૫. ભદ્દાલિસુત્તવણ્ણના

૧૩૪. અસિયતીતિ અસનં, ભુઞ્જનં ભોજનં, અસનસ્સ ભોજનં અસનભોજનં, આહારપરિભોગો, એકસ્મિં કાલે અસનભોજનં એકાસનભોજનં. સો પન કાલો સબ્બબુદ્ધાનં સબ્બપચ્ચેકબુદ્ધાનં આચિણ્ણસમાચિણ્ણવસેન પુબ્બણ્હો એવ ઇધાધિપ્પેતોતિ આહ ‘‘એકસ્મિં પુરેભત્તે અસનભોજન’’ન્તિ. વિપ્પટિસારકુક્કુચ્ચન્તિ ‘‘અયુત્તં વત મયા કતં, યો અત્તનો સરીરપકતિં અજાનન્તો એકાસનભોજનં ભુઞ્જિ, યેન મે ઇદં સરીરં કિસં જાતં બ્રહ્મચરિયાનુગ્ગહો નાહોસી’’તિ એવં વિપ્પટિસારકુક્કુચ્ચં ભવેય્ય. એતં સન્ધાય સત્થા આહ, ન ભદ્દાલિમેવ તાદિસં કિરિયં અનુજાનન્તો. ઇતરથાતિ યદિ એકંયેવ ભત્તં દ્વિધા કત્વા તતો એકસ્સ ભાગસ્સ ભુઞ્જનં એકદેસભુઞ્જનં અધિપ્પેતં. કો સક્કોતીતિ કો એવં યાપેતું સક્કોતિ. અતીતજાતિપરિચયોપિ નામ ઇમેસં સત્તાનંયેવ અનુબન્ધતીતિ આહ ‘‘અતીતે’’તિઆદિ. વિરવન્તસ્સેવાતિ અનાદરે સામિવચનં. તં મદ્દિત્વાતિ ‘‘અયં સિક્ખા સબ્બેસમ્પિ બુદ્ધાનં સાસને આચિણ્ણં, અયઞ્ચ ભિક્ખુ ઇમં સિક્ખતેવા’’તિ વત્વા તં ભદ્દાલિં તસ્સ વા અનુસ્સાહપવેદનં અભિભવિત્વા. ભિક્ખાચારગમનત્થં ન વિતક્કમાળકં અગમાસિ, વિહારચારિકં ચરન્તો તસ્સ વસનટ્ઠાનં ભગવા ગચ્છતિ.

૧૩૫. દૂસયન્તિ ગરહન્તિ એતેનાતિ દોસો, અપરાધો, સો એવ કુચ્છિતભાવેન દોસકો. ગરહાય પવત્તિટ્ઠાનતો ઓકાસો. તેનાહ – ‘‘એતં ઓકાસં એતં અપરાધ’’ન્તિ. દુક્કરતરન્તિ પતિકારવસેન અતિસયેન દુક્કરં. અપરાધો હિ ન ખમાપેન્તં યથાપચ્ચયં વિત્થારિતો હુત્વા દુપ્પતિકારો હોતિ. તેનાહ ‘‘વસ્સઞ્હી’’તિઆદિ.

અલગ્ગિત્વાતિ ઇમમ્પિ નામ અપનીતં અકાસીતિ એવં અવિનેત્વા, તં તં તસ્સ હિતપટિપત્તિં નિવારણં કત્વાતિ અત્થો. ઞાયપટિપત્તિં અતિચ્ચ એતિ પવત્તતીતિ અચ્ચયો, અપરાધો, પુરિસેન મદ્દિત્વા પવત્તિતો અપરાધો અત્થતો પુરિસં અતિચ્ચ અભિભવિત્વા પવત્તો નામ હોતિ. તેનાહ ‘‘અચ્ચયો મં, ભન્તે, અચ્ચગમા’’તિ. અવસેસપચ્ચયાનં સમાગમે એતિ ફલં એતસ્મા ઉપ્પજ્જતિ પવત્તતિ ચાતિ સમયો, હેતુ યથા ‘‘સમુદાયો’’તિ આહ ‘‘એકં કારણ’’ન્તિ. યં પનેત્થ ભદ્દાલિત્થેરસ્સ અપરિપૂરકારિતાય ભિક્ખુઆદીનં જાનનં, તમ્પિ કારણં કત્વા ‘‘અહં ખો, ભન્તે, ન ઉસ્સહામી’’તિઆદિના વત્તબ્બન્તિ દસ્સેતિ.

