૪. મહામાલુક્યસુત્તવણ્ણના

૧૨૯. ઓરં વુચ્ચતિ કામધાતુ, તત્થ પવત્તિયા સંવત્તનતો ઓરં ભજન્તીતિ ઓરમ્ભાગિયાનિ, હેટ્ઠિમમગ્ગવજ્ઝતાય ઓરમ્ભાગે હેટ્ઠાકોટ્ઠાસે ભજન્તીતિ ઓરમ્ભાગિયાનિ ક-કારસ્સ ય-કારં કત્વા. તેનાહ ‘‘હેટ્ઠાકોટ્ઠાસિકાની’’તિઆદિ. કમ્મુના હિ વટ્ટેન ચ દુક્ખં સંયોજેન્તીતિ સંયોજનાનિ, ઓરમ્ભાગિયસઞ્ઞિતાનિ સંયોજનાનિ યસ્સ અપ્પહીનાનિ, તસ્સેવ વટ્ટદુક્ખં. યસ્સ પન તાનિ પહીનાનિ, તસ્સ તં નત્થીતિ. અપ્પહીનતાય અનુસેતીતિ અરિયમગ્ગેન અસમુચ્છિન્નતાય કારણલાભે સતિ ઉપ્પજ્જતિ, અપ્પહીનભાવેન અનુસેતિ. અનુસયમાનો સંયોજનં નામ હોતીતિ અનુસયત્તં ફરિત્વા પવત્તમાનો પાપધમ્મો યથાવુત્તેનત્થેન સંયોજનં નામ હોતિ. એતેન યદિ પન અનુસયતો સંયોજનં પવત્તં, તથાપિ યે તે કામરાગાદયો ‘‘અનુસયા’’તિ વુચ્ચન્તિ, તેયેવ બન્ધનટ્ઠેન સંયોજનાનીતિ દસ્સેતિ.

એવં સન્તેપીતિ યદેવ ઓરમ્ભાગિયસંયોજનં ભગવતા પુચ્છિતં, તદેવ થેરેનપિ વિસ્સજ્જિતં, તથાપિ અયં લદ્ધિ સન્નિસ્સયા. તત્થ દોસારોપનાતિ દસ્સેતું ‘‘તસ્સ વાદે’’તિઆદિ વુત્તં. સમુદાચારક્ખણેયેવાતિ પવત્તિક્ખણે એવ. ન હિ સબ્બે વત્તમાના કિલેસા સંયોજનત્થં ફરન્તીતિ અધિપ્પાયો. તેનાતિ તેન કારણેન, તથાલદ્ધિકત્તાતિ અત્થો. ચિન્તેસિ ‘‘ધમ્મં દેસેસ્સામી’’તિ યોજના. અત્તનો ધમ્મતાયેવાતિ અજ્ઝત્તાસયેનેવ. વિસંવાદિતાતિ સત્થુ ચિત્તસ્સ અનારાધનેન વિવેચિતા. એવમકાસિ એવં ધમ્મં દેસાપેસિ.

