૨. ભિક્ખુવગ્ગો

૧. અમ્બલટ્ઠિકરાહુલોવાદસુત્તવણ્ણના

૧૦૭. અમ્બલટ્ઠિકાયન્તિ એત્થ અમ્બલટ્ઠિકા વુચ્ચતિ સુજાતો તરુણમ્બરુક્ખો, તસ્સ પન અવિદૂરે કતો પાસાદો ઇધ ‘‘અમ્બલટ્ઠિકા’’તિ અધિપ્પેતો. તેનાહ ‘‘વેળુવનવિહારસ્સા’’તિઆદિ. પધાનઘરસઙ્ખેપેતિ ભાવનાગેહપ્પકારે યોગીનં ગેહેતિ અત્થો. તિખિણોવ હોતિ, ન તસ્સ તિખિણભાવો કેનચિ કાતબ્બો સભાવસિદ્ધત્તા. એવમેવ અત્તનો વિમુત્તિપરિપાચનકમ્મુના તિક્ખવિસદભાવપ્પત્તિયા અયમ્પિ આયસ્મા…પે… તત્થ વિહાસિ. પકતિપઞ્ઞત્તમેવાતિ પકતિયા પઞ્ઞત્તં બુદ્ધાનં ઉપગમનતો પુરેતરમેવ ચારિત્તવસેન પઞ્ઞત્તં.

૧૦૮. ઉદકં અનેન ધીયતિ, ઠપીયતિ વા એત્થાતિ ઉદકાધાનં. ઉદકટ્ઠાનન્તિ ચ ખુદ્દકભાજનં. ‘‘ઓવાદદાનત્થં આમન્તેસી’’તિ વત્વા તં પનસ્સ ઓવાદદાનં ન ઇધેવ, અથ ખો બહૂસુ ઠાનેસુ બહુક્ખત્તું પવત્તિતન્તિ તાનિ તાનિ સઙ્ખેપતો દસ્સેત્વા ઇધ સંવણ્ણનત્થં ‘‘ભગવતા હી’’તિઆદિ વુત્તં.

તત્થ સબ્બબુદ્ધેહિ અવિજહિતન્તિ ઇમિના સબ્બેસં બુદ્ધાનં સાસને કુમારપઞ્હા નામ હોતીતિ દસ્સેતિ. એકેકતો પટ્ઠાય યાવ દસકા પવત્તા દસ પુચ્છા એતસ્સાતિ દસપુચ્છં, એકેકતો પટ્ઠાય યાવ દસકા એકુત્તરવસેન પવત્તં વિસ્સજ્જનત્થાય પઞ્ચપણ્ણસવિસ્સજ્જનં સામણેરપઞ્હન્તિ સમ્બન્ધો. યં પનેત્થ વત્તબ્બં, તં પરમત્થજોતિકાયં ખુદ્દકટ્ઠકથાયં (ખુ. પા. અટ્ઠ. ૪.કુમારપઞ્હવણ્ણના) વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. અનાદીનવદસ્સિતાય અભિણ્હં મુસા સમુદાચરણતો ‘‘પિયમુસાવાદા’’તિ વુત્તં, ઉદકાવસેસછડ્ડનઉદકાધાનનિકુજ્જનઉક્કુજ્જનદસ્સનસઞ્ઞિતા ચતસ્સો ઉદકાધાનૂપમાયો સબ્બસ્સ યુદ્ધકમ્મસ્સ અકરણકરણવસેન દસ્સિતા દ્વે હત્થિઉપમાયો.

તત્થ રાહુલસુત્તન્તિ સુત્તનિપાતે આગતં રાહુલસુત્તં (સુ. નિ. ૩૩૭ આદયો). અભિણ્હોવાદવસેન વુત્તન્તિ ઇમિના અન્તરન્તરા તં સુત્તં કથેત્વા ભગવા થેરં ઓવદતીતિ દસ્સેતિ. ઇદઞ્ચ પનાતિ ઇદં યથાવુત્તં ભગવતો તંતંકાલાનુરૂપં અત્તનો ઓવાદદાનં સન્ધાય. બીજન્તિ અણ્ડં. પસ્સસિ નૂતિ નુ-સદ્દો અનુજાનને, નનુ પસ્સસીતિ અત્થો. સચ્ચધમ્મં લઙ્ઘિત્વા ઠિતસ્સ કિઞ્ચિપિ અકત્તબ્બં નામ પાપં નત્થીતિ આહ – ‘‘સમ્પજાનમુસાવાદે સંવરરહિતસ્સ ઓપમ્મદસ્સનત્થં વુત્તા’’તિ. તથા હિ –

‘‘એકં ધમ્મમતીતસ્સ, મુસાવાદિસ્સ જન્તુનો;

વિતિણ્ણપરલોકસ્સ, નત્થિ પાપમકારિય’’ન્તિ. (ધ. પ. ૧૭૬);

ઉરુળ્હવાતિ ઉરુળ્હો હુત્વા ઉસ્સિતો. સો પન દમવસેન અભિરુય્હ વડ્ઢિતો આરોહનયોગ્યો ચ હોતીતિ આહ ‘‘અભિવડ્ઢિતો આરોહસમ્પન્નો’’તિ. આગતાગતેતિ અત્તનો યોગ્યપદેસં આગતાગતે. પટિસેનાય ફલકકોટ્ઠકમુણ્ડપાકારાદયોતિ પટિસેનાય અત્તનો આરક્ખત્થાય ઠપિતે ફલકકોટ્ઠકે ચેવ ઉદ્ધચ્છદપાકારાદિકે ચ. એતં પદેસન્તિ એતં પરસેનાપદેસં. એત્તકેનાતિ ઓલોકનમત્તેન. તસ્સ ઓલોકનાકારદસ્સનેનેવ. સતમ્પિ સહસ્સમ્પિ સેનાનીકં દ્વેધા ભિજ્જતિ, તીરપાતિકં મદ્દિતં હુત્વા પદાતા હુત્વા દ્વેધા હુત્વા પલાયન્તિ. કણ્ણેહિ પહરિત્વાતિ પગેવ સરાનં આગમનસદ્દં ઉપધારેત્વા યથા વેગો ન હોતિ, એવં સમુટ્ઠાપેત્વા તેહિ પહરિત્વા પાતનં. પટિહત્થિપટિઅસ્સાતિઆદિના પચ્ચેકં પતિ-સદ્દો યોજેતબ્બોતિ. દીઘાસિલટ્ઠિયાતિ દીઘલતાય અસિલટ્ઠિયા.

કરણેતિ કમ્મકરણે. મઞ્ઞતિ હત્થારોહો. અયમુગ્ગરન્તિ તાદિસે કાલે ગહિતમુગ્ગરં. ઓલોકેત્વાતિ ઞાણચક્ખુના દિસ્વા, અભિણ્હં સમ્પજઞ્ઞં ઉપટ્ઠપેત્વાતિ અત્થો.

૧૦૯. સસક્કન્તિ પસ્સિતું યુત્તં કત્વા ઉસ્સાહં જનેત્વા ન કરણીયં, તાદિસં નિયમતો અકત્તબ્બં હોતીતિ આહ ‘‘એકંસેનેવ ન કાતબ્બ’’ન્તિ. પટિસંહરેય્યાસીતિ કરણતો સઙ્કોચં આપજ્જેય્યાસિ. યથાભૂતો અસન્તો નિવત્તો અકરોન્તો નામ હોતીતિ આહ ‘‘નિવત્તેય્યાસિ મા કરેય્યાસી’’તિ. અનુપદેય્યાસીતિ અનુબલપ્પદાયી ભવેય્યાસિ. તેનાહ ‘‘ઉપત્થમ્ભેય્યાસી’’તિ. તં પન અનુબલપ્પદાનં ઉપત્થમ્ભનં પુનપ્પુનં કરણમેવાતિ આહ ‘‘પુનપ્પુનં કરેય્યાસી’’તિ. સિક્ખમાનોતિ તંયેવ અધિસીલસિક્ખં તન્નિસ્સયઞ્ચ સિક્ખાદ્વયં સિક્ખન્તો સમ્પાદેન્તો.

૧૧૧. કિત્તકે પન ઠાનેતિ કિત્તકે ઠાને પવત્તાનિ. અવિદૂરે એવ પવત્તાનીતિ દસ્સેન્તો ‘‘એકસ્મિં પુરેભત્તેયેવ સોધેતબ્બાની’’તિ આહ. એવઞ્હિ તાનિ સુસોધિતાનિ હોન્તિ સુપરિસુદ્ધાનિ. પરેસં અપ્પિયં ગરું ગારય્હં, યથાવુત્તટ્ઠાનતો પન અઞ્ઞં વા કમ્મટ્ઠાનમનસિકારેનેવ કાયકમ્માદીનિ પરિસોધિતાનિ હોન્તીતિ ન ગહિતં. પટિઘં વાતિ એત્થ વા-સદ્દેન અસમપેક્ખણે મોહસ્સ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો.

૧૧૨. વુત્તનયેન કાયકમ્માદિપરિસોધનં નામ ઇધેવ, ન ઇતો બહિદ્ધાતિ આહ ‘‘બુદ્ધા…પે… સાવકા વા’’તિ. તે હિ અત્થતો સમણબ્રાહ્મણા વાતિ. તસ્માતિ યસ્મા સબ્બબુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધસાવકેહિ આરુળ્હમગ્ગો, રાહુલ, મયા તુય્હં આચિક્ખિતો, તસ્મા. તેન અનુસિક્ખન્તેન તયા એવં સિક્ખિતબ્બન્તિ ઓવાદં અદાસિ. સેસં વુત્તનયત્તા સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

અમ્બલટ્ઠિકરાહુલોવાદસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના

સમત્તા.

૨. મહારાહુલોવાદસુત્તવણ્ણના

૧૧૩. ઇરિયાપથાનુબન્ધનેનાતિ ઇરિયાપથગમનાનુબન્ધનેન, ન પટિપત્તિગમનાનુબન્ધનેન. અઞ્ઞમેવ હિ બુદ્ધાનં પટિપત્તિગમનં અઞ્ઞં સાવકાનં. વિલાસિતગમનેનાતિ – ‘‘દૂરે પાદં ન ઉદ્ધરતિ, ન અચ્ચાસન્ને પાદં નિક્ખિપતિ, નાતિસીઘં ગચ્છતિ નાતિસણિક’’ન્તિઆદિના (સં. નિ. અટ્ઠ. ૩.૪.૨૪૩; ઉદા. અટ્ઠ. ૭૬; સારત્થ. ટી. મહાવગ્ગ ૩.૨૮૫) વુત્તેન સભાવસીલેન બુદ્ધાનં ચાતુરિયગમનેન. તદેવ હિ સન્ધાય ‘‘પદે પદં નિક્ખિપન્તો’’તિ વુત્તં. પદાનુપદિકોતિ રાહુલત્થેરસ્સપિ લક્ખણપારિપૂરિયા તાદિસમેવ ગમનન્તિ યત્તકં પદેસં અન્તરં અદત્વા ભગવતો પિટ્ઠિતો ગન્તું આરદ્ધો, સબ્બત્થ તમેવ ગમનપદાનુપદં ગચ્છતીતિ પદાનુપદિકો.

વણ્ણનાભૂમિ ચાયં તત્થ ભગવન્તં થેરઞ્ચ અનેકરૂપાહિ ઉપમાહિ વણ્ણેન્તો ‘‘તત્થ ભગવા’’તિઆદિમાહ. નિક્ખન્તગજપોતકો વિય વિરોચિત્થાતિ પદં આનેત્વા યોજના. એવં તં કેસરસીહો વિયાતિઆદીસુપિ આનેત્વા યોજેતબ્બં. તારકરાજા નામ ચન્દો. દ્વિન્નં ચન્દમણ્ડલાનન્તિઆદિ પરિકપ્પવચનં, બુદ્ધાવેણિકસન્તકં વિય બુદ્ધાનં આકપ્પસોભા અહોસિ, અહો સિરીસમ્પત્તીતિ યોજના.

આદિયમાનાતિ ગણ્હન્તિ. ‘‘પચ્છા જાનિસ્સામા’’તિ ન અજ્જુપેક્ખિતબ્બો. ઇદં ન કત્તબ્બન્તિ વુત્તેતિ ઇદં પાણઅતિપાતનં ન કત્તબ્બન્તિ વુત્તે ઇદં દણ્ડેન વા લેડ્ડુના વા વિહેઠનં ન કત્તબ્બં, ઇદં પાણિના દણ્ડકદાનઞ્ચ અન્તમસો કુજ્ઝિત્વા ઓલોકનમત્તમ્પિ ન કત્તબ્બમેવાતિ નયસતેનપિ નયસહસ્સેનપિ પટિવિજ્ઝતિ, તથા ઇધ તાવ સમ્મજ્જનં કત્તબ્બન્તિ વુત્તેપિ તત્થ પરિભણ્ડકરણં વિહારઙ્ગણસમ્મજ્જનં કચવરછડ્ડનં વાલિકાસમકિરણન્તિ એવમાદિના નયસતેન નયસહસ્સેન પટિવિજ્ઝતિ. તેનાહ – ‘‘ઇદં કત્તબ્બન્તિ વુત્તેપિ એસેવ નયો’’તિ. પરિભાસન્તિ તજ્જનં. લભામીતિ પચ્ચાસીસતિ.

સબ્બમેતન્તિ સબ્બં એતં મયિ લબ્ભમાનં સિક્ખાકામતં. અભિઞ્ઞાયાતિ જાનિત્વા. સહાયોતિ રટ્ઠપાલત્થેરં સન્ધાયાહ. સો હિ ભગવતા સદ્ધાપબ્બજિતભાવે એતદગ્ગે ઠપિતો. ધમ્મારક્ખોતિ સત્થુ સદ્ધમ્મરતનાનુપાલકો ધમ્મભણ્ડાગારિકો. પેત્તિયોતિ ચૂળપિતા. સબ્બં મે જિનસાસનન્તિ સબ્બમ્પિ બુદ્ધસાસનં મય્હમેવ.

છન્દરાગં ઞત્વાતિ છન્દરાગં મમ ચિત્તે ઉપ્પન્નં ઞત્વા. અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલેતિ વિહારપરિયન્તે અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલટ્ઠાને અનુચ્છવિકે.

તદાતિ અગ્ગસાવકેહિ પસાદાપનકાલે. અઞ્ઞકમ્મટ્ઠાનાનિ ચઙ્કમનઇરિયાપથેપિ પિટ્ઠિપસારણકાલેપિ સમિજ્ઝન્તિ, ન એવમિદન્તિ આહ – ‘‘ઇદમસ્સ એતિસ્સા નિસજ્જાય કમ્મટ્ઠાનં અનુચ્છવિક’’ન્તિ. આનાપાનસ્સતિન્તિ આનાપાનસ્સતિકમ્મટ્ઠાનં.

સમસીસી હોતીતિ સચે સમસીસી હુત્વા ન પરિનિબ્બાયતિ. પચ્ચેકબોધિં સચ્છિકરોતિ નો ચે પચ્ચેકબોધિં સચ્છિકરોતિ. ખિપ્પાભિઞ્ઞોતિ ખિપ્પં લહુંયેવ પત્તબ્બછળભિઞ્ઞો.