૧૩૬. એકચિત્તક્ખણિકાતિ પઠમમગ્ગચિત્તક્ખણેન એકચિત્તક્ખણિકા. એવં આણાપેતું ન યુત્તન્તિ સઙ્કમત્થાય આણાપેતું ન યુત્તં પયોજનાભાવતો. અનાચિણ્ણઞ્ચેતં બુદ્ધાનં, યદિદં પદસા અક્કમનં. તથા હિ –

‘‘અક્કમિત્વાન મં બુદ્ધો, સહ સિસ્સેહિ ગચ્છતુ;

મા નં કલલં અક્કમિત્થ, હિતાય મે ભવિસ્સતી’’તિ. (બુ. વં. ૨.૫૩);

સુમેધપણ્ડિતેન પચ્ચાસીસિતં ન કતં. યથાહ –

‘‘દીપઙ્કરો લોકવિદૂ, આહુતીનં પટિગ્ગહો;

ઉસ્સીસકે મં ઠત્વાન, ઇદં વચનમબ્રવી’’તિ. (બુ. વં. ૨.૬૦);

ભગવતા આણત્તે સતિ તેસમ્પિ એવં કાતું ન યુત્તન્તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. એતેસં પટિબાહિતું યુત્તન્તિ ઇદં અટ્ઠાનપરિકપ્પનવસેનેવ વુત્તં. ન હિ બુદ્ધાનં કાતું આરદ્ધં નામ કિચ્ચં કેહિચિ પટિબાહિતું યુત્તં નામ અત્થિ પટિબાહિતુંયેવ અકરણતો. સમ્મત્તનિયામસ્સ અનોક્કન્તત્તા વુત્તં ‘‘બાહિરકો’’તિ.

૧૩૭. ન કમ્મટ્ઠાનં અલ્લીયતીતિ ચિત્તં કમ્મટ્ઠાનં ન ઓતરતિ.

૧૪૦. પુનપ્પુનં કારેન્તીતિ દણ્ડકમ્મપણામનાદિકારણં પુનપ્પુનં કારેન્તિ. સમ્માવત્તમ્હિ ન વત્તતીતિ તસ્સા તસ્સા આપત્તિયા વુટ્ઠાનત્થં ભગવતા પઞ્ઞત્તસમ્માવત્તમ્હિ ન વત્તતિ. અનુલોમવત્તે ન વત્તતીતિ યેન યેન વત્તેન સઙ્ઘો અનુલોમિકો હોતિ, તસ્મિં તસ્મિં અનુલોમવત્તે ન વત્તતિ વિલોમમેવ ગણ્હાતિ, પટિલોમેન હોતિ. નિત્થારણકવત્તમ્હીતિ યેન વત્તેન સઙ્ઘો અનુલોમિકો હોતિ, સાપત્તિકભાવતો નિત્થિણ્ણો હોતિ, તમ્હિ નિત્થારણવત્તસ્મિં ન વત્તતિ. તેનાહ ‘‘આપત્તી’’તિઆદિ. દુબ્બચકરણેતિ દુબ્બચસ્સ ભિક્ખુનો કરણે.

૧૪૪. યાપેતીતિ વત્તતિ, સાસને તિટ્ઠતીતિ અત્થો. અભિઞ્ઞાપત્તાતિ ‘‘અસુકો અસુકો ચ થેરો સીલવા કલ્યાણધમ્મો બહુસ્સુતો’’તિઆદિના અભિઞ્ઞાતભાવં પત્તા અધિગતઅભિઞ્ઞાતા.

