ્ઞમઞ્ઞવિસદિસાનિ વિય પૂરણકથાનયેન યં કિઞ્ચિ અકથેત્વા. તેનાહ ‘‘મયા કથિતનિયામેના’’તિ.

૨૦૮. ફલસમાપત્તિયા વુટ્ઠિતોતિ દિવાવિહારતો વુટ્ઠિતોતિ અત્થો. દિવાવિહારોપિ હિ ‘‘પટિસલ્લાન’’ન્તિ વુચ્ચતિ ‘‘રહોગતસ્સ પટિસલ્લીનસ્સ એવં ચેતસો પરિવિતક્કો ઉદપાદી’’તિઆદીસુ (પારા. ૧૮). ભગવા હિ ફલસમાપત્તિતો વુટ્ઠાનુત્તરકાલં તેસં કથાસલ્લાપં સુત્વા દિવાવિહારતો વુટ્ઠાય તત્થ ગતો. સંવેગો નામ સહોત્તપ્પઞાણં, તં નિબ્બિન્દનવસેનપિ હોતિ, સંવેગનિસ્સિતં સન્ધાયાહ ‘‘પીતિસંવેગેન સંવિગ્ગો’’તિ. સો પન યસ્મા પુરિમાવત્થાય ચલનં હોતિ ચિત્તસ્સ, તસ્મા આહ ‘‘ચલિતો કમ્પિતો’’તિ. તિખિણસોતેન પુરિસેનાતિ ભગવન્તં સન્ધાયાહ.

૨૦૯. ધમ્મદેસનં આરભિ યથા વિનેય્યદમનકુસલો વસનટ્ઠાનટ્ઠેનાતિ ઇદં આરમિતબ્બભાવસ્સ ભાવલક્ખણવચનં. આરમતિ એત્થાતિ આરામો, રૂપં આરામો એતસ્સાતિ રૂપારામં, તતો એવ તન્નિન્નભાવેન રૂપે રતન્તિ રૂપરતં, તેન સમ્મો દુપ્પત્તિયા રૂપેન સમ્મુદિતન્તિ રૂપસમ્મુદિતં, તદેતં તદભિહતજવનકિચ્ચં તત્થ આરોપેત્વા વુત્તં. દન્તન્તિઆદીસુપિ એસેવ નયો. દન્તં દમિતં. નિબ્બિસેવનન્તિ વિગતવિસુકાયિકં. ગુત્તન્તિ સતિયા ગુત્તં. રક્ખિતન્તિ તસ્સેવ વેવચનં. સંવુતન્તિ અપનીતં પવેસનિવારણેન. તેનાહ ‘‘પિહિત’’ન્તિ.

૨૧૦. ઉપ્પજ્જનપરિળાહન્તિ ઉપ્પજ્જનકિલેસપરિળાહં. કિં વચનં વત્તબ્બં અસ્સાતિ રૂપારમ્મણં અનુભવિત્વા સમુદયાદિપહાનં પરિગ્ગણ્હિત્વા પરિનિબ્બિન્દિત્વા વિરજ્જિત્વા યો વિમુત્તો, તત્થ કિં વુદ્ધિહતપરિયાયો અવસ્સં લભતિ ન લભતીતિ પુચ્છતિ. પરિબ્બાજકો તાદિસે સારબદ્ધવિમુત્તિકે વુદ્ધિહતોતિ ન વદેય્યાતિ આહ ‘‘ન કિઞ્ચિ, ભો, ગોતમા’’તિ.

૨૧૧. તેતિ તયા, અયમેવ વા પાઠો. વસ્સં વાસો વસ્સં ઉત્તરપદલોપેન, વસ્સિતું અરહતીતિ વસ્સિકો, વસ્સકાલે નિવાસાનુચ્છવિકોતિ અત્થો.

નાતિઉચ્ચો હોતિ નાતિનીચોતિ ગિમ્હિકો વિય ઉચ્ચો, હેમન્તિકો વિય નીચો ન હોતિ, અથ ખો તદુભયવેમજ્ઝલક્ખણતાય નાતિઉચ્ચો હોતિ નાતિનીચો. નાતિતનૂનીતિ હેમન્તિકસ્સ વિય ન ખુદ્દકાનિ. નાતિબહૂનીતિ ગિમ્હિકસ્સ વિય ન અતિબહૂનિ. મિસ્સકાનેવાતિ હેમન્તિકગિમ્હિકેસુ વુત્તલક્ખણવોમિસ્સકાનિ. ઉણ્હપવેસનત્થાયાતિ નિયૂહેસુ પુરેભત્તં પચ્છાભત્તઞ્ચ પતિતસૂરિયોભાસવસેન ઉણ્હસ્સ અબ્ભન્તરપવેસનત્થાય. ભિત્તિનિયૂહાનિ નીહરીયન્તીતિ દક્ખિણપસ્સે ભિત્તીસુ નિયૂહાનિ નીહરિત્વા કરીયન્તિ. વિપુલજાલાનીતિ પુથુલછિદ્દાનિ. ઉદકયન્તાનીતિ ઉદકવાહકયન્તાનિ.