૧૩૦. સક્કાયદિટ્ઠિપરિયુટ્ઠિતેનાતિ પરિયુટ્ઠાનસમત્થસક્કાયદિટ્ઠિકેન. તથાભૂતઞ્ચ ચિત્તં તાય દિટ્ઠિયા વિગય્હિતં અજ્ઝોત્થટઞ્ચ નામ હોતીતિ આહ ‘‘ગહિતેન અભિભૂતેના’’તિ. દિટ્ઠિનિસ્સરણં નામ દસ્સનમગ્ગો તેન સમુચ્છિન્દિતબ્બતો, સો પન નિબ્બાનં આગમ્મ તં સમુચ્છિન્દતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘દિટ્ઠિનિસ્સરણં નિબ્બાન’’ન્તિ. અવિનોદિતા અનીહટાતિ પદદ્વયેનપિ સમુચ્છેદવસેન અપ્પહીનત્તંયેવ વદતિ. અઞ્ઞં સંયોજનં અઞ્ઞો અનુસયોતિ વદન્તિ, સહભાવો નામ અઞ્ઞેન હોતિ. ન હિ તદેવ તેન સહાતિ વુચ્ચતીતિ તેસં અધિપ્પાયો. અઞ્ઞેનાતિ અત્થતો અઞ્ઞેન. અવત્થામત્તતો યદિપિ અવયવવિનિમુત્તો સમુદાયો નત્થિ, અવયવો પન સમુદાયો ન હોતીતિ સો સમુદાયતો અઞ્ઞો એવાતિ સક્કા વત્તુન્તિ યથાવુત્તસ્સ પરિહારસ્સ અપ્પાટિહીરકતં આસઙ્કિત્વા પક્ખન્તરં આસલ્લિતં ‘‘અથાપિ સિયા’’તિઆદિના. પક્ખન્તરેહિ પરિહારા હોન્તીતિ યથાવુત્તઞાયેનપિ અઞ્ઞો પુરિસો અથાપિ સિયા, અયં પનેત્થ અઞ્ઞો દોસોતિ આહ ‘‘યદિ તદેવા’’તિઆદિ. અથાપિ સિયા તુય્હં યદિ પરિવિતક્કો ઈદિસો યદિ તદેવ સંયોજનન્તિઆદિ. ઇમમત્થં સન્ધાયાતિ પરમત્થતો સો એવ કિલેસો સંયોજનમનુસયો ચ, બન્ધનત્થઅપ્પહીનત્થાનં પન અત્થેવ ભેદોતિ ઇમમત્થં સન્ધાય.

૧૩૨. તચચ્છેદો વિય સમાપત્તિ કિલેસાનં સમાપત્તિવિક્ખમ્ભનસ્સ સારચ્છેદસ્સ અનુસયસ્સ દૂરભાવતો. ફેગ્ગુચ્છેદો વિય વિપસ્સના તસ્સ આસન્નભાવતો. એવરૂપા પુગ્ગલાતિ અભાવિતસદ્ધાદિબલતાય દુબ્બલનામકાયા પુગ્ગલા, યેસં સક્કાયનિરોધાય…પે… નાધિમુચ્ચતિ. એવં દટ્ઠબ્બાતિ યથા સો દુબ્બલકો પુરિસો, એવં દટ્ઠબ્બો સો પુરિસો ગઙ્ગાપારં વિય સક્કાયપારં ગન્તું અસમત્થત્તા. વુત્તવિપરિયાયેન સુક્કપક્ખસ્સ અત્થો વેદિતબ્બો.