૧૪૫. સત્તેસુ હાયમાનેસૂતિ કિલેસબહુલતાય પટિપજ્જનકસત્તેસુ પરિહાયન્તેસુ પટિપથેસુ જાયમાનેસુ. અન્તરધાયતિ નામ તદાધારતાય. દિટ્ઠધમ્મિકા પરૂપવાદાદયો. સમ્પરાયિકા અપાયદુક્ખવિસેસા. આસવન્તિ તેન તેન પચ્ચયેન પવત્તન્તીતિ આસવા. નેસન્તિ પરૂપવાદાદિઆસવાનં. તેતિ વીતિક્કમધમ્મા.

અકાલં દસ્સેત્વાતિ સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિયા અકાલં દસ્સેત્વા. ઉપ્પત્તિન્તિ આસવટ્ઠાનિયાનં ધમ્માનમુપ્પત્તિં. સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિયા કાલં, તાવ સેનાસનાનિ પહોન્તિ, તેન આવાસમચ્છરિયાદિહેતુના સાસને એકચ્ચે આસવટ્ઠાનિયા ધમ્મા ન ઉપ્પજ્જન્તિ. ઇમિના નયેનાતિ ઇમિના પન હેતુના પદસોધમ્મસિક્ખાપદાનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો.

યસન્તિ કિત્તિસદ્દં પરિવારઞ્ચ. સાગતત્થેરસ્સ નાગદમનકિત્તિયસાદિવસેન સુરાપાનસઙ્ખાતો આસવટ્ઠાનિયો ધમ્મો ઉપ્પજ્જિ.

રસેન રસં સંસન્દેત્વાતિ ઉપાદિન્નકફસ્સરસેન અનુપાદિન્નકફસ્સરસં સંસન્દેત્વા.

૧૪૬. ન ખો, ભદ્દાલિ, એસેવ હેતુ, અથ ખો અઞ્ઞમ્પિ અત્થીતિ દસ્સેન્તો ભગવા ‘‘અપિચા’’તિઆદિમાહ. તેન ધમ્મસ્સ સક્કચ્ચસવને થેરં નિયોજેતિ.

૧૪૭. વિસેવનાચારન્તિ અદન્તકિરિયં. પરિનિબ્બાયતીતિ વૂપસમ્મતિ. તત્થ અદન્તકિરિયં પહાય દન્તો હોતિ. યુગસ્સાતિ રથધુરસ્સ.

અનુક્કમેતિ અનુરૂપપરિગમે. તદવત્થાનુરૂપં પાદાનં ઉક્ખિપને નિક્ખિપને ચ. તેનાહ ‘‘ચત્તારો પાદે’’તિઆદિ. રજ્જુબન્ધનવિધાનેનાતિ પાદતો ભૂમિયા મોચનવિધાનેન. એવં કરણત્થન્તિ યથા અસ્સે નિસિન્નસ્સેવ ભૂમિં ગહેતું સક્કા, એવં ચત્તારો પાદે તથા કત્વા અત્તનો નિચ્ચલભાવકરણત્થં. મણ્ડલેતિ મણ્ડલધાવિકાયં. પથવીકમનેતિ પથવિં ફુટ્ઠમત્તેન ગમને. તેનાહ ‘‘અગ્ગગ્ગખુરેહી’’તિ. ઓક્કન્તકરણસ્મિન્તિ ઓક્કન્તેત્વા પરસેનાસમ્મદ્દન ઓક્કન્તકરણે. એકસ્મિં ઠાનેતિ ચતૂસુ પાદેસુ યત્થ કત્થચિ એકસ્મિં ઠાને ગમનં ચોદેન્તીતિ અત્થો, સો પનેત્થ સીઘતરો અધિપ્પેતો. દવત્તેતિ મરિયાદાકોપનેહિ નાનપ્પયોજને, પરસેનાય પવત્તમહાનાદપહરણેહિ અત્થો. તેનાહ ‘‘યુદ્ધકાલસ્મિ’’ન્તિઆદિ.