પરિપુણ્ણાતિ સોળસસુ આકારેસુ કસ્સચિપિ અતાપનેન સબ્બસો પુણ્ણા. સુભાવિતાતિ સમથભાવનાય વિપસ્સનાભાવનાય ચ અનુપુબ્બસમ્પાદનેન સુભાવિતા. ગણનાવિધાનાનુપુબ્બિયા આસેવિતત્તા અનુપુબ્બં પરિચિતા.

ઓમાનં વાતિ અવજાનનં ઉઞ્ઞાતન્તિ એવંવિધં માનં વા. અતિમાનં વાતિ ‘‘કિં ઇમેહિ, મમેવ આનુભાવેન જીવિસ્સામી’’તિ એવં અતિમાનં વા કુતો જનેસ્સતીતિ.

૧૧૪. વિસઙ્ખરિત્વાતિ વિસંયુત્તે કત્વા, યથા સઙ્ગાકારેન ગહણં ન ગચ્છતિ, એવં વિનિભુઞ્જિત્વાતિ અત્થો. મહાભૂતાનિ તાવ વિત્થારેતુ, સમ્મસનૂપગત્તા, અસમ્મસનૂપગં આકાસધાતું અથ કસ્મા વિત્થારેસીતિ આહ ‘‘ઉપાદારૂપદસ્સનત્થ’’ન્તિ. આપોધાતુ સુખુમરૂપં. ઇતરાસુ ઓળારિકસુખુમતાપિ લબ્ભતીતિ આહ ‘‘ઉપાદારૂપદસ્સનત્થ’’ન્તિ. હેટ્ઠા ચત્તારિ મહાભૂતાનેવ કથિતાનિ, ન ઉપાદારૂપન્તિ તસ્સ પનેત્થ લક્ખણહારનયેન આકાસદસ્સનેન દસ્સિતતા વેદિતબ્બા. તેનાહ ‘‘ઇમિના મુખેન તં દસ્સેતુ’’ન્તિ. ન કેવલં ઉપાદારૂપગ્ગહણદસ્સનત્થમેવ આકાસધાતુ વિત્થારિતા, અથ ખો પરિગ્ગહસુખતાયપીતિ દસ્સેન્તો ‘‘અપિચા’’તિઆદિમાહ. તત્થ પરિચ્છિન્દિતબ્બસ્સ રૂપસ્સ નિરવસેસપરિયાદાનત્થં ‘‘અજ્ઝત્તિકેના’’તિ વિસેસનમાહ. આકાસેનાતિ આકાસધાતુયા ગહિતાય. પરિચ્છિન્નરૂપન્તિ તાય પરિચ્છિન્દિતકલાપગતમ્પિ પાકટં હોતિ વિભૂતં હુત્વા ઉપટ્ઠાતિ.

ઇદાનિ વુત્તમેવત્થં સુખગ્ગહણત્થં ગાથાય દસ્સેતિ. તસ્સાતિ ઉપાદાયરૂપસ્સ. એવં આવિભાવત્થન્તિ એવં પરિચ્છિન્નતાય આકાસસ્સ વસેન વિભૂતભાવત્થં. તન્તિ આકાસધાતું.

૧૧૮. આકાસભાવં ગતન્તિ ચતૂહિ મહાભૂતેહિ અસમ્ફુટ્ઠાનં તેસં પરિચ્છેદકભાવેન આકાસન્તિ ગહેતબ્બતં ગતં, આકાસમેવ વા આકાસગતં યથા ‘‘દિટ્ઠિગતં (ધ. સ. ૩૮૧; મહાનિ. ૧૨), અત્થઙ્ગત’’ન્તિ (અ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૧૩૦) ચ. આદિન્નન્તિ ઇમન્તિ તણ્હાદિટ્ઠીહિ આદિન્નં. તેનાહ ‘‘ગહિતં પરામટ્ઠ’’ન્તિ. અઞ્ઞત્થ કમ્મજં ‘‘ઉપાદિન્ન’’ન્તિ વુચ્ચતિ, ન તથા ઇધાતિ આહ ‘‘સરીરટ્ઠકન્તિ અત્થો’’તિ. પથવીધાતુઆદીસુ વુત્તનયેનેવાતિ મહાહત્થિપદોપમે (મ. નિ. ૧.૩૦૦ આદયો) વુત્તનયદસ્સનં સન્ધાય વદતિ.

૧૧૯. તાદિભાવો નામ નિટ્ઠિતકિચ્ચસ્સ હોતિ, અયઞ્ચ વિપસ્સનં અનુયુઞ્જતિ, અથ કિમત્થં તાદિભાવતા વુત્તાતિ? પથવીસમતાદિલક્ખણાચિક્ખણાહિ વિપસ્સનાય સુખપ્પવત્તિઅત્થં. તેનાહ ‘‘ઇટ્ઠાનિટ્ઠેસૂ’’તિઆદિ. ગહેત્વાતિ કુસલપ્પવત્તિયા ઓકાસદાનવસેન પરિગ્ગહેત્વા. ન પતિટ્ઠિતોતિ ન નિસ્સિતો ન લગ્ગો.

૧૨૦. બ્રહ્મવિહારભાવના અસુભભાવના આનાપાનસ્સતિભાવના ચ ઉપચારં વા અપ્પનં વા પાપેન્તો વિપસ્સનાય પાદકભાવાય અનિચ્ચાદિસઞ્ઞાય વિપસ્સનાભાવેન ઉસ્સક્કિત્વા મગ્ગપટિપાટિયા અરહત્તાધિગમાય હોતીતિ ‘‘મેત્તાદિભાવનાય પન હોતી’’તિ વુત્તં. યત્થ કત્થચિ સત્તેસુ સઙ્ખારેસુ ચ પટિહઞ્ઞનકિલેસોતિ આઘાતભાવમેવ વદતિ ઞાયભાવતો અઞ્ઞેસમ્પિ. અસ્મિમાનોતિ રૂપાદિકે પચ્ચેકં એકજ્ઝં ગહેત્વા ‘‘અયમહમસ્મી’’તિ એવં પવત્તમાનો.

૧૨૧. ઇદં કમ્મટ્ઠાનન્તિ એત્થ ગણનાદિવસેન આસેવિયમાના અસ્સાસપસ્સાસા યોગકમ્મસ્સ પતિટ્ઠાનતાય કમ્મટ્ઠાનં. તત્થ પન તથાપવત્તો મનસિકારો ભાવના. એત્થ ચ તસ્સેવ થેરસ્સ ભગવતા બહૂનં કમ્મટ્ઠાનાનં દેસિતત્તા ચરિતં અનાદિયિત્વા કમ્મટ્ઠાનાનિ સબ્બેસં પુગ્ગલાનં સપ્પાયાનીતિ અયમત્થો સિદ્ધો, અતિસપ્પાયવસેન પન કમ્મટ્ઠાનેસુ વિભાગકથા કથિતાતિ વેદિતબ્બા.

મહારાહુલોવાદસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

૩. ચૂળમાલુક્યસુત્તવણ્ણના

૧૨૨. એવં ઠપિતાનીતિ ‘‘સસ્સતો લોકો’’તિઆદિનયપ્પવત્તાનિ દિટ્ઠિગતાનિ અનિય્યાનિકતાય ન બ્યાકાતબ્બાનિ ન કથેતબ્બાનિ, એવં ઠપનીયપક્ખે ઠપિતાનિ ચેવ નિય્યાનિકસાસને છડ્ડનીયતાય પટિક્ખિત્તાનિ ચ, અપિચેત્થ અત્થતો પટિક્ખેપો એવ બ્યાકાતબ્બતો. યથા એકો કમ્મકિલેસવસેન ઇત્થત્તં આગતો, તથા અપરોપિ અપરોપીતિ સત્તો તથાગતો વુચ્ચતીતિ આહ – ‘‘તથાગતોતિ સત્તો’’તિ. તં અબ્યાકરણં મય્હં ન રુચ્ચતીતિ યદિ સસ્સતો લોકો, સસ્સતો લોકોતિ, અસસ્સતો લોકો, અસસ્સતો લોકોતિ જાનામાતિ બ્યાકાતબ્બમેવ, યં પન ઉભયથા અબ્યાકરણં, તં મે ચિત્તં ન આરાધેતિ અજાનનહેતુકત્તા અબ્યાકરણસ્સ. તેનાહ – ‘‘અજાનતો ખો પન અપસ્સતો એતદેવ ઉજુકં, યદિદં ન જાનામિ ન પસ્સામી’’તિ. સસ્સતોતિઆદીસુ સસ્સતોતિ સબ્બકાલિકો, નિચ્ચો ધુવો અવિપરિણામધમ્મોતિ અત્થો. સો હિ દિટ્ઠિગતિકેહિ લોકીયન્તિ એત્થ પુઞ્ઞપાપતબ્બિપાકા, સયં વા તબ્બિપાકાકરાદિભાવેન અવિયુત્તેહિ લોકીયતીતિ લોકોતિ અધિપ્પેતો. એતેન ચત્તારોપિ સસ્સતવાદા દસ્સિતા હોન્તિ. અસસ્સતોતિ ન સસ્સતો, અનિચ્ચો અદ્ધુવો ભેદનધમ્મોતિ અત્થો, અસસ્સતોતિ ચ સસ્સતભાવપટિક્ખેપેન ઉચ્છેદો દીપિતોતિ સત્તપિ ઉચ્છેદવાદા દસ્સિતા હોન્તિ. અન્તવાતિ પરિવટુમો પરિચ્છિન્નપરિમાણો, અસબ્બગતોતિ અત્થો. તેન ‘‘સરીરપરિમાણો, અઙ્ગુટ્ઠપરિમાણો, યવપરિમાણો પરમાણુપરિમાણો અત્તા’’તિ (ઉદા. અટ્ઠ. ૫૪; દી. નિ. ટી. ૧.૭૬-૭૭) એવમાદિવાદા દસ્સિતા હોન્તિ.

તથાગતો પરં મરણાતિ તથાગતો જીવો અત્તા મરણતો ઇમસ્સ કાયસ્સ ભેદતો પરં ઉદ્ધં હોતિ અત્થિ સંવિજ્જતીતિ અત્થો. એતેન સસ્સતભાવમુખેન સોળસ સઞ્ઞીવાદા, અટ્ઠ અસઞ્ઞીવાદા, અટ્ઠ ચ નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞીવાદા દસ્સિતા હોન્તિ. ન હોતીતિ નત્થિ ન ઉપલબ્ભતિ. એતેન ઉચ્છેદવાદો દસ્સિતો હોતિ. અપિચ હોતિ ચ ન ચ હોતીતિ અત્થિ નત્થિ ચાતિ. એતેન એકચ્ચસસ્સતવાદો દસ્સિતો. નેવ હોતિ ન ન હોતીતિ પન ઇમિના અમરાવિક્ખેપવાદો દસ્સિતોતિ વેદિતબ્બં. ભગવતા પન અનિય્યાનિકત્તા અનત્થસંહિતાનિ ઇમાનિ દસ્સનાનીતિ તાનિ ન બ્યાકતાનિ, તં અબ્યાકરણં સન્ધાયાહ અયં થેરો ‘‘તં મે ન રુચ્ચતી’’તિ. સિક્ખં પટિક્ખિપિત્વા યથાસમાદિન્નસિક્ખં પહાય.

૧૨૫. ત્વં નેવ યાચકોતિ અહં ભન્તે ભગવતિ બ્રહ્મચરિયં ચરિસ્સામીતિઆદિના. ન યાચિતકોતિ ત્વં માલુક્યપુત્ત મયિ બ્રહ્મચરિયં ચરાતિઆદિના.

૧૨૬. પરસેનાય ઠિતેન પુરિસેન. બહલલેપનેનાતિ બહલવિલેપનેન. મહાસુપિયાદિ સબ્બો મુદુહિદકો વેણુવિસેસો સણ્હો. મરુવાતિ મકચિ. ખીરપણ્ણિનોતિ ખીરપણ્ણિયા, યસ્સા છિન્દનમત્તે પણ્ણે ખીરં પગ્ઘરતિ. ગચ્છન્તિ ગચ્છતો જાતં સયંજાતગુમ્બતો ગહિતન્તિ અધિપ્પાયો. સિથિલહનુ નામ દત્તા કણ્ણો પતઙ્ગો. એતાય દિટ્ઠિયા સતિ ન હોતીતિ ‘‘સસ્સતો લોકો’’તિ એતાય દિટ્ઠિયા સતિ મગ્ગબ્રહ્મચરિયવાસો ન હોતિ, તં પહાય એવ પત્તબ્બતો.

૧૨૭. અત્થેવ જાતીતિઆદિના એતા દિટ્ઠિયો પચ્ચેકમ્પિ સંસારપરિબ્રૂહના કટસિવડ્ઢના નિબ્બાનવિબન્ધનાતિ દસ્સેતિ.

૧૨૮. તસ્માતિહાતિ ઇદં અટ્ઠાને ઉદ્ધટં, ઠાનેયેવ પન ‘‘વુત્તપટિપક્ખનયેન વેદિતબ્બ’’ન્તિ ઇમસ્સ પરતો કત્વા સંવણ્ણેતબ્બં. અત્તનો ફલેન અરણીયતો અનુગન્તબ્બતો કારણમ્પિ ‘‘અત્થો’’તિ વુચ્ચતીતિ આહ ‘‘કારણનિસ્સિત’’ન્તિ. તેનાહ ‘‘બ્રહ્મચરિયસ્સ આદિમત્તમ્પી’’તિ. પુબ્બપદટ્ઠાનન્તિ પઠમારમ્ભો. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

ચૂળમાલુક્યસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

૪. મહામાલુક્યસુત્તવણ્ણના

૧૨૯. ઓરં વુચ્ચતિ કામધાતુ, તત્થ પવત્તિયા સંવત્તનતો ઓરં ભજન્તીતિ ઓરમ્ભાગિયાનિ, હેટ્ઠિમમગ્ગવજ્ઝતાય ઓરમ્ભાગે હેટ્ઠાકોટ્ઠાસે ભજન્તીતિ ઓરમ્ભાગિયાનિ ક-કારસ્સ ય-કારં કત્વા. તેનાહ ‘‘હેટ્ઠાકોટ્ઠાસિકાની’’તિઆદિ. કમ્મુના હિ વટ્ટેન ચ દુક્ખં સંયોજેન્તીતિ સંયોજનાનિ, ઓરમ્ભાગિયસઞ્ઞિતાનિ સંયોજનાનિ યસ્સ અપ્પહીનાનિ, તસ્સેવ વટ્ટદુક્ખં. યસ્સ પન તાનિ પહીનાનિ, તસ્સ તં નત્થીતિ. અપ્પહીનતાય અનુસેતીતિ અરિયમગ્ગેન અસમુચ્છિન્નતાય કારણલાભે સતિ ઉપ્પજ્જતિ, અપ્પહીનભાવેન અનુસેતિ. અનુસયમાનો સંયોજનં નામ હોતીતિ અનુસયત્તં ફરિત્વા પવત્તમાનો પાપધમ્મો યથાવુત્તેનત્થેન સંયોજનં નામ હોતિ. એતેન યદિ પન અનુસયતો સંયોજનં પવત્તં, તથાપિ યે તે કામરાગાદયો ‘‘અનુસયા’’તિ વુચ્ચન્તિ, તેયેવ બન્ધનટ્ઠેન સંયોજનાનીતિ દસ્સેતિ.