નીલુપ્પલગચ્છકે કત્વાતિ વિકસિતેહિ નીલુપ્પલેહિ ગચ્છકે નળિનિકે કત્વા. ગન્ધકલલન્તિ ગન્ધમિસ્સકકદ્દમં. યમકભિત્તીતિ યુગળભિત્તિ, તસ્સા અન્તરે નાળિ, યતો ઉદકં અભિરુહતિ. લોહનાળિન્તિ લોહમયયન્તનાળિં. જાલન્તિ તમ્બલોહમયં જાલં. હેટ્ઠા યન્તં પરિવત્તેન્તીતિ હેટ્ઠાભાગે ઉદકયન્તં ગમેન્તિ. ઉદકફુસિતે તેમેન્તે વિવણ્ણતા માહોસીતિ નીલપટં નિવાસેતિ. દિવાકાલેતિ દિવસવેલાય. અજ્ઝત્તં વૂપસન્તચિત્તો વિહરામીતિ એતેન અત્તનો ફલસમાપત્તિવિહારો ભગવતા દસ્સિતોતિ આહ – ‘‘તાય રતિયા રમમાનોતિ ઇદં ચતુત્થજ્ઝાનિકફલસમાપત્તિરતિં સન્ધાય વુત્ત’’ન્તિ.

૨૧૨. મહાચ નેસં પપઞ્ચોતિ નેસં રાજૂનં મહાપપઞ્ચો રાજિદ્ધિવસેન સબ્બદા સમ્પત્તિવિસયો ચ, અનુભવિતું ન લભન્તીતિ અધિપ્પાયો. મન્તે ગવેસન્તા વિચરન્તિ, ન ભોગસુખં. ગણના નામ અચ્છિન્નગણના, ન વિગણગણના ન પણગણના. આવટ્ટોતિ યથાધિગતે દિબ્બે કામે પહાય કામહેતુ આવટ્ટો નિવત્તો પરિવત્તિતો ભવેય્ય. એવં માનુસકા કામાતિ યથા કોચિ કુસગ્ગેન ઉદકં ગહેત્વા મહાસમુદ્દે ઉદકં મિનેય્ય. તત્થ મહાસમુદ્દે ઉદકમેવ મહન્તં વિપુલં પણીતઞ્ચ, એવં દિબ્બાનં કામાનં સમીપે ઉપનિધાય માનુસકા કામા અપ્પમત્તકા ઓરમત્તકા નિહીના, દિબ્બાવ કામા મહન્તા વિપુલા ઉળારા પણીતા. સમધિગય્હાતિ સમ્મા અધિગમનવસેન નિગ્ગય્હ દિબ્બમ્પિ સુખં હીનં કત્વા તિટ્ઠતિ.

૨૧૩. આરોગ્યહેતુકં સુખં અસ્સ અત્થીતિ સુખી, તં પનસ્સ રોગવિગમતોવાતિ આહ ‘‘પઠમં દુક્ખિતો પચ્છા સુખિતો’’તિ. સેરી નામ અત્તાધીનવુત્તીતિ આહ ‘‘સેરી એકકો ભવેય્યા’’તિ. અત્તનો વસો સયંવસો, સો એતસ્સ અત્થીતિ સયંવસી. અઙ્ગારકપલ્લં વિય કામવત્થુપરિળાહહેતુતો. તચ્છેત્વાતિ ઘટ્ટેત્વા, કણ્ડૂયિત્વાતિ અત્થો.

૨૧૪. યેન કાયો મધુરકજાતો હોતિ, તં કિર કુટ્ઠં છવિં વિનાસેતિ, ચમ્મં છિદ્દજાતં વિય હોતિ. તેનેવાહ ‘‘ઉપહતકાયપ્પસાદો’’તિ. પચ્ચલત્થાતિ પટિલભિ. અવિજ્જાભિભૂતતાય વિરોધિપચ્ચયસમાયોગેન પઞ્ઞિન્દ્રિયસ્સ ઉપહતત્તા. આયતિં દુક્ખફલતાય એતરહિ ચ કિલેસદુક્ખબહુલતાય કામાનં દુક્ખસમ્ફસ્સતા, તદુભયસંયુત્તેસુ તેસુ ચ તં અસલ્લક્ખિત્વા એકન્તસુખાભિનિવેસો વિપરીતસઞ્ઞાય, ન કેવલાય સુખવેદનાય સુખાતિ પવત્તસઞ્ઞી.

૨૧૫. તાનીતિ કુટ્ઠસરીરે વણમુખાનિ. અસુચીનીતિ અસુભાનિ. દુગ્ગન્ધાનીતિ વિસ્સગન્ધાનિ. પૂતીનીતિ કુણપભૂતાનિ. ઇદાનીતિ એતરહિ. નખેહિ વિપ્પતચ્છનઅગ્ગિપરિતાપનેહિ અતિનિપ્પીળનકાલે પાણકા…પે… પગ્ઘરન્તિ, તેન વેદના તનુકા હોતિ. એવન્તિ વુત્તનયેન વેદનાય તનુકભાવતો.