૧૩૩. ઉપધિવિવેકેનાતિ ઇમિના ઉપધિવિવેકાતિ કરણે નિસ્સક્કનન્તિ દસ્સેતિ, ઉપધિવિવેકાતિ વા હેતુમ્હિ નિસ્સક્કવચનસ્સ ઉપધિવિવેકેનાતિ હેતુમ્હિ કરણવચનેન પઞ્ચકામગુણવિવેકો કથિતો. કામગુણાપિ હિ ઉપધીયતિ એત્થ દુક્ખન્તિ ઉપધીતિ વુચ્ચન્તીતિ. થિનમિદ્ધપચ્ચયા કાયવિજમ્ભિતાદિભેદં કાયાલસિયં. તત્થાતિ અન્તોસમાપત્તિયં સમાપત્તિઅબ્ભન્તરે જાતં. તં પન સમાપત્તિપરિયાપન્નમ્પિ અપરિયાપન્નમ્પીતિ તદુભયં દસ્સેતું ‘‘અન્તોસમાપત્તિક્ખણેયેવા’’તિઆદિ વુત્તં. રૂપાદયો ધમ્મેતિ રૂપવેદનાદિકે પઞ્ચક્ખન્ધધમ્મે. ન નિચ્ચતોતિ ઇમિના નિચ્ચપટિક્ખેપતો તેસં અનિચ્ચતમાહ. તતો એવ ઉદયવયન્તતો વિપરિણામતો તાવકાલિકતો ચ તે અનિચ્ચાતિ જોતિતં હોતિ. યઞ્હિ નિચ્ચં ન હોતિ, તં ઉદયબ્બયપરિચ્છિન્નં જરાય મરણેન ચાતિ દ્વેધા વિપરિણતં ઇત્તરખણમેવ ચ હોતિ. ન સુખતોતિ ઇમિના સુખપટિક્ખેપતો તેસં દુક્ખતમાહ, અતો એવ અભિણ્હં પટિપીળનતો દુક્ખવત્થુતો ચ તે દુક્ખાતિ જોતિતં હોતિ. ઉદયબ્બયવન્તતાય હિ તે અભિણ્હં પટિપીળનતો નિરન્તરદુક્ખતાય દુક્ખસ્સેવ ચ અધિટ્ઠાનભૂતાતિ. પચ્ચયયાપનીયતાય રોગમૂલતાય ચ રોગતો. દુક્ખતાસૂલયોગિતાય કિલેસાસુચિપગ્ઘરણતો ઉપ્પાદજરાભઙ્ગેહિ ઉદ્ધુમાતપક્કભિજ્જનતો ચ ગણ્ડતો. પીળાજનનતો અન્તોતુદનતો દુન્નીહરણતો ચ અવદ્ધિઆવહતો અઘવત્થુતો ચ અસેરીભાવતો આબાધપદટ્ઠાનતાય ચ આબાધતો. અવસવત્તનતો અવિધેય્યતાય પરતો. બ્યાધિજરામરણેહિ પલુજ્જનીયતાય પલોકતો. સામીનિવાસીકારકવેદકઅધિટ્ઠાયકવિરહતો સુઞ્ઞતો. અત્તપટિક્ખેપટ્ઠેન અનત્તતો, રૂપાદિધમ્માપિ ન એત્થ અત્તા હોન્તીતિ અનત્તા, એવં અયમ્પિ ન અત્તા હોતીતિ અનત્તા. તેન અબ્યાપારતો નિરીહતો તુચ્છતો અનત્તાતિ દીપિતં હોતિ. લક્ખણત્તયમેવ અવબોધત્થં એકાદસહિ પદેહિ વિભજિત્વા ગહિતન્તિ દસ્સેતું ‘‘તત્થા’’તિઆદિ વુત્તં.

અન્તોસમાપત્તિયન્તિ સમાપત્તીનં સહજાતતાય સમાપત્તીનં અબ્ભન્તરે. ચિત્તં પટિસંહરતીતિ તપ્પટિબદ્ધછન્દરાગાદિઉપક્કિલેસવિક્ખમ્ભનેન વિપસ્સનાચિત્તં પટિસંહરતિ. તેનાહ ‘‘મોચેતી’’તિ. સવનવસેનાતિ ‘‘સબ્બસઙ્ખારસમથો’’તિઆદિના સવનવસેન. થુતિવસેનાતિ તથેવ થોમનાવસેન ગુણતો સંકિત્તનવસેન. પરિયત્તિવસેનાતિ તસ્સ ધમ્મસ્સ પરિયાપુણનવસેન. પઞ્ઞત્તિવસેનાતિ તદત્થસ્સ પઞ્ઞાપનવસેન. આરમ્મણકરણવસેનેવ ઉપસંહરતિ મગ્ગચિત્તં. એતં સન્તન્તિઆદિ પન અવધારણનિવત્તિતત્થદસ્સનં. યથા વિપસ્સના ‘‘એતં સન્તં એતં પણીત’’ન્તિઆદિના અસઙ્ખતાય ધાતુયા ચિત્તં ઉપસંહરતિ, એવં મગ્ગો નિબ્બાનં સચ્છિકિરિયાભિસમયવસેન અભિસમેન્તો તત્થ લબ્ભમાને સબ્બે વિસેસે અસમ્મોહતો પટિવિજાનન્તો તત્થ ચિત્તં ઉપસંહરતિ. તેનાહ ‘‘ઇમિના પન આકારેના’’તિઆદિ. સો તત્થ ઠિતોતિ સો અદન્ધવિપસ્સનો યોગી તત્થ તાય અનિચ્ચાદિલક્ખણત્તયારમ્મણાય વિપસ્સનાય ઠિતો. સબ્બસોતિ તસ્સ મગ્ગસ્સ અધિગમાય નિબ્બત્તિતસમથવિપસ્સનાસુ. અસક્કોન્તો અનાગામી હોતીતિ હેટ્ઠિમમગ્ગવહાસુ એવ સમથવિપસ્સનાસુ છન્દરાગં પહાય અગ્ગમગ્ગવહાસુ તાસુ નિકન્તિં પરિયાદાતું અસક્કોન્તો અનાગામિતાયમેવ સણ્ઠાતિ.