એવં સન્તેપીતિ યદેવ ઓરમ્ભાગિયસંયોજનં ભગવતા પુચ્છિતં, તદેવ થેરેનપિ વિસ્સજ્જિતં, તથાપિ અયં લદ્ધિ સન્નિસ્સયા. તત્થ દોસારોપનાતિ દસ્સેતું ‘‘તસ્સ વાદે’’તિઆદિ વુત્તં. સમુદાચારક્ખણેયેવાતિ પવત્તિક્ખણે એવ. ન હિ સબ્બે વત્તમાના કિલેસા સંયોજનત્થં ફરન્તીતિ અધિપ્પાયો. તેનાતિ તેન કારણેન, તથાલદ્ધિકત્તાતિ અત્થો. ચિન્તેસિ ‘‘ધમ્મં દેસેસ્સામી’’તિ યોજના. અત્તનો ધમ્મતાયેવાતિ અજ્ઝત્તાસયેનેવ. વિસંવાદિતાતિ સત્થુ ચિત્તસ્સ અનારાધનેન વિવેચિતા. એવમકાસિ એવં ધમ્મં દેસાપેસિ.

૧૩૦. સક્કાયદિટ્ઠિપરિયુટ્ઠિતેનાતિ પરિયુટ્ઠાનસમત્થસક્કાયદિટ્ઠિકેન. તથાભૂતઞ્ચ ચિત્તં તાય દિટ્ઠિયા વિગય્હિતં અજ્ઝોત્થટઞ્ચ નામ હોતીતિ આહ ‘‘ગહિતેન અભિભૂતેના’’તિ. દિટ્ઠિનિસ્સરણં નામ દસ્સનમગ્ગો તેન સમુચ્છિન્દિતબ્બતો, સો પન નિબ્બાનં આગમ્મ તં સમુચ્છિન્દતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘દિટ્ઠિનિસ્સરણં નિબ્બાન’’ન્તિ. અવિનોદિતા અનીહટાતિ પદદ્વયેનપિ સમુચ્છેદવસેન અપ્પહીનત્તંયેવ વદતિ. અઞ્ઞં સંયોજનં અઞ્ઞો અનુસયોતિ વદન્તિ, સહભાવો નામ અઞ્ઞેન હોતિ. ન હિ તદેવ તેન સહાતિ વુચ્ચતીતિ તેસં અધિપ્પાયો. અઞ્ઞેનાતિ અત્થતો અઞ્ઞેન. અવત્થામત્તતો યદિપિ અવયવવિનિમુત્તો સમુદાયો નત્થિ, અવયવો પન સમુદાયો ન હોતીતિ સો સમુદાયતો અઞ્ઞો એવાતિ સક્કા વત્તુન્તિ યથાવુત્તસ્સ પરિહારસ્સ અપ્પાટિહીરકતં આસઙ્કિત્વા પક્ખન્તરં આસલ્લિતં ‘‘અથાપિ સિયા’’તિઆદિના. પક્ખન્તરેહિ પરિહારા હોન્તીતિ યથાવુત્તઞાયેનપિ અઞ્ઞો પુરિસો અથાપિ સિયા, અયં પનેત્થ અઞ્ઞો દોસોતિ આહ ‘‘યદિ તદેવા’’તિઆદિ. અથાપિ સિયા તુય્હં યદિ પરિવિતક્કો ઈદિસો યદિ તદેવ સંયોજનન્તિઆદિ. ઇમમત્થં સન્ધાયાતિ પરમત્થતો સો એવ કિલેસો સંયોજનમનુસયો ચ, બન્ધનત્થઅપ્પહીનત્થાનં પન અત્થેવ ભેદોતિ ઇમમત્થં સન્ધાય.

૧૩૨. તચચ્છેદો વિય સમાપત્તિ કિલેસાનં સમાપત્તિવિક્ખમ્ભનસ્સ સારચ્છેદસ્સ અનુસયસ્સ દૂરભાવતો. ફેગ્ગુચ્છેદો વિય વિપસ્સના તસ્સ આસન્નભાવતો. એવરૂપા પુગ્ગલાતિ અભાવિતસદ્ધાદિબલતાય દુબ્બલનામકાયા પુગ્ગલા, યેસં સક્કાયનિરોધાય…પે… નાધિમુચ્ચતિ. એવં દટ્ઠબ્બાતિ યથા સો દુબ્બલકો પુરિસો, એવં દટ્ઠબ્બો સો પુરિસો ગઙ્ગાપારં વિય સક્કાયપારં ગન્તું અસમત્થત્તા. વુત્તવિપરિયાયેન સુક્કપક્ખસ્સ અત્થો વેદિતબ્બો.

૧૩૩. ઉપધિવિવેકેનાતિ ઇમિના ઉપધિવિવેકાતિ કરણે નિસ્સક્કનન્તિ દસ્સેતિ, ઉપધિવિવેકાતિ વા હેતુમ્હિ નિસ્સક્કવચનસ્સ ઉપધિવિવેકેનાતિ હેતુમ્હિ કરણવચનેન પઞ્ચકામગુણવિવેકો કથિતો. કામગુણાપિ હિ ઉપધીયતિ એત્થ દુક્ખન્તિ ઉપધીતિ વુચ્ચન્તીતિ. થિનમિદ્ધપચ્ચયા કાયવિજમ્ભિતાદિભેદં કાયાલસિયં. તત્થાતિ અન્તોસમાપત્તિયં સમાપત્તિઅબ્ભન્તરે જાતં. તં પન સમાપત્તિપરિયાપન્નમ્પિ અપરિયાપન્નમ્પીતિ તદુભયં દસ્સેતું ‘‘અન્તોસમાપત્તિક્ખણેયેવા’’તિઆદિ વુત્તં. રૂપાદયો ધમ્મેતિ રૂપવેદનાદિકે પઞ્ચક્ખન્ધધમ્મે. ન નિચ્ચતોતિ ઇમિના નિચ્ચપટિક્ખેપતો તેસં અનિચ્ચતમાહ. તતો એવ ઉદયવયન્તતો વિપરિણામતો તાવકાલિકતો ચ તે અનિચ્ચાતિ જોતિતં હોતિ. યઞ્હિ નિચ્ચં ન હોતિ, તં ઉદયબ્બયપરિચ્છિન્નં જરાય મરણેન ચાતિ દ્વેધા વિપરિણતં ઇત્તરખણમેવ ચ હોતિ. ન સુખતોતિ ઇમિના સુખપટિક્ખેપતો તેસં દુક્ખતમાહ, અતો એવ અભિણ્હં પટિપીળનતો દુક્ખવત્થુતો ચ તે દુક્ખાતિ જોતિતં હોતિ. ઉદયબ્બયવન્તતાય હિ તે અભિણ્હં પટિપીળનતો નિરન્તરદુક્ખતાય દુક્ખસ્સેવ ચ અધિટ્ઠાનભૂતાતિ. પચ્ચયયાપનીયતાય રોગમૂલતાય ચ રોગતો. દુક્ખતાસૂલયોગિતાય કિલેસાસુચિપગ્ઘરણતો ઉપ્પાદજરાભઙ્ગેહિ ઉદ્ધુમાતપક્કભિજ્જનતો ચ ગણ્ડતો. પીળાજનનતો અન્તોતુદનતો દુન્નીહરણતો ચ અવદ્ધિઆવહતો અઘવત્થુતો ચ અસેરીભાવતો આબાધપદટ્ઠાનતાય ચ આબાધતો. અવસવત્તનતો અવિધેય્યતાય પરતો. બ્યાધિજરામરણેહિ પલુજ્જનીયતાય પલોકતો. સામીનિવાસીકારકવેદકઅધિટ્ઠાયકવિરહતો સુઞ્ઞતો. અત્તપટિક્ખેપટ્ઠેન અનત્તતો, રૂપાદિધમ્માપિ ન એત્થ અત્તા હોન્તીતિ અનત્તા, એવં અયમ્પિ ન અત્તા હોતીતિ અનત્તા. તેન અબ્યાપારતો નિરીહતો તુચ્છતો અનત્તાતિ દીપિતં હોતિ. લક્ખણત્તયમેવ અવબોધત્થં એકાદસહિ પદેહિ વિભજિત્વા ગહિતન્તિ દસ્સેતું ‘‘તત્થા’’તિઆદિ વુત્તં.

અન્તોસમાપત્તિયન્તિ સમાપત્તીનં સહજાતતાય સમાપત્તીનં અબ્ભન્તરે. ચિત્તં પટિસંહરતીતિ તપ્પટિબદ્ધછન્દરાગાદિઉપક્કિલેસવિક્ખમ્ભનેન વિપસ્સનાચિત્તં પટિસંહરતિ. તેનાહ ‘‘મોચેતી’’તિ. સવનવસેનાતિ ‘‘સબ્બસઙ્ખારસમથો’’તિઆદિના સવનવસેન. થુતિવસેનાતિ તથેવ થોમનાવસેન ગુણતો સંકિત્તનવસેન. પરિયત્તિવસેનાતિ તસ્સ ધમ્મસ્સ પરિયાપુણનવસેન. પઞ્ઞત્તિવસેનાતિ તદત્થસ્સ પઞ્ઞાપનવસેન. આરમ્મણકરણવસેનેવ ઉપસંહરતિ મગ્ગચિત્તં. એતં સન્તન્તિઆદિ પન અવધારણનિવત્તિતત્થદસ્સનં. યથા વિપસ્સના ‘‘એતં સન્તં એતં પણીત’’ન્તિઆદિના અસઙ્ખતાય ધાતુયા ચિત્તં ઉપસંહરતિ, એવં મગ્ગો નિબ્બાનં સચ્છિકિરિયાભિસમયવસેન અભિસમેન્તો તત્થ લબ્ભમાને સબ્બે વિસેસે અસમ્મોહતો પટિવિજાનન્તો તત્થ ચિત્તં ઉપસંહરતિ. તેનાહ ‘‘ઇમિના પન આકારેના’’તિઆદિ. સો તત્થ ઠિતોતિ સો અદન્ધવિપસ્સનો યોગી તત્થ તાય અનિચ્ચાદિલક્ખણત્તયારમ્મણાય વિપસ્સનાય ઠિતો. સબ્બસોતિ તસ્સ મગ્ગસ્સ અધિગમાય નિબ્બત્તિતસમથવિપસ્સનાસુ. અસક્કોન્તો અનાગામી હોતીતિ હેટ્ઠિમમગ્ગવહાસુ એવ સમથવિપસ્સનાસુ છન્દરાગં પહાય અગ્ગમગ્ગવહાસુ તાસુ નિકન્તિં પરિયાદાતું અસક્કોન્તો અનાગામિતાયમેવ સણ્ઠાતિ.

સમતિક્કન્તત્તાતિ સમથવસેન વિપસ્સનાવસેન ચાતિ સબ્બથાપિ રૂપસ્સ અતિક્કન્તત્તા. તેનાહ ‘‘અયઞ્હી’’તિઆદિ. અનેનાતિ યોગિના. તં અતિક્કમ્માતિ ઇદં યો વા પઠમં પઞ્ચવોકારભવપરિયાપન્ને ધમ્મે સમ્મદેવ સમ્મસિત્વા તે વિવજ્જેત્વા તતો અરૂપસમાપત્તિં સમાપજ્જિત્વા અરૂપધમ્મે સમ્મસતિ, તં સન્ધાય વુત્તં. તેનાહ ‘‘ઇદાનિ અરૂપં સમ્મસતી’’તિ.

સમથવસેન ગચ્છતોતિ સમથપ્પધાનં પુબ્બભાગપટિપદં અનુયુઞ્જન્તસ્સ. ચિત્તેકગ્ગતા ધુરં હોતીતિ તસ્સ વિપસ્સનાભાવનાય તથા પુબ્બે પવત્તત્તા વુટ્ઠાનગામિનિવિપસ્સના સમાધિપ્પધાના હોતિ, મગ્ગેપિ ચિત્તેકગ્ગતા ધુરં હોતિ, સમાધિન્દ્રિયં પુબ્બઙ્ગમં બલવં હોતિ. સો ચેતોવિમુત્તો નામાતિ સો અરિયો ચેતોવિમુત્તો નામ હોતિ. વિપસ્સનાવસેન ગચ્છતોતિ ‘‘સમથવસેન ગચ્છતો’’તિ એત્થ વુત્તનયાનુસારેન અત્થો વેદિતબ્બો. અયઞ્ચ પુગ્ગલવિભાગો સુત્તન્તનયેન ઇધાભિહિતો પરિયાયો નામ, અભિધમ્મનયેન પરતો કીટાગિરિસુત્તવણ્ણનાયં દસ્સયિસ્સામ. અયં સભાવધમ્મોયેવાતિ પુબ્બભાગપટિપદા સમથપ્પધાના ચે સમાધિ ધુરં, વિપસ્સનાપધાના ચે પઞ્ઞા ધુરન્તિ અયં ધમ્મસભાવોયેવ, એત્થ કિઞ્ચિ ન આસઙ્કિતબ્બં.

ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તં ઇન્દ્રિયવેમત્તતા. તેનાહ ‘‘ઇન્દ્રિયનાનત્તં વદામી’’તિ. ઇન્દ્રિયનાનત્તતા કારણન્તિ ઇદં દસ્સેતિ – અનિચ્ચાદિવસેન વિપસ્સનાભિનિવેસો વિય સમથવસેન વિપસ્સનાવસેન ચ યં પુબ્બભાગગમનં, તં અપ્પમાણં તં વુટ્ઠાનગામિનિવિપસ્સનં, યસ્સ સમાધિ ધુરં પુબ્બઙ્ગમં બલવં હોતિ, સો અરિયો ચેતોવિમુત્તિ નામ હોતિ. યસ્સ પઞ્ઞા ધુરં પુબ્બઙ્ગમં બલવં હોતિ સો અરિયો પઞ્ઞાવિમુત્તો નામ હોતિ. ઇદાનિ તમત્થં બુદ્ધિવિસિટ્ઠેન નિદસ્સનેન દસ્સેન્તો ‘‘દ્વે અગ્ગસાવકા’’તિઆદિમાહ, તં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

મહામાલુક્યસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

૫. ભદ્દાલિસુત્તવણ્ણના

૧૩૪. અસિયતીતિ અસનં, ભુઞ્જનં ભોજનં, અસનસ્સ ભોજનં અસનભોજનં, આહારપરિભોગો, એકસ્મિં કાલે અસનભોજનં એકાસનભોજનં. સો પન કાલો સબ્બબુદ્ધાનં સબ્બપચ્ચેકબુદ્ધાનં આચિણ્ણસમાચિણ્ણવસેન પુબ્બણ્હો એવ ઇધાધિપ્પેતોતિ આહ ‘‘એકસ્મિં પુરેભત્તે અસનભોજન’’ન્તિ. વિપ્પટિસારકુક્કુચ્ચન્તિ ‘‘અયુત્તં વત મયા કતં, યો અત્તનો સરીરપકતિં અજાનન્તો એકાસનભોજનં ભુઞ્જિ, યેન મે ઇદં સરીરં કિસં જાતં બ્રહ્મચરિયાનુગ્ગહો નાહોસી’’તિ એવં વિપ્પટિસારકુક્કુચ્ચં ભવેય્ય. એતં સન્ધાય સત્થા આહ, ન ભદ્દાલિમેવ તાદિસં કિરિયં અનુજાનન્તો. ઇતરથાતિ યદિ એકંયેવ ભત્તં દ્વિધા કત્વા તતો એકસ્સ ભાગસ્સ ભુઞ્જનં એકદેસભુઞ્જનં અધિપ્પેતં. કો સક્કોતીતિ કો એવં યાપેતું સક્કોતિ. અતીતજાતિપરિચયોપિ નામ ઇમેસં સત્તાનંયેવ અનુબન્ધતીતિ આહ ‘‘અતીતે’’તિઆદિ. વિરવન્તસ્સેવાતિ અનાદરે સામિવચનં. તં મદ્દિત્વાતિ ‘‘અયં સિક્ખા સબ્બેસમ્પિ બુદ્ધાનં સાસને આચિણ્ણં, અયઞ્ચ ભિક્ખુ ઇમં સિક્ખતેવા’’તિ વત્વા તં ભદ્દાલિં તસ્સ વા અનુસ્સાહપવેદનં અભિભવિત્વા. ભિક્ખાચારગમનત્થં ન વિતક્કમાળકં અગમાસિ, વિહારચારિકં ચરન્તો તસ્સ વસનટ્ઠાનં ભગવા ગચ્છતિ.

