૨. મહારાહુલોવાદસુત્તવણ્ણના

૧૧૩. ઇરિયાપથાનુબન્ધનેનાતિ ઇરિયાપથગમનાનુબન્ધનેન, ન પટિપત્તિગમનાનુબન્ધનેન. અઞ્ઞમેવ હિ બુદ્ધાનં પટિપત્તિગમનં અઞ્ઞં સાવકાનં. વિલાસિતગમનેનાતિ – ‘‘દૂરે પાદં ન ઉદ્ધરતિ, ન અચ્ચાસન્ને પાદં નિક્ખિપતિ, નાતિસીઘં ગચ્છતિ નાતિસણિક’’ન્તિઆદિના (સં. નિ. અટ્ઠ. ૩.૪.૨૪૩; ઉદા. અટ્ઠ. ૭૬; સારત્થ. ટી. મહાવગ્ગ ૩.૨૮૫) વુત્તેન સભાવસીલેન બુદ્ધાનં ચાતુરિયગમનેન. તદેવ હિ સન્ધાય ‘‘પદે પદં નિક્ખિપન્તો’’તિ વુત્તં. પદાનુપદિકોતિ રાહુલત્થેરસ્સપિ લક્ખણપારિપૂરિયા તાદિસમેવ ગમનન્તિ યત્તકં પદેસં અન્તરં અદત્વા ભગવતો પિટ્ઠિતો ગન્તું આરદ્ધો, સબ્બત્થ તમેવ ગમનપદાનુપદં ગચ્છતીતિ પદાનુપદિકો.

વણ્ણનાભૂમિ ચાયં તત્થ ભગવન્તં થેરઞ્ચ અનેકરૂપાહિ ઉપમાહિ વણ્ણેન્તો ‘‘તત્થ ભગવા’’તિઆદિમાહ. નિક્ખન્તગજપોતકો વિય વિરોચિત્થાતિ પદં આનેત્વા યોજના. એવં તં કેસરસીહો વિયાતિઆદીસુપિ આનેત્વા યોજેતબ્બં. તારકરાજા નામ ચન્દો. દ્વિન્નં ચન્દમણ્ડલાનન્તિઆદિ પરિકપ્પવચનં, બુદ્ધાવેણિકસન્તકં વિય બુદ્ધાનં આકપ્પસોભા અહોસિ, અહો સિરીસમ્પત્તીતિ યોજના.

આદિયમાનાતિ ગણ્હન્તિ. ‘‘પચ્છા જાનિસ્સામા’’તિ ન અજ્જુપેક્ખિતબ્બો. ઇદં ન કત્તબ્બન્તિ વુત્તેતિ ઇદં પાણઅતિપાતનં ન કત્તબ્બન્તિ વુત્તે ઇદં દણ્ડેન વા લેડ્ડુના વા વિહેઠનં ન કત્તબ્બં, ઇદં પાણિના દણ્ડકદાનઞ્ચ અન્તમસો કુજ્ઝિત્વા ઓલોકનમત્તમ્પિ ન કત્તબ્બમેવાતિ નયસતેનપિ નયસહસ્સેનપિ પટિવિજ્ઝતિ, તથા ઇધ તાવ સમ્મજ્જનં કત્તબ્બન્તિ વુત્તેપિ તત્થ પરિભણ્ડકરણં વિહારઙ્ગણસમ્મજ્જનં કચવરછડ્ડનં વાલિકાસમકિરણન્તિ એવમાદિના નયસતેન નયસહસ્સેન પટિવિજ્ઝતિ. તેનાહ – ‘‘ઇદં કત્તબ્બન્તિ વુત્તેપિ એસેવ નયો’’તિ. પરિભાસન્તિ તજ્જનં. લભામીતિ પચ્ચાસીસતિ.

સબ્બમેતન્તિ સબ્બં એતં મયિ લબ્ભમાનં સિક્ખાકામતં. અભિઞ્ઞાયાતિ જાનિત્વા. સહાયોતિ રટ્ઠપાલત્થેરં સન્ધાયાહ. સો હિ ભગવતા સદ્ધાપબ્બજિતભાવે એતદગ્ગે ઠપિતો. ધમ્મારક્ખોતિ સત્થુ સદ્ધમ્મરતનાનુપાલકો ધમ્મભણ્ડાગારિકો. પેત્તિયોતિ ચૂળપિતા. સબ્બં મે જિનસાસનન્તિ સબ્બમ્પિ બુદ્ધસાસનં મય્હમેવ.