આરોગ્યભાવે ધનલાભાદિલાભુપ્પત્તિતો, અસતિ ચ આરોગ્યે લાભસ્સ નિરત્થકભાવતો, દિટ્ઠધમ્મિકાદિસબ્બસમ્પત્તીનં લાભસ્સ નિમિત્તભાવતો ચ આરોગ્યપરમા લાભા. નિબ્બાને સુખુપ્પત્તિતો, અસતિ ચ નિબ્બાનાધિગમે તાદિસસ્સ સુખસ્સ અનુપલબ્ભનતો, સબ્બસઙ્ખતવિવિત્તત્તા ચ સબ્બસો ચ સંસારદુક્ખાભાવતો, અધિગતે ચ તસ્મિં સકલવટ્ટદુક્ખાભાવતો ચ નિબ્બાનં પરમં સુખં. પુબ્બભાગમગ્ગાનન્તિ કાયાનુપસ્સનાદિભેદભિન્નાનં અરિયમગ્ગસ્સ પુબ્બભાગિયાનં મગ્ગાનં. તેસઞ્ચ અમતગામિતા નામ તન્નિન્નતાવસેનેવ સચ્છિકિરિયાવસેનાતિ આહ ‘‘પુબ્બભાગગમનેનેવ અમતગામિન’’ન્તિ. અટ્ઠઙ્ગિકો અરિયમગ્ગો ખેમો સબ્બપરિસ્સયસમુગ્ઘાતનેન અનુપદ્દુતત્તા, તંસમઙ્ગીનં સબ્બસો અનુપદ્દુતત્તા તંસમઙ્ગીનં સબ્બસો અનુપદ્દવહેતુતો ચ. લદ્ધિવસેન ગહિતાતિ સસ્સતવાદાદીહિ કેવલં તેસં લદ્ધિવસેન તથા ગહિતા. ખેમઅમતગામિનન્તિ ઇમિના હિ ‘‘ખેમંઅમતગામિન’’ન્તિ વિભત્તિઅલોપેન નિદ્દેસો, અત્થો પન વિભત્તિલોપેન દટ્ઠબ્બોતિ દસ્સેતિ.

૨૧૬. અનોમજ્જતીતિ અનુ અનુ ઓમજ્જતિ. અપરાપરં હત્થં હેટ્ઠા ઓતારેન્તો મજ્જતિ.

૨૧૭. છેકન્તિ ઘનભાવેન વીતં. ઘનમટ્ઠભાવેન સુન્દરં હોતીતિ આહ ‘‘સમ્પન્ન’’ન્તિ. સાધૂહિ પરમપ્પિચ્છસન્તુટ્ઠેહિ લાતો ગહિતોતિ સાહુળિ. સઙ્કારચોળકં નિચ્ચકાળકં.

૨૧૮. તત્થ તત્થ રુજનટ્ઠેન વિબાધનટ્ઠેન રોગોવ ભૂતો. વિપસ્સનાઞાણેનપિ સિખાપ્પત્તેન આરોગ્યં એકદેસેન પસ્સતિ, નિબ્બાનઞ્ચ વટ્ટપટિપક્ખતોતિ આહ ‘‘વિપસ્સનાઞાણઞ્ચેવા’’તિ.

૨૧૯. અન્તરાતિ પઠમુપ્પત્તિ જરામરણાનં વેમજ્ઝે. ઉપહતોતિ પિત્તસેમ્હાદિદોસેહિ દૂસિતભાવેન કથિતો. પિત્તાદિદોસે પન ભેસજ્જસેવનાય નિવત્તેન્તો ઉપહતં પટિપાકતિકં કરોન્તો ચક્ખૂનિ ઉપ્પાદેતિ નામ. વિનટ્ઠાનીતિ અનુપ્પત્તિધમ્મતં આપન્નાનિ.

૨૨૦. પુબ્બે વુત્તે સાહુળિયચીરે. વટ્ટે અનુગતચિત્તેનાતિ અનમતગ્ગે સંસારવટ્ટે અનાદીનવદસ્સિતાય અનુગામિચિત્તેન.

૨૨૧. ધમ્મસ્સાતિ નિબ્બાનસ્સ. અનુધમ્મન્તિ અનુરૂપં નિય્યાનધમ્મં. તેનાહ ‘‘અનુચ્છવિકં પટિપદ’’ન્તિ. પઞ્ચક્ખન્ધેતિ પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધે દસ્સેતિ. ‘‘દીઘરત્તં વત, ભો’’તિઆદિના પાળિયં વિવટ્ટં દસ્સિતં. તેનાહ ‘‘ઉપાદાનનિરોધાતિ વિવટ્ટં દસ્સેન્તો’’તિ. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

માગણ્ડિયસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.