૧૩૫. દૂસયન્તિ ગરહન્તિ એતેનાતિ દોસો, અપરાધો, સો એવ કુચ્છિતભાવેન દોસકો. ગરહાય પવત્તિટ્ઠાનતો ઓકાસો. તેનાહ – ‘‘એતં ઓકાસં એતં અપરાધ’’ન્તિ. દુક્કરતરન્તિ પતિકારવસેન અતિસયેન દુક્કરં. અપરાધો હિ ન ખમાપેન્તં યથાપચ્ચયં વિત્થારિતો હુત્વા દુપ્પતિકારો હોતિ. તેનાહ ‘‘વસ્સઞ્હી’’તિઆદિ.

અલગ્ગિત્વાતિ ઇમમ્પિ નામ અપનીતં અકાસીતિ એવં અવિનેત્વા, તં તં તસ્સ હિતપટિપત્તિં નિવારણં કત્વાતિ અત્થો. ઞાયપટિપત્તિં અતિચ્ચ એતિ પવત્તતીતિ અચ્ચયો, અપરાધો, પુરિસેન મદ્દિત્વા પવત્તિતો અપરાધો અત્થતો પુરિસં અતિચ્ચ અભિભવિત્વા પવત્તો નામ હોતિ. તેનાહ ‘‘અચ્ચયો મં, ભન્તે, અચ્ચગમા’’તિ. અવસેસપચ્ચયાનં સમાગમે એતિ ફલં એતસ્મા ઉપ્પજ્જતિ પવત્તતિ ચાતિ સમયો, હેતુ યથા ‘‘સમુદાયો’’તિ આહ ‘‘એકં કારણ’’ન્તિ. યં પનેત્થ ભદ્દાલિત્થેરસ્સ અપરિપૂરકારિતાય ભિક્ખુઆદીનં જાનનં, તમ્પિ કારણં કત્વા ‘‘અહં ખો, ભન્તે, ન ઉસ્સહામી’’તિઆદિના વત્તબ્બન્તિ દસ્સેતિ.

૧૩૬. એકચિત્તક્ખણિકાતિ પઠમમગ્ગચિત્તક્ખણેન એકચિત્તક્ખણિકા. એવં આણાપેતું ન યુત્તન્તિ સઙ્કમત્થાય આણાપેતું ન યુત્તં પયોજનાભાવતો. અનાચિણ્ણઞ્ચેતં બુદ્ધાનં, યદિદં પદસા અક્કમનં. તથા હિ –

‘‘અક્કમિત્વાન મં બુદ્ધો, સહ સિસ્સેહિ ગચ્છતુ;

મા નં કલલં અક્કમિત્થ, હિતાય મે ભવિસ્સતી’’તિ. (બુ. વં. ૨.૫૩);

સુમેધપણ્ડિતેન પચ્ચાસીસિતં ન કતં. યથાહ –

‘‘દીપઙ્કરો લોકવિદૂ, આહુતીનં પટિગ્ગહો;

ઉસ્સીસકે મં ઠત્વાન, ઇદં વચનમબ્રવી’’તિ. (બુ. વં. ૨.૬૦);

ભગવતા આણત્તે સતિ તેસમ્પિ એવં કાતું ન યુત્તન્તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. એતેસં પટિબાહિતું યુત્તન્તિ ઇદં અટ્ઠાનપરિકપ્પનવસેનેવ વુત્તં. ન હિ બુદ્ધાનં કાતું આરદ્ધં નામ કિચ્ચં કેહિચિ પટિબાહિતું યુત્તં નામ અત્થિ પટિબાહિતુંયેવ અકરણતો. સમ્મત્તનિયામસ્સ અનોક્કન્તત્તા વુત્તં ‘‘બાહિરકો’’તિ.

૧૩૭. ન કમ્મટ્ઠાનં અલ્લીયતીતિ ચિત્તં કમ્મટ્ઠાનં ન ઓતરતિ.

૧૪૦. પુનપ્પુનં કારેન્તીતિ દણ્ડકમ્મપણામનાદિકારણં પુનપ્પુનં કારેન્તિ. સમ્માવત્તમ્હિ ન વત્તતીતિ તસ્સા તસ્સા આપત્તિયા વુટ્ઠાનત્થં ભગવતા પઞ્ઞત્તસમ્માવત્તમ્હિ ન વત્તતિ. અનુલોમવત્તે ન વત્તતીતિ યેન યેન વત્તેન સઙ્ઘો અનુલોમિકો હોતિ, તસ્મિં તસ્મિં અનુલોમવત્તે ન વત્તતિ વિલોમમેવ ગણ્હાતિ, પટિલોમેન હોતિ. નિત્થારણકવત્તમ્હીતિ યેન વત્તેન સઙ્ઘો અનુલોમિકો હોતિ, સાપત્તિકભાવતો નિત્થિણ્ણો હોતિ, તમ્હિ નિત્થારણવત્તસ્મિં ન વત્તતિ. તેનાહ ‘‘આપત્તી’’તિઆદિ. દુબ્બચકરણેતિ દુબ્બચસ્સ ભિક્ખુનો કરણે.

૧૪૪. યાપેતીતિ વત્તતિ, સાસને તિટ્ઠતીતિ અત્થો. અભિઞ્ઞાપત્તાતિ ‘‘અસુકો અસુકો ચ થેરો સીલવા કલ્યાણધમ્મો બહુસ્સુતો’’તિઆદિના અભિઞ્ઞાતભાવં પત્તા અધિગતઅભિઞ્ઞાતા.

૧૪૫. સત્તેસુ હાયમાનેસૂતિ કિલેસબહુલતાય પટિપજ્જનકસત્તેસુ પરિહાયન્તેસુ પટિપથેસુ જાયમાનેસુ. અન્તરધાયતિ નામ તદાધારતાય. દિટ્ઠધમ્મિકા પરૂપવાદાદયો. સમ્પરાયિકા અપાયદુક્ખવિસેસા. આસવન્તિ તેન તેન પચ્ચયેન પવત્તન્તીતિ આસવા. નેસન્તિ પરૂપવાદાદિઆસવાનં. તેતિ વીતિક્કમધમ્મા.

અકાલં દસ્સેત્વાતિ સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિયા અકાલં દસ્સેત્વા. ઉપ્પત્તિન્તિ આસવટ્ઠાનિયાનં ધમ્માનમુપ્પત્તિં. સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિયા કાલં, તાવ સેનાસનાનિ પહોન્તિ, તેન આવાસમચ્છરિયાદિહેતુના સાસને એકચ્ચે આસવટ્ઠાનિયા ધમ્મા ન ઉપ્પજ્જન્તિ. ઇમિના નયેનાતિ ઇમિના પન હેતુના પદસોધમ્મસિક્ખાપદાનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો.

યસન્તિ કિત્તિસદ્દં પરિવારઞ્ચ. સાગતત્થેરસ્સ નાગદમનકિત્તિયસાદિવસેન સુરાપાનસઙ્ખાતો આસવટ્ઠાનિયો ધમ્મો ઉપ્પજ્જિ.

રસેન રસં સંસન્દેત્વાતિ ઉપાદિન્નકફસ્સરસેન અનુપાદિન્નકફસ્સરસં સંસન્દેત્વા.

૧૪૬. ન ખો, ભદ્દાલિ, એસેવ હેતુ, અથ ખો અઞ્ઞમ્પિ અત્થીતિ દસ્સેન્તો ભગવા ‘‘અપિચા’’તિઆદિમાહ. તેન ધમ્મસ્સ સક્કચ્ચસવને થેરં નિયોજેતિ.

૧૪૭. વિસેવનાચારન્તિ અદન્તકિરિયં. પરિનિબ્બાયતીતિ વૂપસમ્મતિ. તત્થ અદન્તકિરિયં પહાય દન્તો હોતિ. યુગસ્સાતિ રથધુરસ્સ.

અનુક્કમેતિ અનુરૂપપરિગમે. તદવત્થાનુરૂપં પાદાનં ઉક્ખિપને નિક્ખિપને ચ. તેનાહ ‘‘ચત્તારો પાદે’’તિઆદિ. રજ્જુબન્ધનવિધાનેનાતિ પાદતો ભૂમિયા મોચનવિધાનેન. એવં કરણત્થન્તિ યથા અસ્સે નિસિન્નસ્સેવ ભૂમિં ગહેતું સક્કા, એવં ચત્તારો પાદે તથા કત્વા અત્તનો નિચ્ચલભાવકરણત્થં. મણ્ડલેતિ મણ્ડલધાવિકાયં. પથવીકમનેતિ પથવિં ફુટ્ઠમત્તેન ગમને. તેનાહ ‘‘અગ્ગગ્ગખુરેહી’’તિ. ઓક્કન્તકરણસ્મિન્તિ ઓક્કન્તેત્વા પરસેનાસમ્મદ્દન ઓક્કન્તકરણે. એકસ્મિં ઠાનેતિ ચતૂસુ પાદેસુ યત્થ કત્થચિ એકસ્મિં ઠાને ગમનં ચોદેન્તીતિ અત્થો, સો પનેત્થ સીઘતરો અધિપ્પેતો. દવત્તેતિ મરિયાદાકોપનેહિ નાનપ્પયોજને, પરસેનાય પવત્તમહાનાદપહરણેહિ અત્થો. તેનાહ ‘‘યુદ્ધકાલસ્મિ’’ન્તિઆદિ.

રઞ્ઞા જાનિતબ્બગુણેતિ યથા રાજા અસ્સસ્સ ગુણે જાનાતિ, એવં તેન જાનિતબ્બગુણકારણં કારેતિ. અસ્સરાજવંસેતિ દુસ્સહં દુક્ખં પત્વાપિ યથા અયં રાજવંસાનુરૂપકિરિયં ન જહિસ્સતિ, એવં સિક્ખાપને. સિક્ખાપનમેવ હિ સન્ધાય સબ્બત્થ ‘‘કારણં કારેતી’’તિ વુત્તં તસ્સ કરણકારાપનપરિયાયત્તા.

યથા ઉત્તમજવો હોતીતિ જવદસ્સનટ્ઠાને યથા હયો ઉત્તમજવં ન હાપેસિ, એવં સિક્ખાપેતિ. ઉત્તમહયભાવે, યથા ઉત્તમહયો હોતીતિ કમ્મકરણકાલે અત્તનો ઉત્તમસભાવં અનિગુહિત્વા અવજ્જેત્વા યથા અત્થસિદ્ધિ હોતિ, એવં પરમજવેન સિક્ખાપેતિ. યથા કિરિયા વિના દબ્બમ્પિ વિના કિરિયં ન ભવતિ, એવં દટ્ઠબ્બન્તિ દસ્સેતું ‘‘તત્થ પકતિયા’’તિઆદિ વુત્તં.

તત્રાતિ તસ્મિં પકતિયા ઉત્તમહયસ્સેવ ઉત્તમહયકારણારહત્તા ઉત્તમજવપટિપજ્જને. માસખાદકઘોટકાનન્તિ માસં ખાદિત્વા યથા તથા વિગુણખલુઙ્ગકાનં. વલઞ્જકદણ્ડન્તિ રઞ્ઞા ગહેતબ્બસુવણ્ણદણ્ડં. ધાતુપત્થદ્ધોતિ અત્તનાવ સમુપ્પાદિતધાતુયા ઉપત્થમ્ભિતો હુત્વા.

ઉત્તમે સાખલ્યેતિ પરમસખિલભાવે સખિલવાચાય એવ દમેતબ્બતાય. તેનાહ ‘‘મુદુવાચાય હી’’તિઆદિ.

અરહત્તફલસમ્માદિટ્ઠિયાતિ ફલસમાપત્તિકાલે પવત્તસમ્માઞાણં. સમ્માઞાણં પુબ્બે વુત્તસમ્માદિટ્ઠિયેવાતિ પન ઇદં ફલસમ્માદિટ્ઠિભાવસામઞ્ઞેન વુત્તં. કેચિ પન ‘‘પચ્ચવેક્ખણઞાણ’’ન્તિ વદન્તિ, તં ન યુજ્જતિ ‘‘અસેક્ખેના’’તિ વિસેસિતત્તા. તમ્પિ અસેક્ખઞાણન્તિ ચે? એવમ્પિ નિપ્પરિયાય સેક્ખગ્ગહણે પરિયાયસેક્ખગ્ગહણં ન યુત્તમેવ, કિચ્ચભેદેન વા વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. એકા એવ હિ સા પઞ્ઞા નિબ્બાનસ્સ પચ્ચક્ખકિરિયાય સમ્માદસ્સનકિચ્ચં ઉપાદાય ‘‘સમ્માદિટ્ઠી’’તિ વુત્તા, સમ્માજાનનકિચ્ચં ઉપાદાય ‘‘સમ્માઞાણ’’ન્તિ. અઞ્ઞાતાવિન્દ્રિયવસેન વા સમ્માદિટ્ઠિ, પઞ્ઞિન્દ્રિયવસેન સમ્માઞાણન્તિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. મગ્ગફલાવહાય દેસનાય સઙ્ખેપતોવ આગતત્તા વુત્તં ‘‘ઉગ્ઘટિતઞ્ઞુપુગ્ગલસ્સ વસેના’’તિ.