છન્દરાગં ઞત્વાતિ છન્દરાગં મમ ચિત્તે ઉપ્પન્નં ઞત્વા. અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલેતિ વિહારપરિયન્તે અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલટ્ઠાને અનુચ્છવિકે.

તદાતિ અગ્ગસાવકેહિ પસાદાપનકાલે. અઞ્ઞકમ્મટ્ઠાનાનિ ચઙ્કમનઇરિયાપથેપિ પિટ્ઠિપસારણકાલેપિ સમિજ્ઝન્તિ, ન એવમિદન્તિ આહ – ‘‘ઇદમસ્સ એતિસ્સા નિસજ્જાય કમ્મટ્ઠાનં અનુચ્છવિક’’ન્તિ. આનાપાનસ્સતિન્તિ આનાપાનસ્સતિકમ્મટ્ઠાનં.

સમસીસી હોતીતિ સચે સમસીસી હુત્વા ન પરિનિબ્બાયતિ. પચ્ચેકબોધિં સચ્છિકરોતિ નો ચે પચ્ચેકબોધિં સચ્છિકરોતિ. ખિપ્પાભિઞ્ઞોતિ ખિપ્પં લહુંયેવ પત્તબ્બછળભિઞ્ઞો.

પરિપુણ્ણાતિ સોળસસુ આકારેસુ કસ્સચિપિ અતાપનેન સબ્બસો પુણ્ણા. સુભાવિતાતિ સમથભાવનાય વિપસ્સનાભાવનાય ચ અનુપુબ્બસમ્પાદનેન સુભાવિતા. ગણનાવિધાનાનુપુબ્બિયા આસેવિતત્તા અનુપુબ્બં પરિચિતા.

ઓમાનં વાતિ અવજાનનં ઉઞ્ઞાતન્તિ એવંવિધં માનં વા. અતિમાનં વાતિ ‘‘કિં ઇમેહિ, મમેવ આનુભાવેન જીવિસ્સામી’’તિ એવં અતિમાનં વા કુતો જનેસ્સતીતિ.

૧૧૪. વિસઙ્ખરિત્વાતિ વિસંયુત્તે કત્વા, યથા સઙ્ગાકારેન ગહણં ન ગચ્છતિ, એવં વિનિભુઞ્જિત્વાતિ અત્થો. મહાભૂતાનિ તાવ વિત્થારેતુ, સમ્મસનૂપગત્તા, અસમ્મસનૂપગં આકાસધાતું અથ કસ્મા વિત્થારેસીતિ આહ ‘‘ઉપાદારૂપદસ્સનત્થ’’ન્તિ. આપોધાતુ સુખુમરૂપં. ઇતરાસુ ઓળારિકસુખુમતાપિ લબ્ભતીતિ આહ ‘‘ઉપાદારૂપદસ્સનત્થ’’ન્તિ. હેટ્ઠા ચત્તારિ મહાભૂતાનેવ કથિતાનિ, ન ઉપાદારૂપન્તિ તસ્સ પનેત્થ લક્ખણહારનયેન આકાસદસ્સનેન દસ્સિતતા વેદિતબ્બા. તેનાહ ‘‘ઇમિના મુખેન તં દસ્સેતુ’’ન્તિ. ન કેવલં ઉપાદારૂપગ્ગહણદસ્સનત્થમેવ આકાસધાતુ વિત્થારિતા, અથ ખો પરિગ્ગહસુખતાયપીતિ દસ્સેન્તો ‘‘અપિચા’’તિઆદિમાહ. તત્થ પરિચ્છિન્દિતબ્બસ્સ રૂપસ્સ નિરવસેસપરિયાદાનત્થં ‘‘અજ્ઝત્તિકેના’’તિ વિસેસનમાહ. આકાસેનાતિ આકાસધાતુયા ગહિતાય. પરિચ્છિન્નરૂપન્તિ તાય પરિચ્છિન્દિતકલાપગતમ્પિ પાકટં હોતિ વિભૂતં હુત્વા ઉપટ્ઠાતિ.