સમતિક્કન્તત્તાતિ સમથવસેન વિપસ્સનાવસેન ચાતિ સબ્બથાપિ રૂપસ્સ અતિક્કન્તત્તા. તેનાહ ‘‘અયઞ્હી’’તિઆદિ. અનેનાતિ યોગિના. તં અતિક્કમ્માતિ ઇદં યો વા પઠમં પઞ્ચવોકારભવપરિયાપન્ને ધમ્મે સમ્મદેવ સમ્મસિત્વા તે વિવજ્જેત્વા તતો અરૂપસમાપત્તિં સમાપજ્જિત્વા અરૂપધમ્મે સમ્મસતિ, તં સન્ધાય વુત્તં. તેનાહ ‘‘ઇદાનિ અરૂપં સમ્મસતી’’તિ.

સમથવસેન ગચ્છતોતિ સમથપ્પધાનં પુબ્બભાગપટિપદં અનુયુઞ્જન્તસ્સ. ચિત્તેકગ્ગતા ધુરં હોતીતિ તસ્સ વિપસ્સનાભાવનાય તથા પુબ્બે પવત્તત્તા વુટ્ઠાનગામિનિવિપસ્સના સમાધિપ્પધાના હોતિ, મગ્ગેપિ ચિત્તેકગ્ગતા ધુરં હોતિ, સમાધિન્દ્રિયં પુબ્બઙ્ગમં બલવં હોતિ. સો ચેતોવિમુત્તો નામાતિ સો અરિયો ચેતોવિમુત્તો નામ હોતિ. વિપસ્સનાવસેન ગચ્છતોતિ ‘‘સમથવસેન ગચ્છતો’’તિ એત્થ વુત્તનયાનુસારેન અત્થો વેદિતબ્બો. અયઞ્ચ પુગ્ગલવિભાગો સુત્તન્તનયેન ઇધાભિહિતો પરિયાયો નામ, અભિધમ્મનયેન પરતો કીટાગિરિસુત્તવણ્ણનાયં દસ્સયિસ્સામ. અયં સભાવધમ્મોયેવાતિ પુબ્બભાગપટિપદા સમથપ્પધાના ચે સમાધિ ધુરં, વિપસ્સનાપધાના ચે પઞ્ઞા ધુરન્તિ અયં ધમ્મસભાવોયેવ, એત્થ કિઞ્ચિ ન આસઙ્કિતબ્બં.

ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તં ઇન્દ્રિયવેમત્તતા. તેનાહ ‘‘ઇન્દ્રિયનાનત્તં વદામી’’તિ. ઇન્દ્રિયનાનત્તતા કારણન્તિ ઇદં દસ્સેતિ – અનિચ્ચાદિવસેન વિપસ્સનાભિનિવેસો વિય સમથવસેન વિપસ્સનાવસેન ચ યં પુબ્બભાગગમનં, તં અપ્પમાણં તં વુટ્ઠાનગામિનિવિપસ્સનં, યસ્સ સમાધિ ધુરં પુબ્બઙ્ગમં બલવં હોતિ, સો અરિયો ચેતોવિમુત્તિ નામ હોતિ. યસ્સ પઞ્ઞા ધુરં પુબ્બઙ્ગમં બલવં હોતિ સો અરિયો પઞ્ઞાવિમુત્તો નામ હોતિ. ઇદાનિ તમત્થં બુદ્ધિવિસિટ્ઠેન નિદસ્સનેન દસ્સેન્તો ‘‘દ્વે અગ્ગસાવકા’’તિઆદિમાહ, તં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

મહામાલુક્યસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.