ભદ્દાલિસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

૬. લટુકિકોપમસુત્તવણ્ણના

૧૪૮. મહાઉદાયિત્થેરોતિ કાળુદાયિલાળુદાયિત્થેરેહિ અઞ્ઞો મહાદેહતાય મહાઉદાયીતિ સાસને પઞ્ઞાતો થેરો. અપહરિ અપહરતિ અપહરિસ્સતીતિ અપહત્તા. તેકાલિકો હિ અયં સદ્દો. ઉપહત્તાતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. અપહારકોતિ અપનેતા. ઉપહારકોતિ ઉપનેતા.

૧૪૯. યન્તિ ભુમ્મત્થે પચ્ચત્તવચનં, તેન ચ અનન્તરનિદ્દિટ્ઠસમયો પચ્ચામટ્ઠોતિ આહ ‘‘યસ્મિં સમયે’’તિ. ન ભગવન્તં પટિચ્ચાતિ ન ભગવન્તં આરમ્મણં કત્વા.

કમ્મનિપ્ફન્નત્થન્તિ અત્તના આયાચિયમાનકમ્મસિદ્ધિઅત્થં. ભવતીતિ ભૂ, ન ભૂતિ અભૂ, ભયવસેન પન સા ઇત્થી ‘‘અભુ’’ન્તિ આહ. આતુ માતૂતિ એત્થ યથા –

‘‘અઙ્ગા અઙ્ગા સમ્ભવસિ, હદયા અધિજાયસે;

અત્તા એવ પુત્ત નામાસિ, સ જીવ સરદોસત’’ન્તિ. –

આદીસુ પુત્તો ‘‘અત્તા’’તિ વુચ્ચતિ કુલવસેન સન્તાને પવત્તનતો. એવં પિતાપિ ‘‘પુત્તસ્સ અત્તા’’તિ વુચ્ચતિ. યસ્મા ‘‘ભિક્ખુસ્સ અત્તા માતા’’તિ વત્થુકામા ભયવસેન ‘‘આતુ માતૂ’’તિ આહ. તેનાહ ‘‘આતૂતિ પિતા’’તિઆદિ.

૧૫૦. એવમેવન્તિ ઇદં ગરહત્થજોતનનિપાતપદન્તિ વુત્તં ‘‘ગરહન્તો આહા’’તિ. તથા હિ નં વાચકસદ્દેનેવ દસ્સેન્તો ‘‘ઇધેકચ્ચે મોઘપુરિસા’’તિ આહ. આહંસૂતિ તેસં તથા વચનસ્સ અવિચ્છેદેન પવત્તિદીપનન્તિ આહ ‘‘વદન્તી’’તિ. કિં પનિમસ્સ અપ્પમત્તકસ્સાતિ પહાતબ્બવત્થું અવમઞ્ઞમાનેહિ વુત્તં. તેનાહ ‘‘કિં પના’’તિ. હેતુમ્હિ જોતેતબ્બે ચેતં સામિવચનં યથા ‘‘અનુસ્સવસ્સ હેતુ, અજ્ઝેનસ્સ હેતૂ’’તિ. તેનાહ ‘‘અપ્પમત્તકસ્સ હેતૂ’’તિ. નનુ અપસ્સન્તેન વિય અસુણન્તેન વિય ભવિતબ્બન્તિ? સત્થારા નામ અપ્પમત્તકેસુ દોસેસુ અપસ્સન્તેન વિય ચ અસુણન્તેન વિય ચ ભવિતબ્બન્તિ તેસં અધિપ્પાયેન વિવરણં. તેસુ ચાતિ સિક્ખાકામેસુ ચ. અપ્પચ્ચયં ઉપટ્ઠાપેન્તીતિ આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બન્તિ દસ્સેતિ. તેસન્તિ યે ‘‘મોઘપુરિસા’’તિ વુત્તા પુગ્ગલા, તેસં. ગલે બદ્ધં મહાકટ્ઠન્તિ ગલે ઓલમ્બેત્વા બદ્ધં રુક્ખદણ્ડમાહ. પૂતિલતાયાતિ ગલોચિયા. પારાજિકવત્થુ વિય દુપ્પજહં હોતીતિ છન્દકપ્પહાનવસેન તં પજહિતું ન સક્કોતિ.

૧૫૧. અનુસ્સુક્કાતિ તસ્સ પહાતબ્બસ્સ પહાને ઉસ્સુક્કરહિતા. અપચ્ચાસીસનપક્ખેતિ તાય પરદત્તવુત્તિતાય કસ્સચિ પચ્ચયસ્સ કુતોચિ અપચ્ચાસીસકપક્ખે ઠિતા હુત્વા સુપ્પજહં હોતિ, ન તસ્સ પહાને ભારિયં અત્થિ.

૧૫૨. દલિદ્દો દુગ્ગતો. અસ્સકોતિ અસાપતેય્યો. ગેહયટ્ઠિયોતિ ગેહછદનસ્સ આધારા, તા ઉજુકં તિરિયં ઠપેતબ્બદણ્ડા. સમન્તતો ભિત્તિપાદેસુ ઠપેતબ્બદણ્ડા મણ્ડલા. કાકાતિદાયિન્તિ ઇતો ચિતો કાકેહિ અતિપાતવસેન ઉડ્ડેતબ્બં. તેનાહ ‘‘યત્થ કિઞ્ચિદેવા’’તિઆદિ. સૂરકાકાતિ કાકાનં ઉડ્ડેપનાકારમાહ. નપરમરૂપન્તિ હીનરૂપં. વિલીવમઞ્ચકોતિ તાલવેત્તકાદીહિ વીતમઞ્ચકો. સા પનસ્સ સન્તાનાનં છિન્નભિન્નતાય ઓલુગ્ગવિલુગ્ગતા, તથા સતિ સા વિસમરૂપા હોતીતિ આહ ‘‘ઓણતા’’તિઆદિ. સો પુગ્ગલો લૂખભોજી હોતીતિ આહ ‘‘ધઞ્ઞં નામ કુદ્રૂસકો’’તિ. સમકાલં વપિતબ્બતાય સમવાપકં, યથાઉતુ વપિતબ્બબીજં. જાયિકાતિ કુચ્છિતા ભરિયા, સબ્બત્થ ગરહાયં ક-સદ્દો. સો વતાહં પબ્બજેય્યન્તિ સોહં કેસમસ્સું ઓહારેત્વા પબ્બજેય્યં, યોહં પુરિસો નામ અસ્સં વતાતિ પબ્બજ્જાવસેન અત્તનો પુરિસં બોધેય્ય. તંસભાવે ઠિતસ્સ બોધા ન તુ દુક્કરા, સા ખટોપિકા. સા કુમ્ભી. મેણ્ડકસેટ્ઠિનો અડ્ઢતેળસાનિ કોટ્ઠાગારસતાનિ વિય.

૧૫૩. સુવણ્ણનિક્ખસતાનન્તિ અનેકેસં સુવણ્ણનિક્ખસતાનં. ચયોતિ સન્તાનેહિ નિચયો અવીચિ નિચ્ચપ્પબન્ધનિચયો. તેનાહ ‘‘સન્તાનતો કતસન્નિચયો’’તિ.

૧૫૪. હેટ્ઠા કિઞ્ચાપિ અપ્પજહનકા પઠમં દસ્સિતા, પજહનકા પધાના, તેસઞ્ચ વસેનેત્થ પુગ્ગલચતુક્કં દસ્સિતં. તે તઞ્ચેવ પજહન્તીતિ પજહનકા પઠમં ગહિતા. રાસિવસેનાતિ ‘‘ઇધુદાયિ એકચ્ચો પુગ્ગલો’’તિઆદિના ચતુક્કે આગતવિભાગં અનામસિત્વા ‘‘તે તે’’તિ પચુરવસેન વુત્તં. તેનાહ ‘‘ન પાટિયેક્કં વિભત્તા’’તિ. અવિભાગેન ગહિતવત્થૂસુ વિભાગતો ગહણં લોકસિદ્ધમેતન્તિ દસ્સેતું ‘‘યથા નામા’’તિઆદિ વુત્તં. પજહનકપુગ્ગલાતિ ‘‘તે તઞ્ચેવ પજહન્તી’’તિ એવં પજહનકપુગ્ગલા એવ.

ઉપધિઅનુધાવનકાતિ ઉપધીસુ અનુઅનુધાવનકા ઉપધિયો આરબ્ભ પવત્તનકા. વિતક્કાયેવાતિ કામસઙ્કપ્પાદિવિતક્કાયેવ. ઇન્દ્રિયનાનત્તતાતિ વિમુત્તિપરિપાચકાનં ઇન્દ્રિયાનં પરોપરિયત્તં. તસ્સ હિ વસેનેવ તે ચત્તારો પુગ્ગલા જાતા. અગ્ગમગ્ગત્થાય વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા યાવ ન તં મગ્ગેન સમુગ્ઘાતેન્તિ, તાવ નપ્પજહન્તિ નામ. ઇતિ હેટ્ઠિમા તયોપિ અરિયા અપ્પહીનસ્સ કિલેસસ્સ વસેન ‘‘નપ્પજહન્તી’’તિ વુત્તા, પગેવ પુથુજ્જના. વુત્તનયેન પન વિપસ્સનં મગ્ગેન ઘટેન્તા તે ચત્તારો જના અગ્ગમગ્ગક્ખણે પજહન્તિ નામ. તે એવ તત્થ સીઘકારિનો ખિપ્પં પજહન્તિ નામ, તેનાહ ‘‘તત્થા’’તિઆદિ.

સંવેગં કત્વા અગ્ગિં અક્કન્તપુરિસો વિય. મગ્ગેનાતિ અનુક્કમાગતેન અગ્ગમગ્ગેન. મહાહત્થિપદોપમેતિ મહાહત્થિપદોપમસુત્તે (મ. નિ. ૧.૩૦૦ આદયો). તત્થ હિ ‘‘તસ્સ ધાતારમ્મણમેવ ચિત્તં પક્ખન્દતિ પસીદતિ સન્તિટ્ઠતિ અધિમુચ્ચતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૩૦૨) એત્થ અતિતિક્ખનાતિતિક્ખ-નાતિમન્દઅતિમન્દ-પુગ્ગલવસેન અટ્ઠકથાયં (મ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૩૦૨) તયો વારા ઉદ્ધટા, તત્થ મજ્ઝિમવસેનેવ પઞ્હો કથિતો. ઇન્દ્રિયભાવનેતિ ઇન્દ્રિયભાવનાસુત્તે, તત્થાપિ મજ્ઝિમનયેનેવ પઞ્હો કથિતો. તેનાહ ‘‘ઇમેસૂ’’તિઆદિ.

તન્તિ ‘‘ઉપધી’’તિ વુત્તં ખન્ધપઞ્ચકં. દુક્ખસ્સ મૂલન્તિ સબ્બસ્સપિ વટ્ટદુક્ખસ્સ કારણં. નિગ્ગહણોતિ નિરુપાદાનો. તેનાહ ‘‘નિત્તણ્હો’’તિ.

૧૫૫. યે પજહન્તીતિ ‘‘તે તઞ્ચેવ પજહન્તી’’તિ એવં વુત્તપુગ્ગલા. તે ઇમે નામ એત્તકે કિલેસે પજહન્તીતિ યે તે પુથુજ્જના લાભિનો ચ પઞ્ચ કામગુણે એત્તકે તંતંઝાનાદિવત્થુકે ચ તંતંમગ્ગવજ્ઝતાય પરિચ્છિન્નત્તા એત્તકે કિલેસે પજહન્તિ. યે નપ્પજહન્તીતિ એત્થ વુત્તનયાનુસારેન અત્થો વેદિતબ્બો. અસુચિસુખં કાયાસુચિસન્નિસ્સિતત્તા. અનરિયેહીતિ અપરિસુદ્ધેહિ. પટિલાભતો ભાયિતબ્બં કિલેસદુક્ખગતિકત્તા. વિપાકતો ભાયિતબ્બં અપાયદુક્ખગતિકત્તા. ગણતોપિ કિલેસતોપિ વિવિત્તસુખન્તિ ગણસઙ્ગણિકતો ચ કિલેસસઙ્ગણિકતો ચ વિવિત્તસુખં. રાગાદિવૂપસમત્થાયાતિ રાગાદિવૂપસમાવહં સુખં. ન ભાયિતબ્બં સમ્પતિ આયતિઞ્ચ એકન્તહિતભાવતો.

૧૫૬. ઇઞ્જિતસ્મિન્તિ પચ્ચત્તે ભુમ્મવચનન્તિ આહ ‘‘ઇઞ્જન’’ન્તિઆદિ. ઇઞ્જતિ તેનાતિ ઇઞ્જિતં, તસ્સ તસ્સ ઝાનસ્સ ખોભકરં ઓળારિકં ઝાનઙ્ગં. ચતુત્થજ્ઝાનં અનિઞ્જનં સન્નિસિન્નાભાવતો. તથા હિ વુત્તં ‘‘ઠિતે આનેઞ્જપ્પત્તે’’તિ (દી. નિ. ૧.૨૪૪-૨૪૫; મ. નિ. ૧.૩૮૪-૩૮૬; પારા. ૧૨-૧૩).

અલં-સદ્દો યુત્તત્થોપિ હોતિ – ‘‘અલમેવ નિબ્બિન્દિતું, અલં વિમુચ્ચિતુ’’ન્તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૨૭૨; સં. નિ. ૨.૧૨૪, ૧૨૮, ૧૩૪, ૧૪૩), તસ્મા અનલં અનુસઙ્ગં કાતું અયુત્તન્તિ અત્થો. તેનાહ ‘‘અકત્તબ્બઆલયન્તિ વદામી’’તિ. સન્નિટ્ઠાનન્તિ સમ્માપટિપત્તિયં અલં એત્તાવતાતિ ઉસ્સાહપટિપ્પસ્સમ્ભનવસેન સન્નિટ્ઠાનં ન કાતબ્બન્તિ યોજના. ઉદ્ધમ્ભાગિયસઞ્ઞિતં અણું વા ઓરમ્ભાગિયસઞ્ઞિતં થૂલં વા, રૂપરાગોતિ એવરૂપં અણું વા કામાસવો પટિઘન્તિ એવરૂપં થૂલં વા, મુદુના પવત્તિઆકારવિસેસેન અપ્પસાવજ્જં, કમ્મબન્ધનટ્ઠેન વા અપ્પસાવજ્જં, તબ્બિપરિયાયતો મહાસાવજ્જં વેદિતબ્બં. નાતિતિક્ખપઞ્ઞસ્સ વસેન દેસનાય પવત્તત્તા ‘‘નેય્યપુગ્ગલસ્સ વસેના’’તિ વુત્તં. સબ્બસો હિ પરિયાદિન્નનિકન્તિકસ્સ અરિયપુગ્ગલસ્સ વસેન સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધસ્સ આગતત્તા ‘‘અરહત્તનિકૂટેનેવ નિટ્ઠાપિતા’’તિ વુત્તં. યં પનેત્થ અત્થતો ન વિભત્તં, તં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

લટુકિકોપમસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

૭. ચાતુમસુત્તવણ્ણના

૧૫૭. યથાઉપનિસ્સયેનાતિ યો યો ઉપનિસ્સયો યથાઉપનિસ્સયો, તેન યથાઉપનિસ્સયેન સમ્માપયોગેન. પતિટ્ઠહિસ્સન્તિ સાસને પતિટ્ઠં પટિલભિસ્સન્તિ. વસનટ્ઠાનાનીતિ વસ્સગ્ગાદિવસેન વસનટ્ઠાનાનિ. સણ્ઠાપયમાનાતિ સુવિભત્તભાવેન ઠપેન્તા.