ઇદાનિ વુત્તમેવત્થં સુખગ્ગહણત્થં ગાથાય દસ્સેતિ. તસ્સાતિ ઉપાદાયરૂપસ્સ. એવં આવિભાવત્થન્તિ એવં પરિચ્છિન્નતાય આકાસસ્સ વસેન વિભૂતભાવત્થં. તન્તિ આકાસધાતું.

૧૧૮. આકાસભાવં ગતન્તિ ચતૂહિ મહાભૂતેહિ અસમ્ફુટ્ઠાનં તેસં પરિચ્છેદકભાવેન આકાસન્તિ ગહેતબ્બતં ગતં, આકાસમેવ વા આકાસગતં યથા ‘‘દિટ્ઠિગતં (ધ. સ. ૩૮૧; મહાનિ. ૧૨), અત્થઙ્ગત’’ન્તિ (અ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૧૩૦) ચ. આદિન્નન્તિ ઇમન્તિ તણ્હાદિટ્ઠીહિ આદિન્નં. તેનાહ ‘‘ગહિતં પરામટ્ઠ’’ન્તિ. અઞ્ઞત્થ કમ્મજં ‘‘ઉપાદિન્ન’’ન્તિ વુચ્ચતિ, ન તથા ઇધાતિ આહ ‘‘સરીરટ્ઠકન્તિ અત્થો’’તિ. પથવીધાતુઆદીસુ વુત્તનયેનેવાતિ મહાહત્થિપદોપમે (મ. નિ. ૧.૩૦૦ આદયો) વુત્તનયદસ્સનં સન્ધાય વદતિ.

૧૧૯. તાદિભાવો નામ નિટ્ઠિતકિચ્ચસ્સ હોતિ, અયઞ્ચ વિપસ્સનં અનુયુઞ્જતિ, અથ કિમત્થં તાદિભાવતા વુત્તાતિ? પથવીસમતાદિલક્ખણાચિક્ખણાહિ વિપસ્સનાય સુખપ્પવત્તિઅત્થં. તેનાહ ‘‘ઇટ્ઠાનિટ્ઠેસૂ’’તિઆદિ. ગહેત્વાતિ કુસલપ્પવત્તિયા ઓકાસદાનવસેન પરિગ્ગહેત્વા. ન પતિટ્ઠિતોતિ ન નિસ્સિતો ન લગ્ગો.

૧૨૦. બ્રહ્મવિહારભાવના અસુભભાવના આનાપાનસ્સતિભાવના ચ ઉપચારં વા અપ્પનં વા પાપેન્તો વિપસ્સનાય પાદકભાવાય અનિચ્ચાદિસઞ્ઞાય વિપસ્સનાભાવેન ઉસ્સક્કિત્વા મગ્ગપટિપાટિયા અરહત્તાધિગમાય હોતીતિ ‘‘મેત્તાદિભાવનાય પન હોતી’’તિ વુત્તં. યત્થ કત્થચિ સત્તેસુ સઙ્ખારેસુ ચ પટિહઞ્ઞનકિલેસોતિ આઘાતભાવમેવ વદતિ ઞાયભાવતો અઞ્ઞેસમ્પિ. અસ્મિમાનોતિ રૂપાદિકે પચ્ચેકં એકજ્ઝં ગહેત્વા ‘‘અયમહમસ્મી’’તિ એવં પવત્તમાનો.

૧૨૧. ઇદં કમ્મટ્ઠાનન્તિ એત્થ ગણનાદિવસેન આસેવિયમાના અસ્સાસપસ્સાસા યોગકમ્મસ્સ પતિટ્ઠાનતાય કમ્મટ્ઠાનં. તત્થ પન તથાપવત્તો મનસિકારો ભાવના. એત્થ ચ તસ્સેવ થેરસ્સ ભગવતા બહૂનં કમ્મટ્ઠાનાનં દેસિતત્તા ચરિતં અનાદિયિત્વા કમ્મટ્ઠાનાનિ સબ્બેસં પુગ્ગલાનં સપ્પાયાનીતિ અયમત્થો સિદ્ધો, અતિસપ્પાયવસેન પન કમ્મટ્ઠાનેસુ વિભાગકથા કથિતાતિ વેદિતબ્બા.

મહારાહુલોવાદસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.