રઞ્ઞા જાનિતબ્બગુણેતિ યથા રાજા અસ્સસ્સ ગુણે જાનાતિ, એવં તેન જાનિતબ્બગુણકારણં કારેતિ. અસ્સરાજવંસેતિ દુસ્સહં દુક્ખં પત્વાપિ યથા અયં રાજવંસાનુરૂપકિરિયં ન જહિસ્સતિ, એવં સિક્ખાપને. સિક્ખાપનમેવ હિ સન્ધાય સબ્બત્થ ‘‘કારણં કારેતી’’તિ વુત્તં તસ્સ કરણકારાપનપરિયાયત્તા.

યથા ઉત્તમજવો હોતીતિ જવદસ્સનટ્ઠાને યથા હયો ઉત્તમજવં ન હાપેસિ, એવં સિક્ખાપેતિ. ઉત્તમહયભાવે, યથા ઉત્તમહયો હોતીતિ કમ્મકરણકાલે અત્તનો ઉત્તમસભાવં અનિગુહિત્વા અવજ્જેત્વા યથા અત્થસિદ્ધિ હોતિ, એવં પરમજવેન સિક્ખાપેતિ. યથા કિરિયા વિના દબ્બમ્પિ વિના કિરિયં ન ભવતિ, એવં દટ્ઠબ્બન્તિ દસ્સેતું ‘‘તત્થ પકતિયા’’તિઆદિ વુત્તં.

તત્રાતિ તસ્મિં પકતિયા ઉત્તમહયસ્સેવ ઉત્તમહયકારણારહત્તા ઉત્તમજવપટિપજ્જને. માસખાદકઘોટકાનન્તિ માસં ખાદિત્વા યથા તથા વિગુણખલુઙ્ગકાનં. વલઞ્જકદણ્ડન્તિ રઞ્ઞા ગહેતબ્બસુવણ્ણદણ્ડં. ધાતુપત્થદ્ધોતિ અત્તનાવ સમુપ્પાદિતધાતુયા ઉપત્થમ્ભિતો હુત્વા.

ઉત્તમે સાખલ્યેતિ પરમસખિલભાવે સખિલવાચાય એવ દમેતબ્બતાય. તેનાહ ‘‘મુદુવાચાય હી’’તિઆદિ.

અરહત્તફલસમ્માદિટ્ઠિયાતિ ફલસમાપત્તિકાલે પવત્તસમ્માઞાણં. સમ્માઞાણં પુબ્બે વુત્તસમ્માદિટ્ઠિયેવાતિ પન ઇદં ફલસમ્માદિટ્ઠિભાવસામઞ્ઞેન વુત્તં. કેચિ પન ‘‘પચ્ચવેક્ખણઞાણ’’ન્તિ વદન્તિ, તં ન યુજ્જતિ ‘‘અસેક્ખેના’’તિ વિસેસિતત્તા. તમ્પિ અસેક્ખઞાણન્તિ ચે? એવમ્પિ નિપ્પરિયાય સેક્ખગ્ગહણે પરિયાયસેક્ખગ્ગહણં ન યુત્તમેવ, કિચ્ચભેદેન વા વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. એકા એવ હિ સા પઞ્ઞા નિબ્બાનસ્સ પચ્ચક્ખકિરિયાય સમ્માદસ્સનકિચ્ચં ઉપાદાય ‘‘સમ્માદિટ્ઠી’’તિ વુત્તા, સમ્માજાનનકિચ્ચં ઉપાદાય ‘‘સમ્માઞાણ’’ન્તિ. અઞ્ઞાતાવિન્દ્રિયવસેન વા સમ્માદિટ્ઠિ, પઞ્ઞિન્દ્રિયવસેન સમ્માઞાણન્તિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. મગ્ગફલાવહાય દેસનાય સઙ્ખેપતોવ આગતત્તા વુત્તં ‘‘ઉગ્ઘટિતઞ્ઞુપુગ્ગલસ્સ વસેના’’તિ.

ભદ્દાલિસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.