અવિનિબ્ભોગસદ્દન્તિ વિનિભુઞ્જિત્વા ગહેતું અસક્કુણેય્યસદ્દં. વચીઘોસોપિ હિ બહૂહિ એકચ્ચં પવત્તિતો ઠાનતો ચ દૂરતરો કેવલં મહાનિગ્ઘોસો એવ હુત્વા સોતપથમાગચ્છતિ. મચ્છવિલોપેતિ મચ્છે વિલુમ્પિત્વા વિય ગહણે, મચ્છાનં વા નયને.

૧૫૮. વવસ્સગ્ગત્થેતિ નિચ્છયત્થે, ઇદં તાવ અમ્હેહિ વુચ્ચમાનવચનં એકન્તસોતબ્બં, પચ્છા તુમ્હેહિ કાતબ્બં કરોથાતિ અધિપ્પાયો. વચનપરિહારોતિ તેહિ સક્યરાજૂહિ વુત્તવચનસ્સ પરિહારો. લેસકપ્પન્તિ કપ્પિયલેસં. ધુરવહાતિ ધુરવાહિનો, ધોરય્હાતિ અત્થો. પાદમૂલન્તિ ઉપચારં વદતિ. વિગચ્છિસ્સતીતિ હાયિસ્સતિ. પટિપ્ફરિતોતિ ન ભગવતો સમ્મુખાવ, સક્યરાજૂનં પુરતોપિ વિપ્ફરિતોવ હોતિ.

૧૫૯. અભિનન્દતૂતિ અભિમુખો હુત્વા પમોદતુ. અભિવદતૂતિ અભિરૂપવસેન વદતુ. પસાદઞ્ઞથત્તન્તિ અપ્પસાદસ્સ વિપરિણામો હીનાયાવત્તનસઙ્ખાતં પરિવત્તનં, તેનાહ ‘‘વિબ્ભમન્તાનં. વિપરિણામઞ્ઞથત્ત’’ન્તિ. કારણૂપચારેન સસ્સેસુ બીજપરિયાયોતિ આહ ‘‘બીજાનં તરુણાનન્તિ તરુણસસ્સાન’’ન્તિ. તરુણભાવેનેવ તસ્સ ભાવિનો ફલસ્સ અભાવેન વિપરિણામો.

૧૬૦. કત્તબ્બસ્સ સરસેનેવ કરણં ચિત્તરુચિયં, ન તથા પરસ્સ ઉસ્સાદનેનાતિ આહ – ‘‘પક્કોસિયમાનાનં ગમનં નામ ન ફાસુક’’ન્તિ. મયમ્પિ ભગવા વિય દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારેનેવ વિહરિસ્સામાતિ દીપેતિ પકતિયા વિવેકજ્ઝાસયભાવતો વિરદ્ધો આગતસ્સ ભારસ્સ અવહનતોયેવ. તેનાહ ‘‘અત્તનો ભારભાવં ન અઞ્ઞાસી’’તિ.

૧૬૧. કસ્મા આરભીતિ? સપ્પાયતો. પઞ્ચસતા હિ ભિક્ખૂ અભિનવા, તસ્મા તેસં ઓવાદદાનત્થં ભગવા ઇમં દેસનં આરભીતિ.

૧૬૨. કોધુપાયાસસ્સાતિ એત્થ કુજ્ઝનટ્ઠેન કોધો, સ્વેવ ચિત્તસ્સ કાયસ્સ ચ અતિપ્પમદ્દનમથનુપ્પાદનેહિ દળ્હં આયાસટ્ઠેન ઉપાયાસો. અનેકવારં પવત્તિત્વા અત્તના સમવેતં સત્તં અજ્ઝોત્થરિત્વા સીસં ઉક્ખિપિતું અદત્વા અનયબ્યસનપાપનેન કોધુપાયાસસ્સ ઊમિસદિસતા દટ્ઠબ્બા. તેનાહ ‘‘કોધુપાયાસે’’તિઆદિ.

૧૬૩. ઓદરિકત્તેન ખાદિતોતિ ઓદરિકભાવેન આમિસગેધેન મિચ્છાજીવેન જીવિકાકપ્પનેન નાસિતસીલાદિગુણતાય ખાદિતધમ્મસરીરો.

૧૬૪. પઞ્ચકામગુણાવટ્ટે નિમુજ્જિત્વાતિ એત્થ કામરાગાભિભૂતે સત્તે ઇતો ચ એત્તો, એત્તો ચ ઇતોતિ એવં મનાપિયરૂપાદિવિસયસઙ્ખાતે આવટ્ટે અત્તાનં સંસારેત્વા યથા તતો બહિભૂતે નેક્ખમ્મે ચિત્તમ્પિ ન ઉપ્પાદેતિ, એવં આવટ્ટેત્વા બ્યસનાપાદનેન કામગુણાનં આવટ્ટસદિસતા દટ્ઠબ્બા. તેનાહ ‘‘યથા હી’’તિઆદિ.

૧૬૫. રાગાનુદ્ધંસિતેનાતિ રાગેન અનુદ્ધંસિતેન. ચણ્ડમચ્છં આગમ્માતિ સુસુકાદિચણ્ડમચ્છં આગમ્મ. માતુગામં આગમ્માતિ માતુગામો હિ યોનિસોમનસિકારરહિતં અધીરપુરિસં ઇત્થિકુત્તભૂતેહિ અત્તનો હાવભાવવિલાસેહિ અભિભુય્ય ગહેત્વા ધીરજાતિયમ્પિ અત્તનો રૂપાદીહિ પલોભનવસેન અનવસેસં અત્તનો ઉપકારધમ્મે સીલાદિકે સમ્પાદેતું અસમત્થં કરોન્તો અનયબ્યસનં પાપેતિ. તેનાહ – ‘‘માતુગામં આગમ્મ ઉપ્પન્નકામરાગો વિબ્ભમતી’’તિ.

ભયં નામ યત્થ ભાયિતબ્બવત્થુ, તત્થ ઓતરન્તસ્સેવ હોતિ, ન અનોતરન્તસ્સ, તં ઓતરિત્વા ભયં વિનોદેત્વા તત્થ કિચ્ચં સાધેતબ્બં, ઇતરથા ચત્થસિદ્ધિ ન હોતીતિ ઇમમત્થં ઉપમોપમિતબ્બસરૂપવસેન દસ્સેતું ‘‘યથા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ઉદકં નિસ્સાય આનિસંસો પિપાસવિનયનં સરીરસુદ્ધિ પરિળાહૂપસમો કાયઉતુગ્ગાહાપનન્તિ એવમાદિ. સાસનં નિસ્સાય આનિસંસો પન સઙ્ખેપતો વટ્ટદુક્ખૂપસમો, વિત્થારતો પન સીલાનિસંસાદિવસેન અનેકવિધો, સો વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૯) વુત્તનયેન વેદિતબ્બો. વુત્તપ્પકારો આનિસંસો હોતિ તાનિ ભયાનિ અભિભુય્ય પવત્તસ્સાતિ અધિપ્પાયો. ઇમાનિ અભાયિત્વાતિ ઇમાનિ કોધૂપાયાસાદિભયાનિ અભિભુય્ય પવત્તિત્વા અભાયિત્વા. કોધૂપાયાસાદયો હિ ભાયતિ એતસ્માતિ ભયન્તિ વુત્તા. થેરોતિ મહાધમ્મરક્ખિતત્થેરો. કામં પહાનાભિસમયકાલો એવ સચ્છિકિરિયાભિસમયો, સમ્માદિટ્ઠિયા પન સંકિલેસવોદાનધમ્મેસુ કિચ્ચં અસંકિણ્ણં કત્વા દસ્સેતું સમાનકાલિકમ્પિ અસમાનકાલિકં વિય વુત્તં ‘‘તણ્હાસોતં છિન્દિત્વા નિબ્બાનપારં દટ્ઠું ન સક્કોતી’’તિ. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

ચાતુમસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

૮. નળકપાનસુત્તવણ્ણના

૧૬૬. યત્થ બોધિસત્તપમુખો વાનરો નળકેન પાનીયં પિવિ, સા પોક્ખરણી, તસ્સામન્તો ભૂમિપ્પદેસો, તત્થ નિવિટ્ઠગામો ચ ‘‘નળકપાન’’ન્તેવ પઞ્ઞાયિત્થ, ઇધ પન ગામો અધિપ્પેતોતિ આહ ‘‘નળકપાનેતિ એવંનામકે ગામે’’તિ. ઇદાનિ તમત્થં આગમનતો પટ્ઠાય દસ્સેતું ‘‘પુબ્બે કિરા’’તિ આરદ્ધં. પઞ્ઞવાતિ ઇતિકત્તબ્બતાય પઞ્ઞાય પઞ્ઞવા.

થૂલદીઘબહુલભાવેન મહતીહિ દાઠિકાહિ સમન્નાગતત્તા મહાદાઠિકો. ‘‘ઉદકરક્ખસો અહ’’ન્તિ વત્વા વાનરાનં કઞ્ચિ અમુઞ્ચિત્વા ‘‘સબ્બે તુમ્હે મમ હત્થગતા’’તિ દસ્સેન્તો ‘‘તુમ્હે પન સબ્બે ખાદિસ્સામી’’તિ આહ. ધમિ…પે… પિવિંસૂતિ બોધિસત્તેન ગહિતનળો અનવસેસો અબ્ભન્તરે સબ્બસન્ધીનં નિબ્બાધેન એકચ્છિદ્દો અહોસિ. નેવ મં ત્વં વધિસ્સસીતિ ઉદકરક્ખસ ત્વં વધિતુકામોપિ મમ પુરિસથામેન ન વધિસ્સસિ.

એવં પન વત્વા મહાસત્તો ‘‘અયં પાપો એત્થ પાનીયં પિવન્તે અઞ્ઞેપિ સત્તે મા બાધયિત્થા’’તિ કરુણાયમાનો ‘‘એત્થ જાયન્તા નળા સબ્બે અપબ્બબન્ધા એકચ્છિદ્દાવ હોન્તૂ’’તિ અધિટ્ઠાય ગતો. તેનાહ ‘‘તતો પટ્ઠાયા’’તિઆદિ.

૧૬૭. અનુરુદ્ધપ્પમુખા ભિક્ખૂ ભગવતા ‘‘કચ્ચિ તુમ્હે અનુરુદ્ધા’’તિ પુચ્છિતાતિ થેરો ‘‘તગ્ઘ મયં, ભન્તે’’તિ આહ.

સચે પબ્બજતિ, જીવિતં લભિસ્સતિ, નો અઞ્ઞથાતિ રઞ્ઞા પબ્બજ્જાય અભિનીતાતિ રાજાભિનીતા. ચોરાભિનીતાતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. ચોરાનં મૂલં છિન્દન્તો ‘‘કણ્ટકસોધનં કરિસ્સામી’’તિ. આજીવિકાયાતિ આજીવેન જીવિતવુત્તિયા. ઇમેસુ પન અનુરુદ્ધત્થેરાદીસુ.

વિવેકન્તિ પુબ્બકાલિકકિરિયપ્પધાનં ‘‘અબ્યાપજ્જં ઉપેત’’ન્તિઆદીસુ વિયાતિ આહ – ‘‘વિવિચ્ચા’’તિ, વિવિચ્ચિત્વા વિવિત્તો હુત્વા વિના હુત્વાતિ અત્થો. પબ્બજિતકિચ્ચન્તિ પબ્બજિતસ્સ સારુપ્પકિચ્ચં. સમણકિચ્ચન્તિ સમણભાવકરણકિચ્ચં. યદગ્ગેન હિ પબ્બજિતકિચ્ચં કાતું ન સક્કોતિ તદગ્ગેન સમણભાવકરમ્પિ કિચ્ચં કાતું ન સક્કોતિ. તેનાહ ‘‘સો યેવા’’તિઆદિ.

૧૬૮. અપ્પટિસન્ધિકે તાવ બ્યાકરોન્તો પવત્તીસુ ઠાનં અતીતોતિ કત્વા ઉપપત્તીસુ બ્યાકરોતિ નામ તત્થ પટિસન્ધિયા અભાવકિત્તનતો. મહન્તતુટ્ઠિનોતિ વિપુલપમોદા.

૧૬૯. ઇમસ્સાતિ ‘‘અસ્સા’’તિ પદસ્સ અત્થવચનં. ઇમસ્સ ઠિતસ્સ આયસ્મતો સામં દિટ્ઠો વા હોતિ અનુસ્સવસુતો વાતિ યોજના. સમાધિપક્ખિકા ધમ્મા ધમ્માતિ અધિપ્પેતા, સમાધિ પન એવંવિહારીતિ એત્થ વિહારસદ્દેન ગહિતો. એવંવિમુત્તાતિ એત્થ પન વિમુત્તિસદ્દેન ફલવિમુત્તિ ગહિતા. ચરતોપીતિ સમથવિપસ્સનાચારેન ચરતોપિ વિહરન્તસ્સપિ. ઉપાસકઉપાસિકાઠાનેસુ લબ્ભમાનમ્પિ અરહત્તં અપ્પકભાવતો પાળિયં અનુદ્ધટન્તિ દટ્ઠબ્બં. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

નળકપાનસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

૯. ગોલિયાનિસુત્તવણ્ણના

૧૭૩. પદસમાચારોતિ તંતંપચ્ચયભેદદસ્સનાય વિગતત્તા પકારેહિ દલિદ્દસમાચારો સિથિલસમાચારોતિ અત્થો. યસ્મા પન તાદિસો સમાચારો થિરો દળ્હો નામ ન હોતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘દુબ્બલસમાચારો’’તિ. ‘‘સાખસમાચારો’’તિ વા પાઠો, તત્થ તત્થ લગ્ગનટ્ઠેન સાખાસદિસસીલોતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘ઓળારિકાચારો’’તિ. પચ્ચયેસુ સાપેક્ખોતિ પચ્ચયેસુ સાપેક્ખતાય એવ હિસ્સ ઓળારિકાચારતા વેદિતબ્બા. ગરુના કિસ્મિઞ્ચિ વુત્તે ગારવવસેન પતિસ્સવનં પતિસ્સો, પતિસ્સવચનભૂતં તંસભાગઞ્ચ યં કિઞ્ચિ ગારવન્તિ અત્થો. સહ પતિસ્સેનાતિ સપ્પતિસ્સેન, સપ્પતિસ્સવેન ઓવાદસમ્પટિચ્છનેન. પતિસ્સીયતીતિ વા પતિસ્સો, ગરુકાતબ્બો, તેન સહ પતિસ્સેનાતિ સબ્બં પુબ્બે વિય. તેનાહ ‘‘સજેટ્ઠકેના’’તિ. સેરિવિહારો નામ અત્તપ્પધાનવાસો. તેનાહ ‘‘નિરઙ્કુસવિહારેના’’તિ.

અનુપખજ્જાતિ અનુપકડ્ઢિત્વા. ગરુટ્ઠાનિયાનં અન્તરં અનાપુચ્છા અનુપવિસિત્વાતિ ઇમમત્થં દસ્સેતું ‘‘તત્થ યો’’તિઆદિ વુત્તં.

આભિસમાચારિકન્તિ અભિસમાચારે ભવં. કિં પન તન્તિ આહ ‘‘વત્તપટિપત્તિમત્તમ્પી’’તિ. નાતિકાલસ્સેવ સઙ્ઘસ્સ પુરતો પવિસિતબ્બં, ન પચ્છા પટિક્કમિતબ્બન્તિ અધિપ્પાયેન અતિકાલે ચ ગામપ્પવેસો અતિદિવા પટિક્કમનઞ્ચ નિવારિતં, તં દસ્સેતું ‘‘ન અતિપાતો’’તિઆદિ વુત્તં. ઉદ્ધચ્ચપકતિકોતિ વિબ્ભન્તચિત્તો. અવચાપલ્યેનાતિ દળ્હવાતાપહતપલ્લવસદિસેન લોલભાવેન.

પઞ્ઞવતાતિ ઇમિના ભિક્ખુસારુપ્પેસુ ઇતિકત્તબ્બેસુ ઉપાયપઞ્ઞા અધિપ્પેતા, ન સુતમયપઞ્ઞા. અભિધમ્મે અભિવિનયે યોગોતિ ઇમિના ભાવનાપઞ્ઞાઉત્તરિમનુસ્સધમ્મે યોગો પકાસિતો. યોગોતિ ચ પરિચયો ઉગ્ગણ્હવસેન.

આરુપ્પાતિ ઇમિના ચતસ્સોપિ અરૂપસમાપત્તિયો ગહિતા, તા પન ચતૂહિ રૂપસમાપત્તીહિ વિના ન સમ્પજ્જન્તીતિ આહ – ‘‘આરુપ્પાતિ એત્તાવતા અટ્ઠપિ સમાપત્તિયો વુત્તા હોન્તી’’તિ. કસિણેતિ દસવિધે કસિણે. એકં પરિકમ્મકમ્મટ્ઠાનન્તિ યં કિઞ્ચિ એકભાવના પરિકમ્મદીપનં ખન્ધકમ્મટ્ઠાનં. તેનાહ ‘‘પગુણં કત્વા’’તિ. કસિણપરિકમ્મં પન તગ્ગહણેનેવ ગહિતં હોતિ, લોકિયા ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મા હેટ્ઠા ગહિતાતિ આહ ‘‘ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મેતિ ઇમિના સબ્બેપિ લોકુત્તરધમ્મે દસ્સેતી’’તિ. નેય્યપુગ્ગલસ્સ વસેનાતિ જાનિત્વા વિત્થારેત્વા ઞાતબ્બપુગ્ગલસ્સ વસેનાતિ.

ગોલિયાનિસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

૧૦. કીટાગિરિસુત્તવણ્ણના

૧૭૪. પઞ્ચ આનિસંસેતિ અપ્પાબાધતાદિકે પઞ્ચ ગુણે. તત્થ અક્ખિરોગકુચ્છિરોગાદીનં અભાવો અપ્પાબાધતા. સરીરે તેસં કુપ્પનદુક્ખસ્સ અભાવો અપ્પાતઙ્કં. સરીરસ્સ ઉટ્ઠાનસુખતા લહુટ્ઠાનં. બલં નામ કાયબલં. ફાસુવિહારો ઇરિયાપથસુખતા. અનુપક્ખન્દાનીતિ દુચ્ચજનવસેન સત્તાનં અનુપવિટ્ઠાનિ. સઞ્જાનિસ્સથાતિ એત્થ ઇતિ-સદ્દો આદિઅત્થો, તસ્મા ઇતિ એવં આનિસંસન્તિ અત્થો.

૧૭૫. આવાસે નિયુત્તાતિ આવાસિકા તસ્સ અનતિવત્તનતો. તેનાહ ‘‘નિબદ્ધવાસિનો’’તિ, નિયતવાસિનોતિ અત્થો. તન્નિબન્ધાતિ નિબન્ધં વુચ્ચતિ બ્યાપારો, તત્થ બન્ધા પસુતા ઉસ્સુકાતિ તન્નિબન્ધા. કથં તે તત્થ નિબન્ધાતિ આહ ‘‘અકતં સેનાસન’’ન્તિઆદિ. ઉપ્પજ્જનકેન કાલેન પત્તબ્બં કાલિકં સો પન કાલો અનાગતો એવ હોતીતિ આહ ‘‘અનાગતે કાલે પત્તબ્બ’’ન્તિ.

૧૭૮. એત્તકા વેદના સેવિતબ્બાતિ અટ્ઠારસપિ નેક્ખમ્મનિસ્સિતા વેદના સેવિતબ્બા, ગેહસ્સિતા ન સેવિત્બ્બા.

૧૮૧. તં કતં સોળસવિધસ્સપિ કિચ્ચસ્સ નિટ્ઠિતત્તા. અનુલોમિકાનીતિ ઉતુસુખભાવેન અનુરૂપાનિ. તેનાહ ‘‘કમ્મટ્ઠાનસપ્પાયાની’’તિ. સમાનં કુરુમાનાતિ ઓમત્તતં અધિમત્તતઞ્ચ પહાય સમકિચ્ચતં સમ્પાદેન્તા.

૧૮૨. તે દ્વે હોન્તીતિ તે આદિતો વુત્તા દ્વે.

ઉભતો (અ. નિ. ટી. ૩.૭.૧૪) ઉભયથા ઉભોહિ ભાગેહિ વિમુત્તોતિ ઉભતોભાગવિમુત્તો એકદેસસરૂપેકસેસનયેન. તથા હિ વુત્તં અભિધમ્મટ્ઠકથાયં (પુ. પ. અટ્ઠ. ૨૪) ‘‘દ્વીહિ ભાગેહિ દ્વે વારે વિમુત્તોતિ ઉભતોભાગવિમુત્તો’’તિ. તત્થ કેચિ તાવ થેરા – ‘‘સમાપત્તિયા વિક્ખમ્ભનવિમોક્ખેન, મગ્ગેન સમુચ્છેદવિમોક્ખેન વિમુત્તોતિ ઉભતોભાગવિમુત્તો’’તિ વદન્તિ. અઞ્ઞે થેરા – ‘‘અયં ઉભતોભાગવિમુત્તો રૂપતો મુચ્ચિત્વા નામં નિસ્સાય ઠિતો પુન તતો મુચ્ચનતો નામનિસ્સિતકો’’તિ વત્વા તસ્સ ચ સાધકં –

‘‘અચ્ચિ યથા વાતવેગેન ખિત્તા, (ઉપસિવાતિ ભગવા,)

અત્થં પલેતિ ન ઉપેતિ સઙ્ખં;

એવં મુનિ નામકાયા વિમુત્તો,

અત્થં પલેતિ ન ઉપેતિ સઙ્ખ’’ન્તિ. (સુ. નિ. ૧૦૮૦; ચૂળનિ. ઉપસીવમાણવપુચ્છા ૧૧; ઉપસીવમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૪૩) –

ઇમં સુત્તપદં વત્વા ‘‘નામકાયતો ચ રૂપકાયતો ચ સુવિમુત્તત્તા ઉભતોભાગવિમુત્તો’’તિ વદન્તિ. સુત્તે હિ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનલાભિનો ઉપસિવબ્રાહ્મણસ્સ ભગવતા નામકાયા વિમુત્તોતિ ઉભતોભાગવિમુત્તોતિ અક્ખાતોતિ. અપરે પન ‘‘સમાપત્તિયા વિક્ખમ્ભનવિમોક્ખેન એકવારં વિમુત્તો, મગ્ગેન સમુચ્છેદવિમોક્ખેન એકવારં વિમુત્તોતિ એવં ઉભતોભાગવિમુત્તો’’તિ વદન્તિ. એત્થ પઠમવાદે દ્વીહિ ભાગેહિ વિમુત્તોતિ ઉભતોભાગવિમુત્તો. દુતિયવાદે ઉભતોભાગતો વિમુત્તોતિ ઉભતોભાગવિમુત્તો. તતિયવાદે પન દ્વીહિ ભાગેહિ દ્વે વારે વિમુત્તોતિ અયમેતેસં વિસેસો. કિલેસેહિ વિમુત્તો કિલેસા વા વિક્ખમ્ભનસમુચ્છેદેહિ કાયદ્વયતો વિમુત્તા અસ્સાતિ અયમત્થો દટ્ઠબ્બો. તેનાહ ‘‘દ્વીહિ ભાગેહી’’તિઆદિ.

સોતિ ઉભતોભાગવિમુત્તો. કામઞ્ચેત્થ રૂપાવચરચતુત્થજ્ઝાનમ્પિ અરૂપાવચરજ્ઝાનં વિય દુવઙ્ગિકં આનેઞ્જપ્પત્તન્તિ વુચ્ચતિ. તં પન પદટ્ઠાનં કત્વા અરહત્તં પત્તો ઉભતોભાગવિમુત્તો નામ ન હોતિ રૂપકાયતો અવિમુત્તત્તા. તઞ્હિ કિલેસકાયતોવ વિમુત્તં, ન રૂપકાયતો, તસ્મા તતો વુટ્ઠાય અરહત્તં પત્તો ઉભતોભાગવિમુત્તો ન હોતીતિ આહ – ‘‘ચતુન્નં અરૂપ…પે… પઞ્ચવિધો હોતી’’તિ. ‘‘રૂપી રૂપાનિ પસ્સતી’’તિઆદિકે નિરોધસમાપત્તિઅન્તે અટ્ઠ વિમોક્ખે વત્વા – ‘‘યતો ચ ખો, આનન્દ, ભિક્ખુ ઇમે અટ્ઠ વિમોક્ખે કાયેન ફુસિત્વા વિહરતિ, પઞ્ઞાય ચસ્સ દિસ્વા આસવા પરિક્ખીણા હોન્તિ, અયં વુચ્ચતિ, આનન્દ, ભિક્ખુ ઉભતોભાગવિમુત્તો’’તિ યદિપિ મહાનિદાને (દી. નિ. ૨.૧૨૯-૧૩૦) વુત્તં, તં પન ઉભતોભાગવિમુત્તસેટ્ઠવસેન વુત્તન્તિ ઇધ સબ્બઉભતોભાગવિમુત્તસઙ્ગહણત્થં ‘‘પઞ્ચવિધો હોતી’’તિ વત્વા ‘‘પાળિ પનેત્થ…પે… અભિધમ્મે અટ્ઠવિમોક્ખલાભિનો વસેન આગતા’’તિ આહ. ઇધાપિ હિ કીટાગિરિસુત્તે ‘‘ઇધ, ભિક્ખવે, એકચ્ચો પુગ્ગલો…પે… ઉભતોભાગવિમુત્તો’’તિ અરૂપસમાપત્તિવસેન ચત્તારો ઉભતોભાગવિમુત્તા, સેટ્ઠો ચ વુત્તો વુત્તલક્ખણૂપપત્તિતો. યથાવુત્તેસુ હિ પઞ્ચસુ પુરિમા ચત્તારો નિરોધં ન સમાપજ્જન્તીતિ પરિયાયેન ઉભતોભાગવિમુત્તા નામ. અટ્ઠસમાપત્તિલાભી અનાગામી તં સમાપજ્જિત્વા તતો વુટ્ઠાય વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પત્તોતિ નિપ્પરિયાયેન ઉભતોભાગવિમુત્તસેટ્ઠો નામ.

કતમો ચ પુગ્ગલોતિઆદીસુ કતમોતિ પુચ્છાવચનં, પુગ્ગલોતિ અસાધારણતો પુચ્છિતબ્બવચનં. ઇધાતિ ઇમસ્મિં સાસને. એકચ્ચોતિ એકો. અટ્ઠ વિમોક્ખે કાયેન ફુસિત્વા વિહરતીતિ અટ્ઠ સમાપત્તિયો સહજાતનામકાયેન પટિલભિત્વા વિહરતિ. પઞ્ઞાય ચસ્સ દિસ્વા આસવા પરિક્ખીણા હોન્તીતિ વિપસ્સનાપઞ્ઞાય સઙ્ખારગતં, મગ્ગપઞ્ઞાય ચત્તારિ સચ્ચાનિ પસ્સિત્વા ચત્તારોપિ આસવા પરિક્ખીણા હોન્તીતિ એવમત્થો દટ્ઠબ્બો.

પઞ્ઞાવિમુત્તોતિ વિસેસતો પઞ્ઞાય એવ વિમુત્તો, ન તસ્સા પતિટ્ઠાનભૂતેન અટ્ઠવિમોક્ખસઙ્ખાતેન સાતિસયેન સમાધિનાતિ પઞ્ઞાવિમુત્તો. યો અરિયો અનધિગતઅટ્ઠવિમોક્ખેન સબ્બસો આસવેહિ વિમુત્તો, તસ્સેતં અધિવચનં. અધિગતેપિ હિ રૂપજ્ઝાનવિમોક્ખે ન સો સાતિસયસમાધિનિસ્સિતોતિ ન તસ્સ વસેન ઉભતોભાગવિમુત્તો હોતીતિ વુત્તોવાયમત્થો. અરૂપજ્ઝાનેસુ પન એકસ્મિમ્પિ સતિ ઉભતોભાગવિમુત્તોયેવ નામ હોતિ. તેન હિ અટ્ઠવિમોક્ખેકદેસેન તંનામદાનસમત્થેન અટ્ઠવિમોક્ખલાભીત્વેવ વુચ્ચતિ. સમુદાયે હિ પવત્તો વોહારો અવયવેપિ દિસ્સતિ યથા ‘‘સત્તિસયો’’તિ. પાળીતિ અભિધમ્મપાળિ. એત્થાતિ એતિસ્સં પઞ્ઞાવિમુત્તિકથાયં. અટ્ઠવિમોક્ખપટિક્ખેપવસેનેવાતિ અવધારણેન ઇધાપિ પટિક્ખેપવસેનેવ આગતભાવં દસ્સેતિ. તેનાહ ‘‘કાયેન ફુસિત્વા વિહરતી’’તિ.

ફુટ્ઠન્તં સચ્છિકરોતીતિ ફુટ્ઠાનં અન્તો ફુટ્ઠન્તો, ફુટ્ઠાનં અરૂપજ્ઝાનાનં અનન્તરો કાલોતિ અધિપ્પાયો. અચ્ચન્તસંયોગે ચેતં ઉપયોગવચનં, ફુટ્ઠાનન્તરકાલમેવ સચ્છિકરોતિ સચ્છિકાતબ્બોપાયેનાતિ વુત્તં હોતિ. ભાવનપુંસકં વા એતં ‘‘એકમન્તં નિસીદી’’તિઆદીસુ (પારા. ૨) વિય. યો હિ અરૂપજ્ઝાનેન રૂપકાયતો નામકાયેકદેસતો ચ વિક્ખમ્ભનવિમોક્ખેન વિમુત્તો, તેન નિરોધસઙ્ખાતો વિમોક્ખો આલોચિતો પકાસિતો વિય હોતિ, ન પન કાયેન સચ્છિકતો, નિરોધં પન આરમ્મણં કત્વા એકચ્ચેસુ આસવેસુ ખેપિતેસુ તેન સો સચ્છિકતો હોતિ, તસ્મા સો સચ્છિકાતબ્બં નિરોધં યથાઆલોચિતં નામકાયેન સચ્છિકરોતીતિ ‘‘કાયસક્ખી’’તિ વુચ્ચતિ, ન તુ ‘‘વિમુત્તો’’તિ એકચ્ચાનં આસવાનં અપરિક્ખીણત્તા. તેનાહ – ‘‘ઝાનફસ્સં પઠમં ફુસતિ, પચ્છા નિરોધં નિબ્બાનં સચ્છિકરોતી’’તિ. અયં ચતુન્નં અરૂપસમાપત્તીનં એકેકતો વુટ્ઠાય સઙ્ખારે સમ્મસિત્વા કાયસક્ખિભાવં પત્તાનં ચતુન્નં, નિરોધા વુટ્ઠાય અગ્ગમગ્ગપ્પત્તઅનાગામિનો ચ વસેન ઉભતોભાગવિમુત્તો વિય પઞ્ચવિધો નામ હોતિ. તેન વુત્તં અભિધમ્મટીકાયં ‘‘કાયસક્ખિમ્હિપિ એસેવ નયો’’તિ.

દિટ્ઠન્તં પત્તોતિ દસ્સનસઙ્ખાતસ્સ સોતાપત્તિમગ્ગઞાણસ્સ અનન્તરં પત્તોતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘દિટ્ઠત્તા પત્તો’’તિપિ પાઠો. એતેન ચતુસચ્ચદસ્સનસઙ્ખાતાય દિટ્ઠિયા નિરોધસ્સ પત્તતં દીપેતિ. તેનાહ ‘‘દુક્ખા સઙ્ખારા, સુખો નિરોધોતિ ઞાતં હોતી’’તિ. તત્થ પઞ્ઞાયાતિ મગ્ગપઞ્ઞાય. પઠમફલટ્ઠતો યાવ અગ્ગમગ્ગટ્ઠા, તાવ દિટ્ઠિપ્પત્તો. તેનાહ ‘‘સોપિ કાયસક્ખિ વિય છબ્બિધો હોતી’’તિ. યથા પન પઞ્ઞાવિમુત્તો પઞ્ચવિધો વુત્તો, એવં અયમ્પિ સુક્ખવિપસ્સકો, ચતૂહિ રૂપજ્ઝાનેહિ વુટ્ઠાય દિટ્ઠિપ્પત્તભાવપ્પત્તા ચત્તારો ચાતિ પઞ્ચવિધો હોતીતિ વેદિતબ્બો. સદ્ધાવિમુત્તેપિ એસેવ નયો. ઇદં દુક્ખન્તિ એત્તકં દુક્ખં, ન ઇતો ઉદ્ધં દુક્ખન્તિ. યથાભૂતં પજાનાતીતિ ઠપેત્વા તણ્હં ઉપાદાનક્ખન્ધપઞ્ચકં દુક્ખસચ્ચન્તિ યાથાવતો પજાનાતિ. યસ્મા પન તણ્હા દુક્ખં જનેતિ નિબ્બત્તેતિ, તતો તં દુક્ખં સમુદેતિ, તસ્મા નં ‘‘અયં દુક્ખસમુદયો’’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ યસ્મા પન ઇદં દુક્ખં સમુદયો ચ નિબ્બાનં પત્વા નિરુજ્ઝતિ અપ્પવત્તિં ગચ્છતિ, તસ્મા ‘‘અયં દુક્ખનિરોધો’’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ. અરિયો પન અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો તં દુક્ખનિરોધં ગચ્છતિ, તેન ‘‘અયં દુક્ખનિરોધગામિનિપટિપદા’’તિ યથાભૂતં પજાનાતિ. એત્તાવતા નાનક્ખણે સચ્ચવવત્થાનં દસ્સિતં. ઇદાનિ તં એકક્ખણે દસ્સેતું ‘‘તથાગતપ્પવેદિતા’’તિઆદિ વુત્તં, તસ્સત્થો આગમિસ્સતિ.

સદ્ધાય વિમુત્તોતિ એતેન સબ્બથા અવિમુત્તસ્સપિ સદ્ધામત્તેન વિમુત્તભાવો દીપિતો હોતિ. સદ્ધાવિમુત્તોતિ વા સદ્ધાય અધિમુત્તોતિ અત્થો. વુત્તનયેનેવાતિ ‘‘સોતાપત્તિફલ’’ન્તિઆદિના વુત્તનયેન. સદ્દહન્તસ્સાતિ ‘‘એકંસતો અયં પટિપદા કિલેસક્ખયં આવહતિ સમ્માસમ્બુદ્ધેન ભાસિતત્તા’’તિ એવં સદ્દહન્તસ્સ. યસ્મા પનસ્સ અનિચ્ચાનુપસ્સનાદીહિ નિચ્ચસઞ્ઞાપહાનવસેન ભાવનાય પુબ્બેનાપરં વિસેસં પસ્સતો તત્થ તત્થ પચ્ચક્ખતાપિ અત્થિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘સદ્દહન્તસ્સ વિયા’’તિ. સેસપદદ્વયં તસ્સેવ વેવચનં. એત્થ ચ પુબ્બભાગમગ્ગભાવનાતિ વચનેન આગમનીયપટિપદાનાનત્તેન સદ્ધાવિમુત્તદિટ્ઠિપ્પત્તાનં પઞ્ઞાનાનત્તં હોતીતિ દસ્સિતં. અભિધમ્મટ્ઠકથાયમ્પિ (પુ. પ. અટ્ઠ. ૨૮) ‘‘નેસં કિલેસપ્પહાને નાનત્તં નત્થિ, પઞ્ઞાય નાનત્તં અત્થિયેવા’’તિ વત્વા – ‘‘આગમનીયનાનત્તેનેવ સદ્ધાવિમુત્તો દિટ્ઠિપ્પત્તં ન પાપુણાતીતિ સન્નિટ્ઠાનં કત’’ન્તિ વુત્તં.

પઞ્ઞાસઙ્ખાતં ધમ્મં અધિમત્તતાય પુબ્બઙ્ગમં હુત્વા પવત્તં અનુસ્સરતીતિ ધમ્માનુસારી. તેનાહ ‘‘ધમ્મો’’તિઆદિ. સદ્ધં અનુસ્સરતિ સદ્ધાપુબ્બઙ્ગમં મગ્ગં ભાવેતીતિ ઇમમત્થં ‘‘એસેવ નયો’’તિ અતિદિસતિ. પઞ્ઞં વાહેતીતિ પઞ્ઞાવાહી, પઞ્ઞં સાતિસયં પવત્તેતીતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘પઞ્ઞાપુબ્બઙ્ગમં અરિયમગ્ગં ભાવેતી’’તિ. સદ્ધાવાહિન્તિ એત્થ વુત્તનયેન અત્થો વેદિતબ્બો. ઉભતોભાગવિમુત્તાદિકથાતિ ઉભતોભાગવિમુત્તાદીસુ આગમનતો પટ્ઠાય વત્તબ્બકથા. એતેસન્તિ યથાવુત્તાનં ઉભતોભાગવિમુત્તાદીનં. ઇધાતિ ઇમસ્મિં કીટાગિરિસુત્તે. નનુ ચ અટ્ઠસમાપત્તિલાભિવસેન ઉભતોભાગવિમુત્તો કાયસક્ખીઆદયો ચ અભિધમ્મે આગતા, કથમિધ અરૂપજ્ઝાનલાભીવસેનેવ ઉદ્ધટાતિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘યસ્મા’’તિઆદિ.

ફુસિત્વા પત્વા. પઞ્ઞાય ચસ્સ દિસ્વા આસવા પરિક્ખીણા હોન્તીતિ ન આસવા પઞ્ઞાય પસ્સીયન્તિ, દસ્સનકારણા પઞ્ઞાય પરિક્ખીણા ‘‘દિસ્વા પઞ્ઞાય પરિક્ખીણા’’તિ વુત્તા. દસ્સનાયત્તપરિક્ખયત્તા એવ હિ દસ્સનં આસવાનં ખયસ્સ પુરિમકિરિયા હોતીતિ. તથાગતેન પવેદિતાતિ બોધિમણ્ડે નિસીદિત્વા તથાગતેન પટિવિદ્ધા વિદિતા પચ્છા પરેસં પાકટીકતા. ‘‘ચતુસચ્ચધમ્મા’’તિ વત્વા તદન્તોગધત્તા સીલાદીનં ‘‘ઇમસ્મિં ઠાને સીલં કથિત’’ન્તિઆદિ વુત્તં. અત્થેનાતિ અવિપ્પટિસારાદિપયોજનેન તસ્મિં તસ્મિં પીતિઆદિકેન અત્થેન. કારણેનાતિ સપ્પુરિસૂપનિસ્સયાદિના કારણેન તસ્મિં તસ્મિં સમાધિઆદિપદટ્ઠાનતાય સીલાદિ કારણે. ચિણ્ણચરિતત્તાતિ સદ્ધાચિણ્ણભાવેન સમ્બોધાવહભાવે. તત્થ તત્થ વિચરિતા વિસેસેન ચરિતા, તેસુ તેન પઞ્ઞા સુટ્ઠુ ચરાપિતાતિ અત્થો. પતિટ્ઠિતા હોતિ મગ્ગેન આગતત્તા. મત્તાય પરિત્તપ્પમાણેન. ઓલોકનં ખમન્તિ, પઞ્ઞાય ગહેતબ્બતં ઉપેન્તિ.

તયોતિ કાયસક્ખિદિટ્ઠિપ્પત્તસદ્ધાવિમુત્તા. યથાઠિતોવ પાળિઅત્થો, ન તત્થ કિઞ્ચિ નિદ્ધારેત્વા વત્તબ્બં અત્થીતિ સુત્તન્તપરિયાયેન અવુત્તં વદતિ. તસ્સ મગ્ગસ્સાતિ સોતાપત્તિમગ્ગસ્સ યં કાતબ્બં, તસ્સ અધિગતત્તા. ઉપરિ પન તિણ્ણં મગ્ગાનં અત્થાય સેવમાના અનુલોમસેનાસનં, ભજમાના કલ્યાણમિત્તે, સમન્નાનયમાના ઇન્દ્રિયાનિ અનુપુબ્બેન ભાવનામગ્ગપ્પટિપાટિયા અરહત્તં પાપુણિસ્સન્તિ મગ્ગસ્સ અનેકચિત્તક્ખણિકતાયાતિ અયમેત્થ સુત્તપદેસે પાળિયા અત્થો.

ઇમમેવ પાળિં ગહેત્વાતિ ‘‘કતમો ચ પુગ્ગલો સદ્ધાનુસારી’’તિ મગ્ગટ્ઠે પુગ્ગલે વત્વા ‘‘ઇમસ્સ ખો અહં, ભિક્ખવે’’તિઆદિના તેસં વસેન અનુલોમસેનાસનસેવનાદીનં વુત્તત્તા ઇમમેવ યથાવુત્તં પાળિપદેસં ગહેત્વા ‘‘લોકુત્તરધમ્મો બહુચિત્તક્ખણિકો’’તિ વદતિ. સો વત્તબ્બોતિ સો વિતણ્ડવાદી એવં વત્તબ્બો. યદિ મગ્ગટ્ઠપુગ્ગલે વત્વા અનુલોમિકસેનાસનસેવનાદિ પાળિયં વુત્તન્તિ મગ્ગસમઙ્ગિનો એવ હુત્વા તે તથા પટિપજ્જન્તિ, એવં સન્તે સેનાસનપટિસંયુત્તરૂપાદિવિપસ્સનગ્ગહણસ્મિં તવ મતેન મગ્ગસમઙ્ગિનો એવ આપજ્જેય્યું, ન ચેતં એવં હોતિ, તસ્મા સુત્તં મે લદ્ધન્તિ યં કિઞ્ચિ મા કથેહીતિ વારેતબ્બો. તેનાહ ‘‘યદિ અઞ્ઞેન ચિત્તેના’’તિઆદિ. તત્થ એવં સન્તેતિ નાનાચિત્તેનેવ સેનાસનપટિસેવનાદિકે સતિ. તત્થ પાળિયં યદિ લોકુત્તરધમ્મસમઙ્ગિનો એવ પઞ્ચવિઞ્ઞાણસમઙ્ગિકાલેપિ લોકુત્તરસમઙ્ગિતં સચે સમ્પટિચ્છસિ, સત્થારા સદ્ધિં પટિવિરુજ્ઝસિ સુત્તવિરોધદીપનતો. તેનાહ ‘‘સત્થારા હી’’તિઆદિ. ધમ્મવિચારણા નામ તુય્હં અવિસયો, તસ્મા યાગું પિવાહીતિ ઉય્યોજેતબ્બો.

૧૮૩. આદિકેનેવાતિ પઠમેનેવ. અનુપુબ્બસિક્ખાતિ અનુપુબ્બેનેવ પવત્તસિક્ખાય. તેનાહ ‘‘કરણત્થે પચ્ચત્તવચન’’ન્તિ. સદ્ધા જાતા એતસ્સાતિ સદ્ધાજાતો, અગ્યાહિતાતિપક્ખેપેન જાત-સદ્દસ્સ પચ્છાવચનં. એવમેતન્તિ અધિમુચ્ચનં ઓકપ્પનિયસદ્ધા. સન્તિકે નિસીદતિ ઉપટ્ઠાનવસેન. સાધુકં કત્વા ધારેતીતિ યથાસુતં ધમ્મં વાચુગ્ગતકરણવસેન તં પગુણં કત્વા સારવસેન ધારેતિ. છન્દો જાયતીતિ ધમ્મેસુ નિજ્ઝાનક્ખમેસુ ઇમે ધમ્મે ભાવનાપઞ્ઞાય પચ્ચક્ખતો ઉસ્સામીતિ કત્તુકમ્યતાકુસલચ્છન્દો જાયતિ. ઉસ્સહતીતિ છન્દો ઉપ્પાદમત્તે અટ્ઠત્વા તતો ભાવનારમ્ભવસેન ઉસ્સહતિ. તુલયતિતિ સમ્મસનવસેન સઙ્ખારે. તીરણવિપસ્સનાય તુલયન્તોતિ તીરણપરિઞ્ઞાય જાનિત્વા ઉપરિ પહાનપરિઞ્ઞાય વસેન પરિતુલયન્તો પટિજાનન્તો. મગ્ગપધાનં પદહતીતિ મગ્ગલક્ખણં પધાનિકં મગ્ગં પદહતિ. પેસિતચિત્તોતિ નિબ્બાનં પતિ પેસિતચિત્તો. નામકાયેનાતિ મગ્ગપ્પટિપાટિયા તંતંમગ્ગસમ્પયુત્તનામકાયેન. ન પન કિઞ્ચિ આહાતિ દૂરતાય સમાનં ન કિઞ્ચિ વચનં ભગવા આહ તે દળ્હતરં નિગ્ગણ્હિતું.